bhaj ggovindam shlok: 4 to 6

 

 

 

BHAJ -4

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક:4

હુંકાર વિનાનો હકાર

 

નલિનીદલગતજલમતિતરલં

તદ્વજ્જીવિત્મતિશયચપલમ્

વિદ્ધિ વ્યધ્યભિમાનગ્રસ્તં

લોકં શોકહતં ચ સમસ્તમ્   …4….

કમળના પાંદડાં પર વિલસતું જળનું એક બૂંદ. એ અતિચંચળ છે. જીવનનું પણ એવું જ. એ પણ જળબિંદુની જેમ ચંચળ. સ્થિરતાનું ક્યાંય નામોનિશાન નહીં. આપણે ઘેરાયેલા છીએ શરીરના રોગથી અને મનના અભિમાનથી. આપણે એટલે આપણો સકળ સંસાર. આ સંસારમાં શોક અને દુ:ખની જ આણ પ્રવર્તે છે. તો આટલું તો સમજી લેકે ગોવિંદને ભજવા સિવાય કાંઈ આરોઓવારો નથી.

———————————————

કમળ કાદવમાંથી પેદા થાય છે.એ જળમાં છે છતાં એ જળથી અલિપ્ત છે, એટલે જ તો સ્થિતપ્રજ્ઞ જેવા માણસને માટે આપણે એમ કહીએ છીએ કે એ જલકમલવત્  છે. કમળનાં પાંદડા પરનું   બિંદુ. આ બિંદુની ગુંજાશ કેટલી? એ એટલું નહિવત્ છે અને કાળની સીમામાં બંધાયેલો સંસાર બિંદુના પ્રમાણમાં બૃહદ છે.આ સંસાર પણ બ્રહ્માંડના સંદર્ભમાં નહિવત્ છે. સમય સાથે ગમે એટલું સગપણ બાંધો પણ કાળ કદીયે કોઈનો થયો નથી. આપણને જે કંઈ આયુષ્ય મળ્યું છે એ કંચન અને કામિનીના લોભ અને પ્રલોભનમાં વીતી જાય છે. આપણે બંધાયેલા છીએ આપણી જ મોહમાયાની જાળથી. દરિયો ગમે એટલો વિશાળ હોય, મોજાં ભલે આભ-ઊછળતાં હોય, પણ આપણા જીવનમાં અને પાણીના પરપોટામાં કોઈ ફેર નથી. જળબિંદુને નિમિત્તે શંકરાચાર્ય જીવનમાં જે અનિશ્ચિતતા રહી છે એનો સંકેત આપે છે.એક ક્ષણ વિચાર કરો કે અનાદિકાળથી આ સૃષ્ટિ ચાલે છે. એ અનાદિકાળના સંદર્ભમાં આપણું પચાસ-પંચોતેર કે સો વર્ષનું આયુષ્ય જળબિંદુ જેવું જ ગણાય. એનો નાશ થતાં વાર નથી લાગતી. ઝાડ પરના ફળની જેમ માણસ ક્યારે ભોંય ભેગો થશે એ કહેવાય નહીં. જો આયુષ્યની આવી અનિશ્ચિતતા અને ક્ષણભંગુરતા હોય તો માણસને જે કંઈ જીવન પ્રાપ્ત થયું છે એ જીવનને સાર્થક કરવાનો અભિગમ કેળવવો જોઈએ. જીવન પોતે જ ક્યાં જીવન હોય છે? જીવનનું નામ હોય છે. જીવવા માટે માણસ મરણતોલ થઈને હવાતિયાં મારતો હોય છે. એક જ જીવને કેટલી બધી આધિ, વ્યાધિ, ઉપાધિઓ હોય છે. સમાધિની તો ક્ષણ પણ મળતી નથી. શરીર એ આપણા જીવનનું બાહ્ય નામ. આ નામ સાથે કેટલાં બધાં વળગણો. શરીર છે તો એની સાથે અનેક રોગ છે. જે શારીરિક રોગ હોય છે એની અનેક ગણી પીડા હોય છે. શરીરની અંદર મન છે. શરીર અને મનનો પરસ્પર સંબંધ છે. શરીર અને મન  એકમેક પર અસર કર્યા જ કરે છે. મન પણ માંદું પડે છે. એની અસર શરીર પર પડે છે. શરીર અને મન જીવનને દૂષિત કરે છે. શરીરની પીડા અને મનની યાતના બંને જાણે એકમેકની સ્વ્પર્ધામાં ઊતર્યા છે. આખું જીવન આમ પીડા અને યાતનાથી ઘેરાઈ ગયું છે. મનની સાથે અહંકાર સંકળાયેલો છે. જેટલો અહમ્  વધારે એટલું જીવન વિષમ. આપણે અહમ્ થી જીવીએ છીએ. સ્પર્ધાથી જીવીએ છીએ. જીવીએ છીએ એ તો કહેવાની વાત. હકીકતમાં આપણે મરીમરીને જીવીએ છીએ. ક્યારેક કોઈકને મારીને જીવીએ છીએ; મનને મારી શકતા નથી. મારવા જેવું હોય તો આ મન જ છે. આ મન જ આપણો સ્વભાવશત્રુ છે. અહમ્ માંથી જ રાગ, દ્વેષ, કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ ઇત્યાદિ પ્રગટે છે. અહમ્ એ મનનો કોઢ છે. એક બાજુ અસ્થિર જીવન અને બીજી બાજુ શોકમય સંસાર. માણસે આવી—કરવતથી વહેરાતો હોય એવી—પરિથિતિથી ઊગરવું જોઈએ. માણસની સ્થિતિ ઝાડ પર બેઠેલા પંખી જેવી છે. પંખી ઉપર નજર કરે તો એને બાજ દેખાય છે. નીચે નજર કરે છે તો શિકારી દેખાય છે. આ ક્ષણભંગુરતા અને પારાવર વેદનાની વચ્ચે, એને માટે જો કોઈ તરાપો હોય તો ગોવિંદનું ભજન. આંખ સામે ઈશ્વરને રાખીને જે કમળની જેમ અલિપ્ત રહીને જીવે છે એને કશાયનો ભય હોતો નથી. શોકમાંથી એ અ-શોક તરફ, અંધકારમાંથી એ પ્રકાશ તરફ, અસત્ માંથી   સત્ તરફ અને મૃત્યુમાંથી એ અ-મૃત તરફ યાત્રા કરી શકે. સંસારસગરના તુચ્છ બિંદુ થવા કરતાં ભક્તિની સરવાણી થવામાં કોઈ જૂદો જ આનંદ અને કેફ છે.

કોઈ એમ ન માને કે શંકરાચાર્ય નકારની વાતો કરે છે. એમની સ્વીકારની વાત સૂક્ષ્મ છે. એ પ્રબુદ્ધ મન અને પ્રબુદ્ધ જીવનની વાત કરે છે. એ હુંકારને છેકે છે અને હકારને સ્વીકારે છે. એમની વાત નકાર જેવી લાગે છે પણ એમાં નકાર નથી. એ આંધળી સ્વીકૃતિમાં માનતા નથી, પણ દૃષ્ટિથી પવિત્ર થયેલી સ્વીકૃતિમાં માને છે. માણસ પોતાના અહમ્ માં અને બાહ્ય રૂપમાં અટવાયેલો છે. એને આકાર અને આકૃતિ ગમે છે, પણ આકાર અને આકૃતિ પાછળ નિરાકાર ઈશ્વરનું સ્વરૂપ, જે ગોવિંદ છે, એ એનું કેન્દ્ર બની રહે એ વાતને ઘૂંટે છે. માણસે ખાલી થઈને ભરેલા રહેવાનું છે, પણ સભર થવાનું છે તે પ્રેમથી, કરુણાથી. આપણી કોટડી ખાલીખમ હોય તો જ એમાં સૂર્યનાં કિરણો અને ચાંદનીના પ્રકાશને માટે અવકાશ છે. જો આપણી કોટડી વિષયો  અને વસ્તુઓથી ભરેલી હોય તો એ વ્યર્થનો મેળ વિનાનો મેળો છે. આના સંદર્ભમાં નિનુ મજુમદારનું આ ગીત જોવા જેવું છે:

  મારી કોટડીમાં સામાન ઘણો

એક ખૂણે મારો પ્રેમ ભર્યો છે

એક ખૂણે અભિલાષા

એક ખૂણે ધિક્કાર ભર્યો છે

એકમાં ઘોર નિરાશા.

બાળપણાની શેરી લઈ પેલી

ભરી છે આખી ને આખી

યૌવનના કંઈ બાગ બગીચા

પ્રીતડીઓ વણચાખી

ભર્યો છે હાસ્ય ને રુદન સાથે ઝોળો સુખદુ:ખ તણો,

મારી કોટડીમાં સામાન ઘણો.

પાર વિનાની ભૂલ પડી છે,

કોઈના કંઈ ઉપકારો.

ઓસરતા ભૂતકાળની મૂર્તિ

ભાવિના કૈંક ચિતારો.

સર્જનનો ઇતિહાસ ભર્યો છે

ભૂગોળ, ખગોળ ભેળો.

લેશ જગ્યા નહિ મુજ માટે

ઊભરાયો છે વ્યર્થનો મેળો.

બંધ આ મારાં દ્વારની પાછળ વધ્યો કોટિ કોટિ ગણો

મારી કોટડીમાં સામાન ઘણો.

—————————————————-

શ્લોક: 5

પૈસો બોલે છે—માણસ ચૂપ છે

યાવદ્વિત્તોપાર્જનસક્ત–

સ્તાવન્નિજપરિવારો રક્ત:

પશ્ચાજ્જીવતિ જર્જરદેહે

વાર્તા કોડપિ ન પૃચ્છતિ ગેહે…5…

જ્યાં સુધી માણસમાં કમાવાની શક્તિ છે, જ્યાં સુધી એ ધન ઉપાર્જન માટે સશક્ત છે, ત્યાં સુધી જ એનો પરિવાર એનામાં આસક્ત રહીને એની આગળપાછળ ફર્યા કરશે. જ્યારે દેહ અશક્ત થશે, જર્જર થશે ત્યારે ઘરના કોઈને વાત કરવા જેટલો પણ વહેવાર નહીં હોય. સામે ચાલીને કોઈ બોલાવશે નહીં કે કોઈ પૂછશે નહીં; એટલે જ તું આ બધું ભૂલીને કેવળ ગોવિંદને ભજ.

‘ભજ ગોવિન્દમ્’ના પ્રારંભમાં શ્લોકોનો સારાંશ અહીં ગીતરૂપે ગૂંથ્યો છે:

ક્ષણભંગુર છે જીવન તારું: શોકભર્યો સંસાર

સૂર મધુરા ક્યાંથી પ્રકટે જ્યાં તૂટેલા તાર

જ્ઞાન તને કશું ખપ નહીં આવે

હે મૂરખ  મન ! મારા

ચપટીમાં અહીં કાળ આવશે:

પળપળના વણજારા

ગોવિન્દને તું ભજી લે એમાં સઘળો જીવન-સાર

ક્ષણભંગુર છે જીવન તારું: શોકભર્યો સંસાર

ધનસંચય પણ કામ ન આવે:

તું તૃષ્ણાને ત્યાગ

સદ્ બુદ્ધિથી કર્મ કરીને

તું છેડ સુગંધી રાગ

ભવભવના વૈભવ જેવા છે ભજન તણા ભણકાર

ક્ષણભંગુર છે જીવન તારું: શોકભર્યો સંસાર

કંચન ને કામિની એ તો

મૃગજળ જેવી માયા

છેહ દઈને તને જ છળશે

અહમ્ તણા પડછાયા

પીડા-યાતનાભર્યા જીવનમાં અજગરિયાં ઓથાર

ક્ષણભંગુર છે જીવન તારું: શોકભર્યો સંસાર

આદિ શંકરાચાર્યે આગળના શ્લોકમાં ધનસંચયની વાત છેડી જ છે. બે અક્ષરનું ધન, બે અક્ષરના મનને કેટલી હદે બગાડી શકે છે. માણસ દિવસ અને રાત ધનસંચયની પાછળ ગુમાવે છે. ખાતો નથી, પીતો નથી, પૂરતું ઊંઘતો નથી. બસ એક જ નશો છે. કમાવું.ચિક્કાર કમાવું.સાત પેઢીને પણ ખૂટે નહીં એટલું કમાવું. એની આસપાસ એનો પરિવાર વીંટળાયેલો રહે, પણ જ્યાં સુધી એની કમાવાની શક્તિ છે ત્યાં સુધી જ બધાં વીંટળાયેલાં રહેવાનાં. રેસના ઘોડા પર બધાંની મીટ હોય છે, પણ ઘરડો ઘોડો હડધૂત થતો હોય છે. એ નકામો થઈ જાય છે. લોકોને શેરડીમાં રસ છે, કારણ કે શેરડી સ્વયં રસાળ છે. રસ નીકળી જાય પછી શેરડી કૂચો થઈ જાય છે અને કૂચો ઉકરડે જાય છે. જેમાં થોડીક માખીઓને રહ્યોસહ્યો રસ હોય છે. કુટુંબના માણસો પણ કમાતા પુરુષને મની-મેકિંગ મશીન તરીકે જ જુએ છે, હવે તો સ્ત્રીઓ પણ કમાય છે. સ્ત્રી રસોડા અને કારકિર્દી વચ્ચે વહેરાય છે. આજે પણ સ્ત્રી પિયરથી કેટલું ધન લાવશે કે પરણ્યા પછી કેટલું કમાશે એના પર જ આંખ મંડાયેલી હોય છે. સ્ત્રી હોય કે પુરુષ હોય-કેન્દ્રમાં ધન જ હોય છે. સંતાનોને પિતામાં રસ નથી પણ સફળ પિતામાં રસ હોય છે. સફળ એટલે જ્ઞાનની દૃષ્ટિએ સમૃદ્ધ એવું નહીં  પણ ધનની દૃષ્ટિએ સમૃદ્ધ. આ સમાજની રચના જ એવી થઈ છે કે પૈસાદાર માણસો જ સફળ ગણાય છે.

આ સમાજમાં પૈસાદાર માણસો જ

સફળ ગણાય છે.

પત્ની પણ સમાજનો જ એક અંશ છે

સંતાનો પણ સમાજનો જ વંશ છે

તમે ઘરે કેટલા રૂપિયા લાવો છો એના પર જ

પિયા પિયા કે સાંવરિયા-નાં

સંબોધન હોય છે

આશ્લેષ ને આલિંગન હોય છે

અને સંવનન હોય છે

પત્નીની લાગણી પણ ખરીદવી પડે છે

સંતાનોને પણ

બાપ શું લાવે છે કેટલું લાવે છે

એની બરાબર સમજ પડે છે

આ બધી વાત મને નડે છે, કનડે છે.

પૈસો બોલે છે અને માણસ ચૂપ છે. ધનનો રણકો હોય છે, સચ્ચાઈનો રણકો નથી હોતો. પૈસો હોય તો પુરુષનો પરસેવો પણ પરફ્યુમ લાગે અને પૈસો ન હોય તો પ્સીનો પણ ગટરનું પાણી લાગે. માણસને જો આટલી સમજ પડી જાય કે મારા માટે જે કંઈ મમત્વ છે કે મારું જે કંઈ મહત્ત્વ છે, તેના કેન્દ્રમાં હું નહીં પણ મારું ધન છે. તો પછી આ કહેવાતા અને કોહી ગયેલા સંસાર માટે આસક્તિ કઈ રીતે રહી શકે? આપણે ત્યાં એક કહેવત છે કે ‘દામ કરે કામ ને બીબી કરે સલામ’. આપણે પણ બીજાઓ જોડે એ રીતે જ વર્તીએ છીએ. એ ક્યાં રહે છે, એ કેટલું કમાય છે, એને ત્યાં વૈભવ કેવો છે—આ બધું ગણિત આપણા મનમાં ચાલતું જ હોય છે. આપણે માણસને જોતા જ નથી. એના બંગલા અને બૅંક બૅલેન્સને જોઈએ છીએ. એનાં અનેકવિધ વાહનોને જોઈએ છીએ. આપણી પુરાણકથામાં પણ એવા સંદર્ભો છે કે લક્ષ્મી પીતાંબરધારી વિષ્ણુને પરણે, પણ સ્મશાનવાસી શંકર તરફ નજર પન ન પડે.

તર્કથી આ બધું આપણે સમજીએ છીએ અને છતાં એની પાછળ રહેલા સત્યને જાણતા નથી અને જો એક વાર આની નિરર્થકતા સમજાઈ જાય, પછી સોનાના છાપરાની તળે જીવવાનું મન નહીં થાય, પણ ઈશ્વરના આકાશ તળે રહીને ગોવિંદનો જાપ જપવામાં જ જીવ અલમસ્ત રહેશે.

——————————————

શ્લોક:6

યાવત્પવનો નિવસતિ દેહે

તાવત્પૃચ્છતિ કુશલં ગેહે

ગતવતિ વાયૌ દેહાપાયે

ભાર્યા બિભ્યતિ તસ્મિન્કાયે…6…

જ્યાંસુધી શરીરમાં શ્વાસ છે ત્યાં સુધી જ ઘરના

માણસોનો સહવાસ છે. શ્વાસ છે ત્યાં સુધી જ તેમને

તમારામાં રસ છે. જેવો શ્વાસ ગયો અને દેહ પડ્યો પછી

શરીર વિકૃત થાય છે અને ખુદ તમારી પત્ની પણ તમારા    શરીરથી ભય પામે છે, એટલે જ તું ગોવિંદનું ભજન કર.

શંકરાચાર્ય શરીરની બાદબાકી કરતા નથી. એમનું તત્ત્વજ્ઞાન ઉપરછલ્લી રીતે નકારનું લાગે. માણસને સૌથી પહેલાં તો દેહનું અભિમાન હોય છે. આ દેહને ફટકતાં વાર નથી લાગતી. શંકરાચાર્ય આવા શ્લોકો દ્વારા માણસને ઢંઢોળવાનો પ્રયત્ન કરે છે. માણસ કાંટાની વાડીને જો ફૂલનો બગીચો માનતો હોય તો એના ભ્રમનું નિરસન કરવાનો અહીં પ્રયત્ન છે. દેહ હોવા છતાં વિદેહ થઈને જીવવું, એમાં જીવનની સાર્થકતા છે. માણસ મરી જાય છે પછી એનું શરીર કોઈ કામનું નથી. બધા જ છોડી દે છે અને છોડનારા ખરાબ છે એવું નથી, પણ સંસારનો આ ક્રમ અને નિયમ છે. શ્વાસ વિનાનું શરીર એ શબ છે. કોઈનો પણ દેહ પડે પછી બધા જ અગ્નિસંસ્કારની ઉતાવળમાં હોય છે. આપણને કોઈનો ફોન આવે કે જીવરામભાઈ ગયા, તો તરત જ આપણે સામો પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ: એને ક્યારે કાઢી જવાના છો? પછી આપણે યંત્રવત્ ક્રિયા કરીએ છીએ. ફૂલહાર ચઢાવીએ છીએ. પ્રણામ કરીએ છીએ. સ્મશાનના બાંકડા પર શૅરબજાર, રાજકારણ ઈત્યાદિની વાતો કરીએ છીએ. વ્ચ્ચે વચ્ચે ક્યાંક ક્યાંક મરનારના સદ્ ગુણોની અછડતી વાતો કરીએ છીએ. કંઈક યાદ આવે તો સૅલ્યુલર ફોન પર સૂચના આપીએ છીએ. જીવનની ઈજ્જત કરતા નથી અને મરણનો મોભો સાચવતા નથી.

આ એ શરીર છે જેને પત્નીએ પ્રેમ કર્યો હતો. પ્રેમની ઉત્કટ ક્ષણે એવું પણ કહેવાયું હશે કે ભવોભવ તમે જ મળજો. એવી ગુફ્તેગો થઈ હશે કે તમારા વિના હું એક ક્ષણ પણ નહીં જીવું. આ બધી વાતો ઝાકળ કે વરાળ થઈને ઊડી જતી હોય છે. ઉત્કટતા ઓસરે છે અને તીવ્રતા બુઠ્ઠી થતી જાય છે. ઘરના માણસોનો જીવ છેવટે તો વસિયતનામામાં ભરાયેલો હોય છે. શંકરાચાર્ય આવી બધી વાતો કરીને આપણામાં વૈરાગ્ય માટેની એક તરસ ઊભી કરે છે. આપણી તરસ છિપાય છે જ્ઞાનથી અને ભક્તિથી. આપણે મૃગજળથી તરસ છિપાવી કારણ કે આપણી તરસ પણ જૂઠી હતી અને તરસને છિપાવનાર ઝાંઝવાં પણ જૂઠાં હતાં. પ્રીત ગઈ અને પ્રેત રહ્યું. શ્રદ્ધા ગઈ અને શ્રાદ્ધનાં ક્રિયાકાંડ રહ્યાં. શયનખંડનાં અંધકારમાં જે દંપતી એકમેકનો રેશમી સહવાસ માણતાં હતાં એ સહવાસ સહરા થઈ ગયો. એ ખંડમાં પત્ની એકલી સૂવાને તૈયાર નથી. એને માટે હવે પ્રેમને સ્થાને પ્રેતનો ભય રહ્યો છે.

પ્રાર્થનાસભામાંથી એક ગીત મળ્યું હતું. આ ગીત તો લખાયું વર્ષો પહેલાં, પણ અહીં બરાબર બંધબેસતું છે:

 

હું તો કહી કહીને થાક્યો છું મથી મથી રે–

કોઈ કોઈનું નથી રે.

સપનામાં સાંભળેલી કહાણીની જેમ

સંબંધો જાય વહી પાણીની જેમ

હવે ભ્રમણામાં ક્યાંય કશું સુખ નથી રે

કોઈ કોઈનું નથી રે.

જંગલમાં જાણે આપણે હોઈએ સૂતા

અને એકએક વૃક્ષ જાણે સળગે ચિતા

હોય પંખી પણ પ્રાણમાં છૂપ્યો પારધી રે

કોઈ કોઈનું  નથી રે.

જગદીશ જોષીએ મુરલી ઠાકુરના મરણ પછી એક કાવ્ય લખ્યું એનું શીર્ષક:’શોકસભામાં પહેલાં અને પછી.’ એ કહે છે:

–ડગલે ને પગલે તમે અમને ઢગલે ઢગલે

યાદ આવવાના: કારણ, અમે નાનાં નાનાં કામ

તમારી મારફતે કરાવેલાં: પણ અમારાં મોટાં મોટાં કામ

હજી બાકી છે તે કોણ કરી આપશે?

માણસ મરે છે એનું દુ:ખ નથી, પણ અમારો કામનો માણસ ચાલી ગયો એની વાત છે. ખરખરામાં પણ એવું બોલતા હોય છે કે ‘કાંઈ નહીં તો પાંચ વર્ષ ખેંચી કાઢ્યા હોત તો આટલું તો પતાવતા જતે.’ હરીન્દ્ર દવે કહેતા કે લોકો મરણ પછી માણસનાં એટલા માટે વખાણ કરે છે કે, ‘હાશ એક હરીફ તો ગયો. ‘ગાડાનો બેલ’ નાટકમાં પ્રભુલાલ દ્વિવેદીનો એક સંવાદ હજી યાદ છે. મધ્યમવર્ગનો એક માણસ સંયુક્ત કુટુંબનો બોજો ખેંચે છે, જાણે કે ગાડાનો બળદ હોય એમ. એ બળદ મરી જાય છે. ગાડામાં બેઠેલા બધાં જ ઊતરીને ચાલતાં થાય છે અને પછી પાત્રમુખે એક સંવાદ છે: ‘હંસ ઊડી ગયો, સરોવર સુકાઈ ગયું, મેલા કાદવમાં હવે દેડકાંઓ ભલે છબછબિયાં કરે.’ આપણે પડદો ચીરીને સંબંધની વાસ્તવિકતા જોઈ શકતા નથી. શંકરાચાર્ય આપણો આ પડદો ચીરી આપે છે. આપણે જેને આપણા કહીએ છીએ એ ક્યારેય આપણા હોતા નથી, પણ આપણે મનને મનાવીએ છીએ કે આપણા વિના બધું સૂમસામ થઈ જશે. હકીકતમાં જો સદ્ નસીબ હોય તો એકદ-બે વ્યક્તિની આંખમાં સાચાં આંસુ પ્રગટશે અને એ આંસુ ચિતાના અગ્નિમાં આપમેળે શોષાઈ જશે,

‘ક્યાં હશે’ નામની ટૂંકી વાર્તા છે. એમાં પત્ની એના પતિ ‘આનંદ’ના શબ પાસે બેઠી છે. ડાઘુઓની વચ્ચે બેઠી છે. એ બેઠી બેઠી વિચારે ચડી જાય છે કે હવે પછી એનો આનંદ ક્યાં હશે? કહે છે:’ હવે મૂકેશના પપ્પા ક્યાંય નહીં હોય. આનંદ હવે માત્ર દીવાલ પર હશે. ઉજ્જડ થઈ ગયેલા દિવસોમાં અને અનિદ્ર રાતોમાં આનંદ હશે. સાંજની ઉદાસ લહેરખી એને વ્યાકુળ કરી મૂકશે, એ વ્યાકુળતામાં આનંદ હશે. તુલસીના કુંડામાં એ પાણી રેડતી હશે ત્યારે પણ પાન પર જે ઝલક દેખાશે તે આનંદની જ હશે. નાહી આવીને અરીસા સામે પાઉડર લગાડવા ઊભી રહેશે ત્યારે કોરા કપાળમાં પણ આનંદ હશે. ચિક્કાર છબીઘરમાં પણ એની બાજુની બેઠક ખાલી હશે અને ત્યાં આનંદ જ હશે.’ મૂકેશની દીકરી મોટી થઈ, ‘દાદા કેવા હતા’ એમ પૂછશે, ત્યાં પણ વેધક પ્રશ્નરૂપે આનંદ હશે. પૂર્ણવિરામ અને એમાંથી પ્રશ્ન. આનંદ ક્યાં હશે? –એને યાદ આવી આનંદની વરસોની નોકરી… પ્રોવિંટ ફંડ… ઈન્સ્યોરન્સ પૉલિસી…. આનંદ ક્યાં હશે? એકઠી થયેલી રકમના વ્યાજમાં આનંદ હશે? આ ઈમૉશનલ  રિયાલિટી છે. શબના સાન્નિધ્યમાં પણ જે રકમ મૂકી ગયો છે એનો વિચાર આવે છે. મરણ એટલે બીજું કશું જ નહીં, પણ એક પછી એક ઈન્દ્રિયોનું આપણાથી છૂટા પડવું, મરણ એટલે શું અને મરણ પછી શું?—એને વ્યક્ત કરતું આ ગીત:

આંખ તો મારી આથમી રહી

કાનના કૂવા ખાલી

એક પછી એક ઈન્દ્રિય કહે:

હમણાં હું તો ચાલી.

શ્વાસના થાક્યા વણજારાનો

નાકથી છૂટે નાતો

ચીમળાયેલી ચામડીને હવે

સ્પર્શ નથી વરતાતો.

સુક્કા હોઠની પાસે રાખો

ગંગાજળને ઝાલી

એક પછી એક ઈન્દ્રિય કહે:

અબઘડી હું ચાલી.

નસના ધોરી રસ્તા તૂટ્યા

લોહીનો ડૂબે લય.

સ્મરણમાં તો કાંઈ કશું નહીં:

વહી ગયેલી વય.

પંખી ઊડ્યું જાય પછી

કંપે જરી ડાળી.

————————————–

 

 

 

Advertisements
Posted in miscellenous

BHAJ GOVINDAM

BHAJ GOVINDAM-1

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો

ભજ ગોવિંદમ્ ભજ ગોવિંદમ્

ભજ ગોવિંદમ્ મૂઢમતે

સંપ્રાપ્તે સન્નિહિતે કાલે

નહિ નહિ રક્ષતિ ડુકૃણકરણે……1….

હે મૂરખ ! બીજું બધું ત્યજ અને ગોવિંદને ભજ. નિરધારેલાં કાળ-મરણ તો અચૂક આવશે. તારા વ્યાકરણના નિયમો ત્યારે ખપમાં નહીં આવે. કદીયે તારું એ રક્ષણ નહીં કરી શકે, માટે સમજ અને ગોવિંદને ભજ.

ભારતના મહાન ચિંતકો કે વિચારકો કે શાસ્ત્રકારો કે શાસ્ત્રના મીમાંસકોની વાત કરીએ ત્યારે કદાચ પહેલું નામ આદિ શંકરાચાર્યનું આવે, મૂળ તો એ વેદાંતી. અદ્વૈતમાર્ગી, જ્ઞાનયોગના ઉપાસક. આખી જિંદગી જેમણે જ્ઞાનમાર્ગનો મહિમા ગાયો, એ છેવટે ભક્તિમાર્ગનુ6 સ્તોત્ર ‘ભજ ગોવિન્દમ્ ‘આપણને આપે છે.અનેક પ્રકારની આ વિશે અટકળો છે. એક પ્રશ્ન એ થાય કે આખી જિંદગી જેમણે જ્ઞાનમાર્ગનો પ્રવાસ કર્યો એમનામાં અચાનક ભક્તિયોગની વાત કઈ રીતે આવી? શું એવી શક્યતા નથી કે વાદળમાં જેમ એકાએક વીજળી પ્રગટે એમ એક માણસને ઝબકારો થયો હોય કે જ્ઞાનમાર્ગ ઈશ્વરને પામવાના પ્રયાસ અને પ્રવાસને માટે બરાબર છે. પણ એ કઠિન માર્ગ છે. ભક્તિમાર્ગએ સુલભ છે. જ્ઞાનમાર્ગ ચિંતકો માટે છે, પણ સાવ સામાન્ય માણસોને માટે ભક્તિમાર્ગ પ્રમાણમાં વિશેષ સુલભ છે. જોકે ઈશ્વરને પામવાનો રસ્તો ક્યારેય સુલભ હોતો નથી. જ્ઞાન હોય, કર્મ હોય કે ભક્તિ હોય. અંતે તો માણસે સાધના, આરાધના, ઉપાસના, જપ-તપ, એકનિષ્ઠ ભક્તિ, ક્રિયાકાંડરૂપે નહીં, પણ સહજપણે કરવું જોઈએ. ‘કરવુ6 જોઈએ’ એમ કહીએ છીએ ત્યારે પણ એમાં આયાસ છે. બધું સહજપણે થવું જોઈએ. આપણા શ્વાસોચ્છ્ વાસની

જેમ.એક વર્ગ એમ પણ માને છે કે ભક્તિ સંપ્રદાયના માણસોએ પોતાના સંપ્રદાયને વિશિષ્ટતા મળે એટલા માટે ભજ ગોવિંદ શંકરાચાર્યના નામે ચઢાવી દીધું છે. તો કેટલાક એમ માને છે કે આ સ્તોત્રના પછીના કેટલાક શ્લોકોશંકરાચાર્યે નહીં, પણ અન્ય કોએકે લખ્યા છે. આપણને આ બધી પીંજણમાં રસ નથી. એની પળોજણમાં પડવું નથી. આપણને તો આ સ્તોત્રમાં જેનો મહિમા ગવાયો છે એની સાથે જ નિસબત છે. આ સ્તોત્રનો છંદોલય આપણા કાનને, આપણી સાનને અને આપણા પ્રાણને સ્પર્શે એવો છે. શુભલક્ષ્મીને કંઠે આ સ્તોત્ર સાંભળવા જેવું છે. એ જો શક્ય ન હોય તો આપણામનમાં પણ ગુંજવા જેવું છે.

આ સ્તોત્રમાં ભજ ગોવિન્દમ્ શબ્દો ત્રણ વાર આવર્તન પામે છે.આ આવર્તન અર્થપૂર્ણ છે. સંવાદપૂર્ણ છે. સંગીતપૂર્ણ છે. એકની એક વાત ફરી ફરેને ઘૂંટાય છે, કારણ કે આ વાત શરીર પરથી જળ સરીજાય એમ સરવી ન જોઈએ. આ વાત ભૂલવા જેવી નથી, ઘૂંટવા જેવી છે. ઘૂંટીને આચરણમાં ઉતારવા જેવી છે. ભવસાગરમાં ભજ ગોવિન્દમ દીવાદાંડીનું કામ કરે  એવુ6 કાવ્ય છે. આ કાવ્યના ધ્વનિની આસપાસ સાગરનાં મોજાં ભલે લહેરાયા કરે, પણ એ મોજાંની માયામાં અટવાઈ જશું તો કાંઠો દૂર ને દૂર જતો જશે.

એકત્રીસ શ્લોકોનું આ કાવ્ય લોકપ્રિય છે અને માધુર્યસભર છે. એના ઉચ્ચારો પણ આપણી ચેતનાને ઝંકૃત કરવા માટે સમર્થ છે. આ સ્તોત્રના ઉ ભવ પાછળ એક કથા કે દ6તકથા ચે. એક વૃદ્ધ પંડિત કોઈક રસ્તા પર બેઠો બેઠો વ્યાકરણના નિયમો ગોખતો હતો. વ્યાકરણના નિયમો ગોખવાથી શું વળે? અ બધં અસાર છે. શંકરાચાર્યને પંડિતની આ દશા જોઈને એક ક્ષણ તો ગુસ્સો આવ્યો. પંડિત દરિદ્ર તો હતો, પણ કેવળ વ્યાકરણને વળગેલો હતો, એટલે જ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પણ વિશેષ દરિદ્ર હતો. એમને આવા માણસો પ્રત્યે દયા આવી અને કરુણામાંથી આ કાવ્યનો જન્મ થયો.

આ સર્વબોધનું કાવ્ય છે. ઈશ્વરની લીલા અકળ અને ગૂઢ છે. એ સીમિત નથી. જ્ઞાન સીમિત છે, ભક્તિ અસીમિત છે. હદમાં બંધાઈ જવું એના કરતાં અનહદની યાત્રા કરવી એ વિશેષ મહત્ત્વનું છે.વ્યાકરણ નહીં પણ જીવન-વ્યાકરણ—વર્તનનું વ્યાકરણ, એ જ સાર સર્વસ્વ છે. આપણે બધાં પરિઘ પર ઘૂમતાં હોઈએ છીએ અને કેન્દ્ર ચૂકી જઈએ છીએ. આપણે મૂઢમતિ છીએ.આપણી મતિને મૂર્છા આવી છે. આપણે બેહોશીમાં જીવીએ છીએ. આખી જિંદગી, ઉમાશંકરની પંક્તિઓ કહીએ તો, ‘બધે જાણે નિદ્તામહીં દગ ભરું એમ જ સર્યો.’ આપણો આયુષ્યનો રસ્તો આમ ને આમ વહી જાય છે. કાળ એટલે જ ગતિ અને આપણી તો મૂઢમતિ. સંસારનું કામ તો સરવાનું. આમ ને આમ કાળ વહી જાય છે. ઘડિયાળના આંકડા સ્થિર છે, પણ સતત ફરતા કાંટા ગતિસૂચક છે. ક્યાં સુધી કાંઈ પણ કર્યા વિના વહેતા કાળને જોયા કરશું? એક કવિએ કહ્યું છે એમ  does nothing pass when time is passing by? મકરંદ દવી કાળ કઈ રીતે બધું ઓહિયાં કરે છે એની વાત કરી છે. આપણા ધોળા દિવસ—સસલાને અને રાતના બુટ્ટાધારી હરણને કાળ ગળી જાય છે. વર્ષો આમ ને આમ જ વહી જાય છે, સસલાને હરણની ગતિએ. અચાનક આપણને ખ્યાલ આવે છે કે સમય તો આમ ને આમ પસાર થઈ ગયો. આપણે જન્મ્યા ત્યારે આપણી પાસે સમયના સોનાની પાટ હતી, પણ આપણે સમયનું સોનું વેડફી નાખ્યું; અમનચમનમાં, મોજશોખમાં, વિલાસમાં. આપણે આપણામાં જ ગળાબૂડ રહ્યા. આપણા જ પ્રેમમાં ઓતપ્રોત રહ્યા. ઈશ્વર સાથ વાત ન કરી અને દર્પણ સાથે મસલત કર્યા કરી. આમ ને આમ સમયનું સોનું વેડફાતું ગયું. એ રાતોમાં વહી ગયું.આમ ને આમ કથીર થઈ ગયું. કોઈને માટે કટકોયે વાપર્યું નહીં. છેવટે રતીભાર સોનું રહ્યું. પ્રિયકાન્ત મણિયાર આ વાતને ગીતમાં આમ વહેતી કરે છે:

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

મળ્યું સમયનું સોનું પરથમ વાવર્યું ફાવ્યું તેમ !

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

બહુ દિન બેસી સિવડાવ્યા બસ કૈં નવર6ગી વાઘા,

સાવ રેશમી ભાતભાતના મહી6 રૂપેરી ધાગા:

જેહ મળે તે દર્પણ જોવા વણલીધેલો નેમ !

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

ભરબપ્પોરે ભોજનઘેને નિતની એ રાતોમાં,

ઘણુંખરું એ એમ ગયું ને કશુંક કૈં વાતોમાં;

પડ્યું પ્રમાદે કથીર થયું તે જાગ્યોય નહીં વ્હેમ !

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

કદી કોઈને કાજે નહીં મેં કટકોય એ કાપ્યું,

અન્યશું દેતાં થાય અમૂલખ મૂલ્ય નહીં મેં માપ્યું;

રતી સરીખું અવ રહ્યું એનો ઘાત ઘડાશે કેમ?

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

આ અનિશ્ચિત જીવનમાં જો કાંઈ સુનિશ્ચિત હોય તો તે મરણ છે. મરણનો સમય નજીક આવે છે ત્યારે જ મૂલ્યવાન જીવન કઈ રીતે વેડફાઈ ગયું એનો ખ્યાલ આવે છેત્યારે બહુમોડું થઈ ગયું હોય છે. આખી જિંદગી નિયમો ગોખ્યા કરીએ એમાં કંઈ ના વળે. મરણ વખતેતો હોઠ પર એ જ વસ્તુ આવે જેની જિંદગીભર આરધના કરી હોય. શંકરાચાર્ય એટલે જ કહે છે કે આવા યમ જેવા નિયમો છોડીને સંયમથી તું જીવ. ઉપદેશ નથી આપતા, આદેશ આપે છે. તું ગોવિંદને ભજ ગોવિંદની પૂજા કર. એમાં જ એકાગ્રતા રાખ. એના સિવાય કોઈ આરો ઓવારો નથી. ઘડપણમાં ગોવિંદ ગાવાની વાત ખોટી છે. આખી જિંદગીગોવિંદની રટણા કરી હોય તો મરણ નામની ઘટના ઘટે ત્યારે જ ગોવિંદ નાભિમાંથી હોઠ પર પ્રગટે. ગાંધીજીએ આખી જિંદગી રમને આંખ સમક્ષ રાખ્યા ત્યારે અંતે સાક્ષાત્કારના આવિષ્કાર જેવું રામનામ હોઠ પર પ્રગટ્યું. કૃષ્ણનાં તો અનેક નામ છે, પણ શંકરાચાર્યે ગોવિંદ નામ જ કેમ પસંદ કર્યું હશે? ગોવિંદનો સીધોસાદો અર્થ એવો છે કે જે ગાયને પામે તે ગોપાળ અને ગાયને પામ્યા પછી તેનું જતન કરે છે તે ગોપાલક. વિંદ એટલે મેળવવું તે. ‘ગો’ નો એક અર્થ ઇન્દ્રિય છે અને જે ઇન્દ્રિયોને પામ્યા પછી ઇન્દ્રિયનું સંયમપૂર્વક જતન કરે તે ગોવિંદ.

આ શ્લોકમાં ડુકૃકરણે શબ્દો આવે છે. એનો અર્થ એવો થયો કે વ્યાકરણના નિયમો. આ નિયમો કદીયે તારી રક્ષા નહીં કરે. તારી રક્ષા તો કેવળ ગોવિંદ જ કરશે. આપણે બધા આનંદપ્રમોદની આડી અવળી ગલીઓમાં અટવાયા છીએ. આ ગલીઓ આપણને અવળે માર્ગે પહોંચાડશે, પણ સવળા રાજમાર્ગ પર કદી નહીં મૂકે. ગોવિંદ સિવાય બીજો કોઈ રાજમાર્ગ નથી. આપણી મતિ મૂઢ શા માટે છે? અરીસો જેમ ધૂળથી મલિન થઈ જાય છેએવી રીતે અહમ્ ને કારણે આપણો અરીસો સ્વચ્છ નથી. અરીસામાં આપણે આપણા ચહેરાને ભૂંસીને ઈશ્વરનો ચહેરો જોઈએ તો પછી કશાની જરૂર રહે નહીં. આપણા પ્રત્યેકના ખભા પર રાવણ છે. ભક્તિ માટે દ્રવિત હ્રદ્ય જોઈએ. દ્રવણ હોય તો ભક્તિનું રસાયણ પ્રગટે. શંકરાચાર્યના શાણપણની આ ઉક્તિ છે. એ આપણી ચેતનાને ઢંઢોળે છે. આપણને મૂરખને મૂરખ મૂરખ કહીને સંબોધે છે. ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં કાળ તો મૃત્યુરૂપે આવી પહોંચશે અને તે વખતે ઈશ્વર સિવાય કોઈ આપની રક્ષા નહીં કરી શકે. શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન તો છેવટની ઘડીએ કર્ણના કવચકુંડળની જેમ સરી પડશે. ‘ગ્રંથ ગરબડ કરશે.’ આ તું જાણતો હોય છતાં પણ ઈશ્વરને શરણે ન જાય તો તારા જેવો કોઈ મૂરખ નથી. ભક્તિના નવ પ્રકાર છે: શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્ય, સખ્ય અને આત્મનિવેદન,એટલે તો એને નવધાભક્તિ કહેવામાં આવે છે. આમાંથી કોઈ એક કે આમાંની નવેનવનું સંયોજન કરી શકે તે જ વ્યક્તિ સંસારના તમામ મોહને છોડીને મોહનને પામી શકે. સંસારની અસારતા એક વાર સમજ્યા પછી આ ભવસાગરને તરવા માટે ભક્તિ જેવો કોઈ તરાપો નથી.

કાયાનો ગઢ તો ઘેરાઈ ગયો છે. એ ક્યારે તૂટી પડશે અને ક્યારે બધું લૂંટાઈ જશે એ કહેવાય નહિ. આ ઘેરાયેલા ગઢને એક જ આશરો છે અને તે શ્રીકૃષ્ણ:શરણં મમ્ .

કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો

રે જીવણ મારા કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો.

કાંગરે કાંગરે વેરાણો

રે જીવણ મારા કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો.

આંખોના દીવા બુઝાતા જાય

અને કાનના પડદાના થાય લીરા

અહીંયાંથી ત્યાંનું કંઈયે કળાય ના

કોણ બેઠું છે સામે તીરા

મનમાં ને મનમાં મૂંઝાણો

કે મનખો મારો કાયાના ગઢમાં ઘેરાણો

સૌની સાથે મારો છૂટતો સંબંધ

અને ત્યાંની નથી રે કોઈ જાણ

મારો સાગર અહીં શોષાતો જાય

અને રેતીના દરિયે પ્રયાણ

વ્હાલાને વચ્ચે લૂંટાણો

રે જીવણ મારા કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો.

——————————-

ધનસંચય વિનાની ધન્યતા

મૂઢ જહીહિ ધનાગમતૃષ્ણાં

કુરુ સદ્ બુદ્ધિં મનસિ વિતૃષ્ણામ્

યલ્લ્ભસે નિજકર્મોપાત્તં

વિત્તં તેન વિનોદય ચિત્તમ્ .  …2…

હે મૂઢ, મૂરખ, ધન માટેની તારી લાલસા, ઘેલછા છોડી દે. તૃષ્ણાનો ત્યાગ કર. મનમાં સદ્ બુદ્ધિને ધારણ કર. તારા કર્મ વડે તને જે કાંઈ મળે એનાથી ચિત્તને આનંદમાં રાખ અને ગોવિંદનું ભજન કર.

ભજ ગોવિન્દમ્ નો આ બીજો શ્લોક પહેલા શ્લોકનું કેન્દ્રબિંદુ છે કાળ. કાળ કોઈનો થતો નથી. આપણે આપણા સમયને વેડફીએ છીએ અને ઓચિંતું મરણ આપણે બારણે ટકોરા મારે છે. તો જે કાળ આપણને પ્રાપ્ત થયો હતો એ કાળ આપણે વેડફ્યો ક્યાં? આપણે આપણું જીવન રોજીરોટીને નામે ધનસંચયમાં વ્યતીત કરીએ છીએ. માણસે પોતાના બળે, પરાવલંબી થયા વિના, સ્વાવલંબી થઈને ધન તો પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ, પણ ધનની લાલસા તો એની એ જ રહે છે. ઉમાશંકર જોશીએ ઉપનિષદમાં ધન વિશે લખ્યું છે તે જોવા જેવું છે:

‘ધન’ નો વૈદિક સમયનો અર્થ છે ‘દોડ’ ‘દોડસ્પર્ધા’ ‘દોડસ્પર્ધામાં મળતું પારિતોષિક અને પછી પ્રચલિત અર્થ છે ‘મૂલ્યવાળી વસ્તુ, ધન, સંપત્તિ.’ એ ઉપરથી જાણવા મળ્યું કે ઘણા લાંબા સમયથી ‘ધન’ એટલે જેને માટે સૌ દોડધામ કરે છે તે. ધન મેળવીને માણસ પોતાને ‘ધન્ય’ માને છે, પણ ઋષિએ તો પહેલા શ્લોકને અંતે સૂચવ્યું છે કે ધન ઈશનું છે, માલિકનું છે; એટલે ધન માટેની તૃષ્ણા ન રાખવામાં ધન્યતા છે, એમ સમજવાનું છે.

આપણે ઈચ્છીએ કે નઈચ્છીએ પણ આપણું મન ધનમાં જ રોકાયેલું છે.ધન આપણને સાધન સગવડ આપે છે, પણ ધન સુખ નથે આપતું. મનમાં ધન એટલી જગા રોકે છે ક સંતોષને ઊભા રહેવા માટે તસુભાર જગ્યા પણ નથી મળતી. સુખ અને આનંદ સંતોષમાં છે. સંતોષની ભૂમિ પર જ સુખના ભવનનું નિર્માણ થઈ શકે. માણસ શા માટે આટલો બધો ધન પાછળ પડ્યો છે? કદાચ ભીતરથી એ ભયમાં ફફડતો હશે. જે માણસ ભયમાં ફફડે છે, એ માણસ સલામતી ઝંખે છે. એના મનમાં એક ખોટી વાત પેસી ગઈ છે. ધન હશે તો મને કશું નહીં થાય, પણ છેવટે તો ધન કાગળનો કિલ્લો પુરવાર થાય છે. માણસ જાણી ગયો છે કે ધન હશે તો સત્તા હશે. સત્તા હશે તો આસપાસ માણસો હશે તો પોતાનો દરબાર હશે. દરબાર હશે તો હજૂરિયાઓ અને ખુશામતિયાઓ હશે. ખુશામતિયાઓ તો કોઈ પણ વાતમાં હોંકરો ભણવાના અને આમ હોંકારાની હારમાળા હશે. પ્રેમ અને વ્હાલને નામે હા જી હા—ની વણજાર હશે. આ બહારનો વૈભવ છે અને ભીતરની શૂન્યતા છે. સારો પોશાક એ બાહ્ય દેખાડો છે. માણસનું ભીતર ચીંથરેહાલ થયું હોય પછી એને સારા વેશથી ઢાંકવાની જરૂર નહિ.અંદર બદબો અને બહાર ખુશબો—માણસને આ બધું કોઠે પડી ગયું છે.

કાકાસાહેબ કાલેલકર ક્યાંક એવી મતલબનું લખ્યું હતું કે માણસ શું કામ  સોનાનો સંચય કરે છે? સોનું અન્ન નથી કે એને ખાઈ શકાય. સોનું વસ્ત્ર નથી કે એને પહેરી શકાય. આ બધું જાણવા છતાં પણ માણસ કંચનઘેલો છ. એને એમ છે કે આ સોનું કોક દિવસ ખપમાં આવશે. ધનની અનિવાર્યતા એક વસ્તુ છે અને ધનની તૃષ્ણા બીજી વસ્તુ છે. માણસે પોતાની જરૂરિયાતને ઓળખી લેવી જોઈએ. જરૂરથી વધારે મળે તો પોતાનું ધન બીજાને વહેંચવું જોઈએ. આપણી કમાણીમાં ભગવાનનો પણ ભાગ છે. અન્યને મદદ કરો છો ત્યારે ધન, લક્ષ્મી બને છે. એ પુણ્યલક્ષ્મી છે. માણસને સંચય કરવામાં રસ છે. ધનને કારણે એની આસપાસ એક વાતાવરણ બંધાય છે, પણ ધનને કારણે મળતા માણસો કે સગવડોના ટેકાઓ રેતીના થાંભલા જેવા છે. એને અઢેલો એટલી જ વાર. આ થાંભલાને કડડભૂસ થતાં વાર નથી લાગતી. આની સજા સૌથી વધુ ધનરોગી ભોગવે છે.ધન એ મનનો રોગ છે. પોતાની મેળે જે કર્મ કરીએ અને સહજપણે કે સ્વાન્હાવિકપણે આપણને જે મળે એનો આનંદ લૂંટીએ એમાં જ સાર્થકતા. માણસ ‘હૅવ મોર’ નો માણસ થઈ ગયો છે. વધુ, હજી વધુ—એ જ એની ઈચ્છા છે. કહેવાય છે કે સ્પાર્ટામાં લોખંડની કરન્સી હતી. એનો ફાયદો એ હતો કે એ કરન્સી કટાઈ જાય પચી કામમાં ન આવે.આને કારણે માણસ કરન્સી એકઠી કરવામાં પડતો નહિ. હવે તો પેપર કરન્સી, કાર્ડ કરન્સી. હેન્રી મિલર જેવા નવલકથાકારે આજના માણસના રોગ પર બરાબર આંગળી મૂકી છે અને એનો એક્સ-રે કાઢ્યો છે. આખી જિંદગી માણસ પરચૂરણ થઈને વેરાઈ જાય છે. હેન્રી મિલર કહે છે:

To walk in money through the night-crowd,

Protected by money, lulled by money, dulled

By money,

The crowd itself a money

The breath money,

No least single object anywhere that is not money,

Money, money everywhere and still not enough

And then no money,

Or a little money or less money or more money,

But money, always money,

And if you have money or you don’t have money.

It is the money that counts

And money makes money,

But what makes money make money ?

આપણો ચહેરો ભૂંસાઈ જાય છે. ખભા પર ચહેરાની જગ્યાએ રૂપિયો , ડૉલર કે પાઉન્ડ ઊગે છે. આપણો અહમ્  ફુલાઈને ફાળકો થઈને ફરે છે. આપણા ચિત્તમાં બધું જ છે પણ પ્રસન્નતા નથી. આનંદ કે વિનોદ નથી. અપણું મન ભિખારી અને શિકારી છે.આપણે માગણ છીએ. સોનાની લંકાના રાવણ છીએ. આપણને પ્રાપ્તિનો સંતોષ નથી પણ વ્યાપ્તિની ઘેલછા છે. આપણી હવેલીમાં ભલે સાત ઓરડા હોય પણ એ ઓરડાઓમાં સન્નાટો વ્યાપેલો છે. આપણે મનથી ઠરેલા નથી.દાઝેલા છીએ. આપણી સમદૃષ્ટિ અને સ્થિર થયેલી બુદ્ધિ ખોટા ભેદમાં પડશે નહીં. સમદૃષ્ટિ હોય તો હીરા ને કાંકરા સરખા લાગે. આદિ શંકરાચાર્યએ શાસ્ત્રના જ્ઞાનથી કહેલી આ વાત નથી. એ બુદ્ધિથી પર અને પાર ગય છે, એટલે કે પ્રજ્ઞામાં સ્થિર થયા છે. આ પ્રજ્ઞાવાણી છે, એટલે એમાં શિખામણ નથી, પણ શાણપણ છે. જ્ઞાન અને ભક્તિના ભેદ તો આપણે પાડીએ છીએ, પણ પ્રજ્ઞા અને ભક્તિ નોખા નથી પણ એક જ છે. પ્રજ્ઞા અને ભક્તિનો સંબંધ બરફ અને જળ જેવો છે. જ્ઞાન જ્યારે કરુણાનું સ્વરૂઅપ લે તો એ ભક્તિ કહેવાય. ભક્તિનો સ્વભાવ ભેતરથી દ્રવવાનો અને વહેતો રહેવાનો. ભક્તિ વિના કરુણા પર્ગટે નહીં. અને જેનામાં કરુણા હોય એને ગોવિંદના ભજન સિવાય કંઈ ખપે નહિ. કોઈ પણ સંપત્તિ અંતે તો આવનારી આપત્તિનું એંધાણ છે એ વાત જો સમજી જઈએ તો ધનને કારણે આપણે કંગાળ ન થઈએ અને તૃષ્ણા વિનાના મનને કારણે સમૃદ્ધ રહી શકીએ.

—————————————————

વલખાં અને વલોપાત સામે વિરોધ

નાઅરીસ્તનભરનાભેનિવેશં

દૃષ્ટ્ વા માયા મોહાવેશમ્

એતન્માંસવસાદિવિકારં

મનસિ વિચિન્તય વારં વારમ્  …3…

નારીના સ્તનનો ઉભાર અને એનો નાભિપ્રદેશ—

એના મોહમાં અટવાતો નહિ. આ તો મોહાવેશ કહેવાય.

છેવટે આ શરીર છે અને બીજું કશું નથી. કેવળ

લોહીમાંસ છે. એના વિકારમાં પડવાનું માંડી વાળ. મનમાં

તો એક જ વિચાર કર—માત્ર ગોવિંદને ભજ.

આદિ શંકરાચાર્ય કેવળ અતાર્કિક છલાંગ નથી મારતા. આ સંસાર પાસિંગ શો છે. કાળ તો વહ્યા કરશે. તું કરવાનું નહીં કરે તો તારી મદદે કોઈ નહીં આવે. પઠાણ જેવું મરણ તો તકાજો કરશે અને મુદ્દ્લ અને વ્યાજ બધાંને લઈ જશે. ધનસંચયથી પણ કંઈ નહીં વળે. કોઈ માણસ અહીંથી ક્યારેય એક સોય પણ નથી લઈ જઈ શક્યો.તારી સાથે જે આવશે તે બીજાને માટે કરેલું કાર્ય અને એ જ તારી પુણ્યલક્ષ્મી.

માણસનો સ્વભાવ છે કે એની પાસે ચિક્કાર પૈસો હોય કે ન હોય તો પણ એને ઐયાશી ગમે છે. મોજશોખનો એ ગુલામ છે. એક ઉંમર એવી હોય છે કે મયખાનું નજીક લાગે છે અને મંદિર દૂર લાગે છે. ‘નાચ ને મુજરા, ફૂલના ગજરા: ઊડે ફુવારા અત્તરના’ માણસને પોતાને પણ ખબર ન પડે એમ આવું વાતાવરણ સદી જતું હોય છે. જોબન હોય પછી આંખ તો ભમરા અને પતંગિયાની જેમ ચંચળ ઊડાઊડ કર્યા કરે.

પુરુષ અને પ્રકૃતિ, રતિ અને કામદેવ, આદમ અને ઈવ—એ તો આપણામાં બેઠાં જ છે. એ તો રાહ જુએ છે કોઈક તકની. અહીં જે વાત પુરુષ માટે સાચી છે એ જ વાત સ્ત્રી માટે પણ સાચી છે. મોહના આવેશથી જીવાય નહીં. કામાંધ થઈને જિવાય નહિ. કેવળ આકર્ષણથી જિવાય નહિ. આકર્ષણ તો ભરતી જેવું છે. ભરતી હોય એટલે ઓટ આવે. કેવળ શરીરથી જિવાય નહિ અને શરીરથી જ જિવવા જાઓ તો એની પણ કિંમત ચૂકવવી પડે. જિંદ્ગી આખી કાગળનો ડૂચો થઈ જાય. વિષયના વમળમાં અટવાયા કરીએ. દીવાની જ્યોતિ ઝાંખી થઈ જાય. શંકરાચાર્ય પણ પ્રેમનો છેદ નથી ઉડાડતા. પરસ્પરની પ્રીતિ અલગ વાત છે. વ્યક્તિમાં હ્રદય સ્થિર ભલે થાય પણ નરી આસક્તિ ન હોય. આસક્તિનું વળગણ ન હોય. યૌવનનો પણ એક અર્થ હોય છે. એને સમર્થ બનાવે છે આપણો જીવનનો અભિગમ. રામનારાયણ પાઠક કહે છે એમ:

રૂઝવે જગના જખમો આદર્યાંને પૂરાં કરે,

ચલાવે સૃષ્ટિનો તંતુ ધન્ય તે નવયૌવન.

માણસનો જન્મ મળ્યો પછી જંતુ અને જનાવરની જેમ જીવવાનો કોઈ અર્થ ખરો? ભમરો જેમ એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર ઊડ્યા કરે અને રસ ચૂસ્સેને ગુંજન કર્યા કરે એમાં જ જીવનની પ્રાપ્તિ, વ્યાપ્તિ અને સમાપ્તિ નથી. આ સદ્ બુદ્ધિ નથી,

કુબુદ્ધિ છે. માણસની ગતિ ઊર્ધ્વ હોવી જોઈએ. જળ નીચે પડતું હોય છે. એક બિંદુ પર સ્થિર થઈને માણસે નક્કી કરવુ6 જોઈએ કે એને પતનમાં રસ છે કે ઉડ્ડયનમાં. એને અધોગતિમાં રસ છે કે ઊર્ધ્વગતિમાં.

કોઈકનાં સ્તન ગમે. કોઈકની આંખ ગમે. કોઈકનું સ્મિત ગમે. તો સ્ત્રીને પક્ષે કોઈક પુરુષના છાતીના વાળ ગમે. પૌરુષી દેહ ગમે. એની બોલવા—ચાલવાની છટા ગમે અને એ માત્ર મોહિત અને સંમોહિત થઈ જાય તો, એમાં આકર્ષણ છે, પ્રેમ નથી. આવેશ છે પણ ઠરેલી ઊર્મિ નથી. આ બધા માણસોને તાત્કાલિક મજા મળે છે. આ મજામાં ક્ષણજીવી સુખ હોય છે અને  લાંબા ગાળાનું દુ:ખ હોય છે. બે રસ્તામાંથી ક્યો પસંદ કરવો એનો આધાર માણસના પોતાના પર છે. સુખ અને દુ:ખની પાર આનંદની સનાતન અવસ્થા છે. પ્લેઝર નહિ પણ પ્લીઝ મહત્ત્વના છે. માણસે વિવેકમાંથી જન્મતો આનંદ લેવો જોઈએ અને એ અર્થમાં કોઈ પણ માણસ વિવેકાનંદ થઈ શકે.

 

મનની સ્થિતિ જ એવી હોય કે કોઈ અવળા વિચાર કે વિકાર જાગે નહીં. ‘પરસ્ત્રી જેને માત રે’ એ વૈષ્ણવજનનું લક્ષણ કહેવાય.આના સંદર્ભમાં એક કથા યાદ આવે છે. ચાર બુદ્ધ ભિક્ષુઓ વનમાંથી પસાર થતા હતા. વનમાં વચ્ચે એક નદી આવી. ભિક્ષુઓએ જોયુ6 કે સ્ત્રી નદીમાં તણાતી હતી. બુદ્ધધર્મમાં સ્ત્રીનો સ્પર્શ વર્જ્ય છે એ આપણે જાણીએ છીએ. ચારમાંથી એક ભિક્ષુએ નદીમાં પડતું મૂક્યું. સ્ત્રીને બચાવી. કિનારા પર લઈ આવ્યો. સ્ત્રી બેહોશ હતી. એ ભાનમાં આવે એટલા માટે એની સારવાર કરી. જેવી એ ભાનમાં આવી કે તરત જ ભિક્ષુએ સ્ત્રીને બાજુ પર મૂકી દીધી.અને આગળ ચાલવાનું શરૂ કર્યું. બાકીના ત્રણ ભિક્ષુઓ આખે રસ્તે એક જ રેકર્ડ મૂકતા હતા. તેં આ સ્ત્રીને ઊંચકી જ કેમ? –ના પ્રશ્નો ઘૂમરાતા હતા. છેવટે થાકીને જેણે સ્ત્રીને ઊંચકી હતી એ ભિક્ષુએ એક જ જવાબ આપ્યો કે ઊંચકીને તો તમે ચાલો છો. હું તો એને કિનારે મૂકી આવ્યો છું. શારીરિક વ્યભિચાર કરતાં પણ માનસિક વ્યભિચાર બૂરો છે. આપણા શુદ્ધ શરીરમાં મન પણ એટલું જ શુદ્ધ રહે તો પછી કોઈ અવળાસવળા વિચાર કે વિકાર રહેતા નથી. શંકરાચાર્ય દેહના વિરોધી નથી, પણ દેહાસક્તિના વિરોધી છે. શરીરના વલણ સામે એમને વાંધો નથી, પણ વળગણ સામે વાંધો છે. એક વ્યક્તિમાં સ્થિર થયેલું  સાચા સ્નેહનું સગપણ હોય એટલું જીવવા માટે પૂરતું છે, પણ મનભમરાનાં વલખાં અને વલોપાત સાને એમનો વિરોધ છે. એટલે જ રહીરહીને કહે છે કે તું ગોવિંદને ભજ અને ગોવિંદ એટલે જેનો ઈન્દ્રિય પર સંપૂર્ણ કાબૂ છે તે.

——————————————–

Posted in miscellenous

gandhibapu -11

ગાંધી-બાપુ-11

(કુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબા નો અનુવાદ/નવજીવન પ્રકાશનમંદિર)

પ્રકરણ-11

પાના:43 થી 47

મા—“હરિ, બે જણ  વચ્ચે તિરસ્કર પેદા કરવો અને તેમની વચ્ચે ફૂટ પડાવવાનું કેટલું સહેલું અને બે જણ વચ્ચે મેળ કરાવવો અને તેમની વચ્ચે મહોબત અને પ્રેમ પેદા કરવો એ કેટલું અઘરું છે એ તું ક્યાં નથી જાણતો? મૂર્ખ હિંદુ અને મુસલમાનો પણ પોતાનો રસ્તો ચૂકી ગયા,ગાંધીજીનો પ્રેમનો સંદેશ વિસારે પાડી એકબીજા સાથે ઝગડવા લગ્યા અને થોડા જ વખતમાં સ્વતંત્રતાની મજલ નજર સામેથી ખસી ગઈ.

“હિંદુ અને મુસલમાનોને આ રીતે લડતા અને એકબીજાંનું લોહી વહેવડાવતા જોઈને મહાત્માજીના દુ:ખનો પાર ન રહ્યો. દિલ્હીમાં હિંદુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે આવી લડાઈ થઈ એટલે મહાત્માજી ત્યાં પહોંચ્યા અને ત્યાં તેમણે એકવીસ દિવસના આકરા ઉપવાસ કર્યા. પોતાના ઉપવાસ અને પ્રાર્થનાથી  તેઓ લોકોમાં પરસ્પર પ્રેમ જાગ્રત કરવા માગતા હતા.

“ઉપવાસના અગિયાર દિવસ તો લોકોએ જેમતેમ કરી કાઢ્યા. બારમે દિવસ દાકતરે કહ્યું કે હવે ગાંધીજી ઉપવાસ નહીં છોડે તો તેમની જિંદગીને જોખમ છે. આ સમાચાર સાંભળતાંવેંત દેશ પર જાણે અંધકાર છવાઈ ગયો. ગાંધીજીના બધા સાથીઓએ તેમ જ દાકતરે ગાંધીજીને ઉપવાસ છોડવા માટે ખૂબ દબાણ કર્યું. તે દિવસે વળી ગાંધીજીનો મૌનવાર હતો એટલે તેમણે એક ચબરખી પર લખી જણાવ્યું કે ‘ઈશ્વર પર ભરોસો રાખો, પ્રાર્થનાની શક્તિ મોટી છે.’ તે રાત ઘણી ભયાનક વીતી. બધા લોકોએ આખી રાત જાગતા રહી ઈશ્વરને ગાંધીજીની જિંદગી બચાવી લેવાને આજીજી કરી.”

હરિ—“મા, તો શું ભગવાને એ લોકોની પ્રાર્થના કાને ધરી?”

મા—“હા. તેમણે આપણા સૌની આજીજી સાંભળી. બીજે જ દિવસે સવારે મહાત્માજીની તબિયત પહેલાં કરતાં ઘણી સારી છે એવા સમાચાર દેશભરમાં ફેલાઈ ગયા. એકવીસ દિવસ પૂરા થતાં ગાંધીજીએ પારણાં કર્યાં. પારણાં વખતે તેઓ ખૂબ પ્રસન્ન જણાતા હતા !

“તે દિવસે ગાંધીજીના બધા સાથીઓ સવારે ચાર વાગ્યે ઊઠયા. ઊઠીને પ્રાર્થના કરી. બપોરે બાર વાગ્યે ગાંધીજી પારણાં કરવાના હતા. પારણાં કરતાં પહેલાં સૌથી પહેલું કુરાન વાંચવામાં આવ્યું. કુરાન વાંચ્યા પછી એક ખ્રિસ્તી મિત્રે એક ગીત ગાયું. એ ગીત પછી ગીતાનો પાઠ કરવામાં આવ્યો અને ત્યાર બાદ ગાંધીજીએ સંતરાનો રસ લઈ પોતાના ઉપવાસ છોડ્યા.

“ આ પ્રસંગે પંડિત મોતીલાલ નેહરુ, દેશબંધુ ચિત્તરંજન દાસ, મૌલાના મોહમદ અલી, હકીમ અજમલખાન તેમ જ સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ વગેરે જે હિંદુમુસલમાન આગેવાનો હાજર હતા તેમણે ગાંધીજીને કોલ આપ્યો કે હિંદુમુસ્લિમ એકતા માટે પોતે બધું જ કરી છૂટશે. ગાંધીજીના આ ઉપવાસ પછી ઘણા લાંબા સમય  સુધી હિંદુમુસ્લિમ એકતા કાયમ રહી.

“ત્યાર પછી ગાંધીજીએ અસ્પૃશ્યતાનિવારણનું કામ ઉપાડ્યું અને સ્પૃશ્ય-અસ્પૃશ્યનો ભેદભાવ દૂર થાય તે માટે પ્રયત્નો કરવા માંડ્યા. તે  દિવસોમાં ત્રાવણકોરના બ્રાહ્મણો હરિજનોને અમુક રસ્તાઓ પરથી પસાર થવા દેતા નહોતા. આ વાત જાણવામાં આવતાં જ ગાંધીજી ત્રાવણકોર ગયા. ત્યાં તેમણે તેમનું સત્યાગ્રહનું જૂનું શસ્ત્ર ફરી અજમાવ્યું અને ત્રાવણકોરની બધી સડકો હરિજનો માટે ખુલ્લી કરાવી.

“ તે જ દિવસો દરમિયાન ગુજરાતના બારડોલી તાલુકામાં ખેડૂતો અને સરકાર વચ્ચે ઝગડો પડ્યો. ગાંધીજીને આ વાતની જાણ થઈ. સરકાર ખેડૂતો પર જુલમ કરે છે એવું જાણવા મળતાં તેમણે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને બારડોલી મોકલ્યા અને તેમને ખેડૂતોની આગેવાની લેવા જણાવ્યું. કુનેહ અને અથાગ પરિશ્રમથી સરદારે સરકારને માત કરી. બારડોલીની લડતમાં ખેડૂતોની જીત થઈ.

“દેશમાં અશાંતિ સારી પેઠે વધતી જતી હતી. આખા દેશમાં ‘મહાત્મા ગાંધીજીની જય’ના પોકારો ગાજી રહ્યા હતા. હિંદુસ્તાનને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા અપાવવા માટે લોકો જેલમાં જવા તેમ જ પોતાનું બલિદાન આપવાને તત્પર હતા.

“1930ની સાલમાં કૉંગ્રેસે ત્રિરંગી ઝંડાને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે સ્વીકાર્યો. મહત્મા ગાંધીએ તો 1921ની સાલથી તેને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે સ્વીકાર્યો હતો.

“આ ઝંડામાં ઉપરનો કેસરી રંગનો પટ્ટો બહાદુરીનું, વચ્ચેનો સફેદ પટ્ટો પવિત્રતાનું અને નીચેનો લીલો પટ્ટો શાંતિ અને ખુશાલીનું પ્રતીક છે. વચમાં જે ચરખો મૂકેલો છે તે મહેનત અને મજૂરીની કદર કરવાનો પાઠ આપે છે. આ ઝંડો કોઈ એક ધર્મ કે જાતિનો નથી પણ આમજનતાનો છે. તેને માન આપવું એ દરેક હિંદીનું કર્તવ્ય છે.

“દેશવાસીઓ આઝાદી મેળવવા માટે આતુર હતા પણ અંગ્રેજો તેમની માગણીને ઠોકરે મારતા હતા. એટલા માટે ગાંધીજી કાનૂનભંગ કરી સરકાર સામે સત્યાગ્રહ કરવા ચાહતા હતા. તેઓ એવા કાનૂનનો ભંગ કરવા માગતા હતા કે જેને તોડવાથી આમજનતાને લાભ થાય. તેમણે મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરવાનું નક્કી કર્યું. મીઠું ગરીબ તેમ જ તવંગર સૌ કોઈની જરૂરિયાતની ચીજ છે. દરિયાના પાણીમાંથી અને અમુક જગ્યાની જમીનમાંથી જેની ઈચ્છા થાય તે મીઠું બનાવી શકે. પણ સરકારે એવો કાયદો કર્યો હતો કે સરકાર સિવાય બીજા કોઈને મીઠું બનાવવાની છૂટ નથી. આથી સરકાર મીઠાના વપરાશ મારફતે મનમાન્યો વેરો વસૂલ કરી શકતી. ગાંધીજીને મતે મીઠા પરના વેરાનો બોજો અમીરો કરતા ગરીબો પર વધારે પડતો હતો. એટલા માટે તેમણે મીઠાના કાયદાને તોડવા માટેની તૈયારી કરવા માંડી અને ગુજરાતના દાંડી ગામે જઈ મીઠું બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. દાંડી જતાં પહેલાં તેમણે ઉપવાસ કર્યા અને અગણ્યાએંસી સાથીઓ સાથે તેઓએ સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી જવાને કૂચ શરૂ કરી. સૌથી આગળ ગાંધીજી અને તેમની પાછળ ત્રણ ત્રણની હારમાં ચાલી નીકળ્યા. દરેક સત્યાગ્રહીએ ખભે એક લાકડી લીધી હતી અને તેને એક છેડે એક નાનો બિસ્તરો લટકતો હતો. ગાંધીજી જ્યાં જ્યાંથી પસાર થતા ત્યાં ત્યાં લોકો તેમનાં દર્શને આવતા. રસ્તાઓ પાણી છાંટીને તૈયાર રાખતા. ફૂલ અને નાળિયેરથી સૌ ગાંધીજીને વધાવતા. રસ્તામાં તેઓ રોકાતા, ભાષણો કરતા અને ઉપદેશ આપી આગળ ચાલતા. આ રીતે ચાલતાં ચાલતાં બારમી માર્ચે નીકળેલા ગાંધીજી પાંચમી એપ્રિલે દાંડી પહોંચ્યા. દાંડી ગુજરાતના દરિયાકિનારે આવેલું બંદરી ગામ છે. અમદાવાદથી બસો માઈલ છેટું છે.

“મહાત્માજીએ કાનૂનભંગ કરી મીઠું બનાવતાંની સાથે સૂતેલો દેશ જાણે જાગી ઊઠ્યો. લોકોએ ઠેરઠેર મીઠું બનાવી સવિનય કાનૂનભંગ કર્યો. સરકાર પણ તેટલી જ નિર્દયતાથી તેમના પર તૂટી પડી.

“ચોથી મેની રાતે હથિયારબંધ પોલીસોએ ગાંધીજીની ઝૂંપડીને ઘેરી લીધી. ગાંધીજી અને તેમના સાથીદારો નિરાંતે ઊંઘતા હતા તેવામાં એક અંગ્રેજ અમલદારે ગાંધીજી પર બૅટરી નાખી અને પૂછ્યું, ‘ તમે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધે છો?’ ગાંધીજીએ કહ્યું,’તમે મને લેવા આવ્યા છો? થોડી વાર બેસો. હું જરા હથમોં ધોઈ લઈ તમારી સાથે આવું છું.’ ગાંધીજીએ દાતણ કર્યું અને મોં ધોયું. પોલીસ અમલદાર તેમનો બિસ્તરો લઈ ઊભો રહ્યો. મોં ધોઈ લઈ ગાંધીજીએ પ્રાર્થના કરવા માટે થોડો સમય રોકાવાની રજા માગી. તેમના સાથીઓ સાથે તેમણે પ્રાર્થના કરી અને ભજન ગાવામાં આવ્યું. સૌએ એક પછી એક મહાત્માજીને પ્રણામ કર્યા. એક સિપાઈએ ખાદીના બે નાના થેલાઓ ઉપાડી લીધા. આ થેલામાં ગાંધીજીએ જરૂરી ચીજો લીધી હતી. ગાંધીજી સૌની આગળ ચાલ્યા અને લૉરીમાં બેઠા. તેમની પાછળ પોલીસો પણ લૉરીમાં ગોઠવાયા. આ રીતે રાતને વખતે પોલીસો ચોરની માફક આવ્યા અને ગાંધીબાપુને પકડી ગયા.”

હરિ—“પણ એ બધાએ બૂમાબૂમ કેમ ન કરી? બૂમાબૂમ કરત તો લોકો દોડી આવત અને તેમને પોલીસો પાસેથી છોડાવી લેત ને?”

મા—“ પોલીસ કે સરકારની સામે થવામાં હિંસા કે જબરદસ્તી કરવી પડે એવું ગાંધીજી કદી નહોતા ઈચ્છતા. એતું જાણે છે, છતાં આવો સવાલ કેમ પૂછે છે?”

હરિ—“ હા મા, એ વાત તો મને યાદ જ ન રહી ! વારુ, પણ પછી શું થયું તે તો કહે !”

————————————————–

 

Posted in miscellenous

gandhi-bapu-10

GANDHI-BAPU-10

 

ગાંધીબાપુ -10

(કુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબા નો અનુવાદ/નવજીવન પ્રકાશનમંદિર)

પ્રકરણ:10

પાના:39 થી42

“ગાંધીજી અહિંસક લડાઈ ચાલુ રાખવી કે કેમ એ વિશે વિચાર કરવા લાગ્યા. મુંબઈનાં તોફાનો જોઈ તેમને લાગ્યું કે લોકો અહિંસક લડત માટે પૂરા તૈયાર થયા નથી અને લડત દરમિયાન તેઓ આવેશમાં આવી જઈ તોફાનો કરી બેસે એવો ડર રહે છે. પણ બીજાં શહેરોમાં મુંબઈ જેવું બન્યું નહોતું. ત્યાંથી ખબર આવી કે સત્યાગ્રહ અને હડતાળ દરમિયાન લોકોએ સંપૂર્ણ શાંતિ જાળવી છે. આખા દેશમાંથી આવા સમાચાર આવતાં તેમણે લડત ચાલુ રાખવાનું ઠરાવ્યું.

“હડતાળ પછી ઘણા લોકોએ પરદેશી માલ વાપરવો બંધ કર્યો. પરદેશી માલના આવા બહિષ્કારથી ઇંગ્લંડનાં કારખાનાંઓને ભારે નુકશાન વેઠવું પડ્યું. પરદેશી માલના બહિષ્કારનું આંદોલન દબાવી દેવા માટે સરકારે આપણા મોટા મોટા નેતાઓની ધરપકડ કરી તેમને જેલમાં મોકલી આપ્યા. મોતીલાલ નેહરુ, દેશબંધુ ચિત્તરંજન દાસ,લાલા લજપતરાય, અને મૌલાના આઝાદ તેમ જ બીજા સેંકડો દેશભક્તો આ આંદોલન દરમિયાન જેલમાં ગયા.

“આવી સ્થિતિમાં બીજું કોઈ હોત તો તેના હોશકોશ ઊડી જાત અને તે હિંમત હારી બેસત. પણ ગાંધીજીએ સ્વતંત્રતાનો ઝંડો ફરકતો રાખ્યો અને સરકારનો મુકાબલો કરવામાં જરાયે પાછી પાની ન કરી. તેમણે વાઈસરૉયને આપણા નેતાઓને છોડી દેવા વારંવાર વિનંતી કરી પણ વાઈસરૉયે તેમ કરવાની ના પાડી.

“આઝાદીની લડત જોશભેર ચાલતી હતી. લડતમાં જીત આપણી થશે એમ લાગતું હતું. આવામાં અચાનક સમાચાર આવ્યા કે મહાત્માજીએ લડતને રોકી લીધી છે. એકાએક લડત કેમ રોકી લેવામાં આવી તે કોઈને સમજાયું નહીં. મહાત્માજી અંગ્રેજોથી ડરી ગયા, મહાત્માજીએ અંગ્રેજો સાથે સમજૂતી કરી લીધી એવી જાતજાતની વાતો ફેલાવા લાગી. પણ જે સમજુ હતા તેમને સાચી હકીકત શી છે તેનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો.”

હરિ—“મા. સાચી વાત શી હતી? ગાંધીજીએ લડત શા માટે અટકાવી દીધી હતી?”

મા—“વાત એવી હતી કે સ્વતંત્રતાની લડતની શરૂઆતથી ગાંધીજીએ અહિંસાની વાત ધ્યાનમાં રાખવા માટે લોકોને અનેક વખત સમજાવ્યા હતા. અંગ્રેજ સલ્તનત જેવી જબરી સલ્તનત સામે લડવું એ કંઈ સહેલી વાત નહોતી.વળી, લોકો સરકારનો સામનો કરવા તૈયાર થશે ત્યારે સરકાર લોકોને દંડ કરશે, તેમના પર લાઠી ચલાવશે અને ગોળીબાર કરશે એ વાત પણ ગાંધીજી જાણતા હતા. આવે વખતે પણ શાંતિ જાળવવામાં અહિંસાની સાચી કસોટી છે. દેશભરમાં ઠેર ઠેર લોકો સવિનય કાનૂનભંગ કરતા હતા અને બદલામાં મળતો પોલીસનો લાઠીમાર પણ શાંતિથી સહી લેતા હતા. પણ સંયુક્ત પ્રાંતના ગોરખપુર જિલ્લાના ચૌરીચૌરા ગામે ઊલટું બન્યું. ત્યાંના કેટલાક જુવાનોએ પોલીસની લાઠીનો જવાબ સામી મારામારી કરીને વાળ્યો. તેમણે એક પોલીસ ચોકીને આગ ચાંપી તેને સળગાવી મૂકી. એકવીસ સિપાઈઓ તેમાં બળી મૂઆ !એ લોકોનાઆવા વર્તનથી મહાત્માજીને ખૂબ દુ:ખ થયું. તેમણે લડત બંધ કરવાની આજ્ઞા આપી અને કહ્યું કે, ‘હિંસા દ્વારા એટલે કે એક પણ માણસને મારીને યા તો દુ:ખ પહોંચાડીને મેળવેલી સ્વતંત્રતાનો મારે મન કોઈ જ ઉપયોગ નથી; એવી રીતે આઝાદ થવા કરતાં તો ગુલામી હજાર દરજ્જે સારી.’ તેમણે ચૌરીચૌરાના બનાવ માટે પોતાને જ જવાબદાર માન્યા અને કહ્યું કે આપણા દેશના લોકો અહિંસાને તેના સાચા અર્થમાં સમજ્યા જ નથી; અને જ્યાં સુધી તેઓ અહિંસાને તેના સાચા સ્વરૂપમાં ઓળખશે નહીં ત્યાં સુધી સત્યાગ્રહ નહીં કરી શકે. સત્યાગ્રહ માટે સત્ય, નમ્રતા, ધીરજ, સાચી સમજ, ત્યાગ તેમ જ દુશ્મન કે મિત્ર સૌ તરફ પ્રેમ રાખવાની શક્તિ જરૂરી છે.

“આ રીતે પોતાની અને પોતાના દેશવાસીઓની ભૂલનો ખુલ્લો એકરાર કરીને ન અટકતાં તેમણે પ્રાયશ્ચિત્ત માટે પાંચ દિવસના ઉપવાસ કરવાનું નક્કી કર્યું. આ ઉપવાસ કરવા માટે તેઓ મુંબઈથી પાછા સાબરમતી આશ્રમમાં ચાલી ગયા. ત્યાં રહીને દેશભરમાં અહિંસાનો પ્રચાર કરવની તેમની ઈચ્છા હતી. પણ તેઓ સાબરમતી પહોંચ્યા ને ચોથે જ દિવસે સરકારે તેમની ધરપકડ કરી. તેઓ જેલમાં ગયા ત્યારે કસ્તૂરબાએ દેશવાસીઓને વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર કરી સ્વદેશી કાપડ પહેરવાનો, કાંતવાનો તેમ જ અસ્પૃશ્યતાનિવારણ અને દેશસુધારનાં કામોમાં મંડી જવાનો આદેશ આપ્યો.

“ગાંધીજીએ જેલમાં બધી મુશ્કેલીઓ હસતે મોઢે સહન કરી. જેલમાં તેઓ રોજ સવારે ઊઠીને ગીતા વાંચતા. બપોરને સમયે તેઓ કુરાન વાંચતા. સાંજે એક ચીનના ખ્રિસ્તી સાથે બાઈબલ વાંચતા અને રેંટિયો કાંતતા આ સિવાય જે સમય બચતો તેમાં તેઓ ઉર્દૂ અને તામિલ એ બે ભાષા વાંચતાં અને લખતાં શીખતા.

“ તે સમયે ગાંધીજી આપણી આંખોથી દૂર હતા, પણ આપણા દરેકના મનમાં તેમનું નામ હંમેશાં રમ્યા કરતું હતું.તેમને જેલમાં ગયે પૂરાં બે વરસ પણ નહીં થયાં હોય ત્યાં તેઓની તબિયત ખૂબ બગડી અને તેઓ માંદા પડ્યા. તેમની માંદગીના સમાચારથી આખો દેશ ચિંતામાં પડી ગયો. સરકારે તેમને છ મહિના સુધી જેલમાં જ રાખ્યા, અને છ મહિના પછી ગાંધીજી સારા થશે એવું કોઈ ચિહ્ન ન દેખાતાં તેમને પૂનાની સરકારી ઈસ્પિતાલમાં મોકલી આપ્યા. ત્યાંના એક મોટા દાકતરે ગાંધીજીનું ઍપિન્ડિક્સનું ઑપરેશન કર્યું. થોડા દિવસ પછી તેઓ બચી જશે એવા સમાચાર દેશભરમાં ફેલાયા અને લોકોના આનંદનો પાર ન રહ્યો.

“ફેબ્રુઆરીની શરૂઆતમાં ગાંધીજીને સરકારે જેલમાંથી છોડી મૂક્યા છે એવા સમાચાર આવ્યા. જેલમાંથી છૂટતાંની સાથે ગાંધીજીએ તે વખતના કૉંગ્રેસના પ્રમુખ શ્રી મૌલાના મૌહમદ અલીને પત્ર લખ્યો. આ પત્રમાં તેમણે જણાવ્યું હતુ6 કે, ‘આ રીતે છૂટવાથી મને જરા પણ આનંદ થયો નથી. જ્યાં સુધી છ વરસ પૂરાં નહીં થાય ત્યાં સુધી હું મને સરકારનો કેદી સમજીશ અને સ્વતંત્રતાની લડતમાં સરકાર સામે બિલકુલ લડીશ નહીં.’

“પૂનાની ઈસ્પિતાલમાંથી ગાંધીજીને મુંબઈ નજીક જૂહુના દરિયાકિનારે મોકલવામાં આવ્યા. અહીં તેમની તબિયત સુધરવા લાગી. જૂહુમાં મોતીલાલ નેહરુ, દેશબંધુ ચિત્તરંજન  દાસ અને પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ વગેરે બધા જ આગેવાનો તેમને મળવા આવતા. તે સૌને દેશને સ્વતંત્ર કરવાની લગની લાગી હતી. ગાંધીજી કલાકો સુધી તેમની સાથે સ્વરાજ્યની વાતો કરતા. તેમને એક વાત સાફ દેખાતી હતી કે જ્યાં સુધી આપણા દેશમાંથી ગરીબી, મૂઢતા, અસ્પૃશ્ય-સવર્ણના ભેદભાવ અને કુસંપ દૂર નહીં થાય ત્યાં સુધી દેશ આગળ આવી શકે તેમ નથી તેમ જ ગુલામીનાં બંધનો પણ દૂર થઈ શકે તેમ નથી.

“તબિયત સારી થતાં જ ગાંધીજીએ હિંદુસ્તાનની હાલત સુધારવા માટે અથાક પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. જો લોકો કાંતતા અને વણતાં શીખી જાય તો તેઓ પરદેશી કાપડ વાપરવું બંધ કરે. એટલા માટે ઠેર ઠેર લોકોને કાંતતાં અને વણતાં શીખવવાની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવામાં આવી. દારૂબંધી અને અસ્પૃશ્યતાનિવારણનો પ્રચાર પણ તેમણે કરવા માંડ્યો. કુસંપ દૂર કરવા માટે ગાંધીજીએ દેશભરમાં જાતે પ્રવાસ કર્યો.

“ગાંધીજીએ કહ્યું હતું તેવું કરી બતાવ્યું અને સરકાર સામે લડ્યા નહીં. પણ સરકારને એવો ડર હતો કે જો હિંદુ, મુસલમાન,પારસી અને ખ્રિસ્તી સૌ સ્વરાજ્ય મેળવવા માટે એક ઝંડા નીચે ભેગા થાય તો ગમે તેવડી મોટી સરકાર પણ તેમની સામે ટકી શકશે નહીં. એટલા માટે કેટલાક સરકારી અમલદારોએ હિંદુ અને મુસલમાન બંનેને ફોડી તેમની એકતામાં ફૂટપડાવવાનાં કાવતરાં કરવા માંડ્યાં.”

હરિ—“મા, પણ હિંદુ અને મુસલમાનો એવા અમલદારોની વાત માની ફસાયા કેમ?

—————————————————

 

 

Posted in miscellenous

gandhi-bapu ch.9

ગાંધી-બાપુ 9

 

ગાંધીબાપુ

(કુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબા નો અનુવાદ/નવજીવન પ્રકાશનમંદિર)

પ્રકરણ:નવ

પાના:32 થી 38

ઈસવી સન 1915ની સાલમાં ગાંધીજીએ શ્રીગોખલેની સલાહથી અમદાવાદ નજીક કોચરબ નામના ગામમાં એક આશ્રમ શરૂ કર્યો. આશ્રમના દરેક સભ્યે એવું વ્રત લેવાનું હતું કે હું જૂઠું નહીં બોલું, અહિંસાને માનીશ, સાદો ખોરાક લઈશ, ચોરી નહીં કરું, મારે પોતાને માટે પૈસા એકઠા નહીં કરું, કોઈથી ડરીશ નહીં, સ્વદેશી ચીજો વાપરીશ, હાથના કાંતેલા સૂતરની હાથની વણેલી ખાદી પહેરીશ, હિંદુસ્તાની બોલીમાં વિદ્યાનો ફેલાવો કરવાની અને આભડછેટ દૂર કરવાની કોશિશ કરીશ.

“કોચરબ આશ્રમમાં અસ્પૃશ્ય લોકો અને ઊંચી ન્યાતના લોકો બધા સાથે રહેતા, ખાતાપીતા અને બેસવાઊઠવાનું રાખતા. ત્યાં બધા સરખા હતા, ન કોઈ ઊંચું હતું, ન કોઈ નીચું હતું. આશ્રમવાસીઓને શરૂ શરૂમાં તો એ રીતે રહેવામાં નવાઈ જેવું લાગતું પણ પાછળથી બધા ટેવાઈ ગયા. આપણા દેશમાં આ પહેલાં આવું તો ક્યાંથી બન્યું હોય ! ઘણા લોકોને આ બરાબર થતું નથી એમ લાગ્યું. જે તવંગરો આશ્રમને પૈસા આપી મદદ કરતા હતા તેમણે મદદ આપવી બંધ કરી. એક દિવસ એવો આવ્યો કે ગાંધીજીની પાસે આશ્રમ ચલાવવા માટે એક કોડી પણ ન રહી ! તેઓ ચિંતામાં પડી ગયા. સાંજના સુમારે તેઓ ઉદાસ થઈને બેઠા હતા અને હવે શું કરવું તેનો વિચાર કરતા હતા ત્યાં એકાએક એક અજાણ્યો માણસ આશ્રમમાં આવ્યો અને તેર હજાર રૂપિયાની રકમ આપી આવ્યો હતો તેવો ચાલ્યો ગયો. ઈશ્વરના બધા સાચા ભક્તોને, અલ્લાના બંદાને, ભીડને વખતે આવી રીતે સાધન આવીને મળી રહે છે.

“ગાંધીજીનાં કામ, તેમની સચ્ચાઈ તથા તેમની નેકી અને તેમનો ત્યાગ જોઈને રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે તેમને મહાત્મા કહેવાનું શરૂ કર્યું. પછી તો આખો દેશ તેમને ‘મહાત્મા’ના નામથી ઓળખવા લાગ્યો.મહાત્માજી જ્યાં જાય ત્યાં હજારો લોકો તેમનાં દર્શન કરવા આવવા લાગ્યા. સૌ તેમને પગે પડતા અને તેમની ચરણરજ માથે ચડાવતા.

“લોકોનો અંગ્રેજો તરફનો તિરસ્કાર આ સમયે વધતો જતો હતો અને લોકો તેમનાથી ત્રાસી ગયા હતા. લોકોમાં હિંમત અને જુસ્સો પેદા થાય એવું ગાંધીજી જરૂર ચાહતા હતા. પણ અંગ્રેજો તરફનો દ્વેષ તેમને પસંદ નહોતો. આ દ્વેષ કોઈને કોઈ રીતે લોકોના દિલમાંથી ધોવાઈ જાય એવું

તેઓ ઈચ્છતા હતા. અંગ્રેજ સરકાર સાથે બાથ ભીડવી એ કંઈ બચ્ચાંનો ખેલ નથી એ વાતનો પણ તેમને પૂરો ખ્યાલ હતો. તેથી તેમણે ગરીબો, ખેડૂતો અને મજૂરોની સ્થિતિ સુધારવા માટેનાં કામો કરવા માંડ્યાં. તેમની સેવામાં તેઓ પોતાની જાતને પણ ભૂલી ગયા.

“ઈંગ્લેંડ અને જર્મની વચ્ચેની લડાઈ આ દિવસોમાં જોર પર હતી અને અંગ્રેજોને એ લડાઈમાં હિંદુસ્તાનીઓની મદદની ખૂબ જરૂર હતી. તેમણે ગાંધીજીને પોતાને મદદ કરવા માટે સમજાવ્યા. અંગ્રેજો હિંદુસ્તાનીઓ સાથે જે રીતે વર્તતા હતા તે જોઈ કોઈ બીજો હોત તો તેમને સહેજ પણ મદદ ન કરત, પણ ગાંધીજી તો દુશ્મનની લાચારીનો લાભ લેવામાં માનતા નહોતા. એટલે તેઓ અંગ્રેજોની લાચારીનો લાભ પણ શેના લે? તેઓ તો અંગ્રેજોનું કામ કરી તેમને ઉપકારના ભાર નીચે દાબી તેમની પાસેથી હિંદુસ્તાન માટે સ્વરાજ્ય મેળવવા ઈચ્છતા હતા. વળી, તેઓ એમ પણ માનતા હતા કે હિંદીઓ ઉપર અંગ્રેજો જે અત્યાચાર કરે છે તેવું અંગ્રેજ પ્રજાના લોહીમાં નથી. એવું વર્તન કરવાવાળા હિંદમાં આવી રાજય  ચલાવનારા કેટલાક અંગ્રેજ અમલદારો હોઈ પોતાને મુર્ખાઈને લીધે આમ કરે છે. બાકી, અંગ્રેજોને આપણે પ્રેમથી જીતી શકીએ એવું છે. આવું માનતા હોવાથી ગાંધીજી જાતે ગામેગામ ફર્યા અને લોકોને લડાઈ માટેની ફોજમાં ભરતી થવાનું કહેવા લાગ્યા. આ કામ પાછળ તેમણે રાતદિવસ એક કર્યાં. આમાં તેમણે એટલી જહેમત ઉઠાવી કે આખરે માંદા પડ્યા ! તેઓ માંદગીમાંથી ઊઠે તે પહેલાં જ યુદ્ધ બંધપડ્યાના સમાચાર આવ્યા અને ભરતીનું કામ બંધ કરવામાં આવ્યું. આ જ માંદગી દરમિયાન ગાંધીજીએ બકરીનું દૂધ લેવાનું શરૂ કર્યું. ત્યારથી બકરીનું દૂધ અને બાફેલાં શાકભાજી તેમનો ખોરાક બન્યો અને તેમણે છેવટ સુધી ચાલુ રાખ્યો.”

હરિ—“યુદ્ધ બંધ થયું તેથી મહાત્માજી અને દેશના બધા લોકોને  ઘણો આનંદ થયો હશે, નહીં મા?”

મા—“દુનિયામાં મારામારી અને કાપાકાપી બંધ થયાં તેથી સૌને આનંદ થયો ખરો પણ આપણા દેશની હાલત તે વખતે અજબ જેવી હતી. બધા લોકો માનતા હતા કે લડાઈ બંધ થતાંવેંત આપણે અંગ્રેજો માટે જે બલિદાન આપ્યાં છે તેના બદલામાં આપણને થોડી સ્વતંત્રતા મળશે જ મળશે, અને તેથી શાંતિ અને ખુશાલીના દિવસો આવશે.  પણ સ્વતંત્રતા કેવી ને વાત કેવી ? અંગ્રેજોએ તો શાંતિને બદલે આપણા પર પહેલાં કરતાં પણ વધારે જુલમ કરવા માંડ્યા ! આપણા મોટા મોટા નેતાઓને નજીવા કારણસર પકડીને જેલમાં ધકેલી દેવાય તે માટેના કાયદા અંગ્રેજ સરકારે પસાર કર્યા. આવા અંધેરની સામે કલકત્તાથી કરાંચી અને કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધી આખાયે દેશમાં રોષ અને ગુસ્સાનું મોજું ફરી વળ્યું. ગામેગામ સભાઓ ભરાઈ અને ભાષણો થયાં. બાળક, વૃદ્ધ, સ્ત્રી, પુરુષ, હિંદુ કે મુસલમાન સૌ કોઈ આવા અન્યાયી કાયદાનો ભંગ કરવા તેમ જ સમય આવ્યે દેશને માટે જાનમાલ આપી દેવા તૈયાર થઈ ગયાં.

“ગાંધીજી સાજા થઈ બેઠા થયા. તેમણે પ્રેમની જ્યોત જલાવી અંધારામાં અજવાળું ફેલાવ્યું. દેશના બધા લોકોએ એક થઈ અંગ્રેજો પાસે સ્વરાજ્યની માગણી કરી. ગાંધીજીએ સૌની આગેવાની લીધી. તેમણે એક વાત સ્પષ્ટ કરી કે અંગ્રેજો સાથેની લડતમાં હિંસાનું નામ પણ ન હોવું જોઈએ. આપણે માત્ર શાંતિ અને અહિંસાથી લડત ચલાવવા માગીએ છીએ. હિંદુમુસલમાન સૌ ખભે ખભા મેળવી અંગ્રેજ સરકાર સામે લડવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. ગાંધીજીએ એક દિવસ એવો નક્કી કર્યો જ દિવસે દેશભરમાં હડતાળ પાડવામાં આવે અને સારાયે દેશનું બધું કામકાજ ત દિવસે બંધ રહે. હિન્દુમુસલમાન સૌ કોઈ તે દિવસે એક દિવસનો ઉપવાસ કે રોજો કરે. મંદિર, મસ્જિદ અને ગુરુદ્વારામાં ઈશ્વર આપણા દેશને સ્વતંત્ર કરે તે માટેની પ્રાર્થના કરવામાં આવે.

“હડતાળ અને તે દિવસના કાર્યક્રમની વાત આખા દેશભરમાં પહોંચી ગઈ. સરકારને આવી વાત ક્યાંથી ગમે? એટલે આપણને તેમ કરતા રોકવા અને દબાવવા તેણે જાતજાતના અત્યાચારો કરવા શરૂ કર્યા. અમૃતસરના જલિયાનવાલા બાગમાં મળેલી સભા પર જનરલ ડાયરના હુકમથી ગોળીઓ ચલાવવામાં આવી. સેંકડો નિ:શસ્ત્ર પુરુષો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને જુવાનો તેમ જ વૃદ્ધોતેના ભોગ બન્યાં. પંજાબમાં હજારો લોકોને પકડીને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા.

“પોસ્ટ, તાર અને રેલવે બધું બંધ હોવાથી પંજાબના સમાચાર ગાંધીજીને તે દિવસે ક્યાંથી મળે? પણ આવી વાત કંઈ છૂપી થોડી રહે છે? થોડા જ દિવસોમાં પંજાબના અત્યાચાર અને તેના પર વીતેલી આફતના સમાચાર કોઈ ન કોઈ રસ્તે ગાંધીજી પાસે પહોંચ્યા સિવાય ન રહ્યા. આ દુ:ખદ કહણી જાણતાંવેંત તેમનું દિલ ભરાઈ આવ્યું, અને દુ:ખી હ્રદયે તેઓ પંજાબની મદદએ ચાલી નીકળ્યા. પણ તેઓ અમૃતસર પહોંચે તે પહેલાં રસ્તામાં જ સરકારે તેમની ધરપકડ કરી અને પાછા મુંબઈ લાવી તેમને છોડી મૂક્યા.

“અંગ્રેજ સલ્તનતની બધી શક્તિ ગાંધીજીને દબાવવાને કામે લગાડવામાં આવી. પણ ગાંધીજી આવી સખતાઈથી હિંમત હારે તેવા નહોતા. તેમણે પહેલાં કરતાં પણ વધારે નીડર થઈ પોતાનું કામ ચાલુ રાખ્યું અને દેશની બધી જાતિઓને એકત્ર કરવાના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. તેમની મહેનત ફળી. હિંદુ અને મુસલમાન નેતાઓ એક ઝંડા નીચે એકઠા થયા. સાચી આઝાદી મેળવવા માટે બંને કોમોને એકત્ર કરવા ઉપરાંત હજુ બીજી ઘણી તૈયારીઓ કરવાની બાકી હતી. જ્યારે નિર્બળના મનમાંથી બળવાનનો અને ગરીબના મનમાંથી તવંગરનો તેમ જ હરિજનના મનમાંથી બ્રાહ્મણનો અને ખેડૂતના મનમાંથી જમીનદારનો ડર નીકળી જાય અને હિંદુસ્તાનીના મનમાંથી અંગ્રેજનો ડર દૂર થાય ત્યારે જ સાચી સ્વતંત્રતા મળી ગણાય એમ ગાંધીજી માનતા હતા. તેથી તેમણે તે માટેના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. તેઓ વારંવાર ભારપૂર્વક કહેતા કે લોકોના મનમાંથી દરેક જાતનો ડર દૂર કરવા માટે તેમ જ તેમને સ્વતંત્ર કરવા માટે સત્ય અને અહિંસાનું પાલન સૌથી વધારે જરૂરી છે. “આજથી બે હજાર વરસ પર મહાત્મા બુદ્ધે હિંદુસ્તાનીઓને અહિંસાનો જે પાઠ શીખ્વ્યો હતો તે જ પાઠ મહાત્માજીએ પાછો શીખવ્યો. તેમણે કહ્યુંકે કોઈનો જીવ લેવો એ મોટામાં મોટું પાપ છે. સાથે સાથે તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આપણે સૌએ આપણા દેશની તેમ જ પોતાની આઝાદી માટે લડવું જોઈએ. પણ આ લડાઈ આપણે ખૂની હથિયારોથી નહીં, અહિંસા અને શાંતિથી લડીશું. સૂતેલા હિંદુસ્તાનીઓને તેમણે ઢંઢોળીને ઊભા કર્યા. લોકોને સ્વતંત્રતા માટે જાગ્રત કરવા તેમણે ગામેગામ પોતાના કાર્યકરો મોકલ્યા. આ કાર્યકરો લોકોને કાંતતાં અને વણતાં તેમ જ વાંચતાંલખતાં પણ શીખવતા. લોકો આભડછેટમાં ન માને તેમ જ દારૂ ન પીએ તે માટેનો પ્રચાર પણ તેઓ કરતા.મહત્માજી જે બીજા પાસે કરાવવા ઈચ્છતા તેનું આચરણ પોતે પહેલું કરતા. તેથી લોકોને કાંતવાનું કહ્યું તેની સાથે તેમણે પોતે પણ કાંતતાં શીખી લીધું. તને જાણીને નવાઈ થશે કે થોડા જ દિવસમાં તેઓ હાથે કાંતતા થઈ ગયા !

“આ રીતે મહાત્માજી હિંદુસ્તાનને જાગ્રત કરી સ્વરાજ્યની લડત માટે તૈયાર કરતા હતા ત્યાં એવા સમાચાર આવ્યા કે ઇંગ્લંડના રાજાનો સૌથી મોટો કુંવર હિન્દુસ્તાનની મુલાકાતે આવે છે. આ પ્રસંગે લોકો તેનું કોઈ પણ જાતનું સ્વાગત કરવા ઈચ્છતા નહોતા. સરકાર પોતાનો વટ જમાવવા માટે પ્રિન્સ ઑફ વેલ્સને અહીં બોલાવે છે એમ તેમની ફરિયાદ હતી. બધાએ સરઘસ કે સભામાં સામેલ ન થવાનો ઠરાવ કર્યો. એટલે એક તરફ જયારે પ્રિન્સ ઑફ વેલ્સની સવારી મુંબઈનાં સૂમસામ બજારોમાંથી પસાર થતી હતી  ત્યારે બીજી તરફ લોકોએ વિદેશી કાપડના ઢગલાઓ કરીને તેની હોળી કરવાનો કાર્યક્રમ અમલમાં મૂક્યો હતો, કેમ કે તે દિવસોમાં સ્વદેશી માલ વાપરવાનો ખૂબ પ્રચાર ચાલતો હતો.

“આ કાર્યક્રમ ખૂબ શાંતિથી ચાલતો હતો ત્યાં અમદાવાદ અને મુંબઈમાં કેટલાક માથાફરેલ લોકોએ જુસ્સામાં આવી જઈ હુલ્લડો કર્યાં. કેટલાક અંગ્રેજો પર પથ્થરમારો કરવામાં આવ્યો. જે પારસીઓએ રાજાના કુંવરના સ્વગતમાં ભાગ લીધો હતો તેમને માર પડ્યો. ટ્રામો તોડી નાખવમાં આવી અને દારૂની દુકાનોમાં ઘૂસી જઈ તે લોકોએ તેનો કચ્ચરઘાણ કાઢ્યો. ગાંધીજીને આ વાતની ખબર પડતાં તેઓ જાતે તોફાનો શાંત કરવા માટે મોટરમાં નીકળ્યા. અને જુદી જુદી જગ્યાએ ફર્યા. એક જગ્યાએ તેમણે ઘાયલ થયેલા સિપાઈઓને ખાટલા પર બેભાન હાલતમાં પડેલા જોયા. ગાંધીજી મોટર રોકીને નીચે ઊતર્યા. તેમના ઊતરતાંની સાથે લોકોનાં ટોળાએ તેમને ઘેરી લીધા અને તે બધા ‘મહાત્મા ગાંધીની જય’ પોકારવા લાગ્યા. તેમને નામે આ જાતનાં હુલ્લડો અને જુલમ થતાં જોઈ ગાંધીજીને ખૂબ દુ:ખ થયું. તેમણે લોકોને કેટલીક કડવી છતાં સાફ વાતો સંભળાવી અને સમજાવ્યું કે અંગ્રેજ સરકાર સાથે આ રીતે લડવામાં ગાંધી અને અહિંસા, બંનેની હાર છે. હિંસાથી મળેલી આઝાદીની મારે કંઈ જ જરૂર નથી. ગાંધીજીની આ વાત સમજાતાં લોકોને પોતે કરેલાં કામો બદલ પસ્તાવો થયો. ગાંધીજીએ પેલા ઘાયલ સિપાઈઓને ઈસ્પિતાલમાં પહોંચતા કર્યા. એક તરફ ગાંધીજી લોકોને આ રીતે સમજાવીને શાંત કરતા હતા ત્યાં બીજી તરફ શહેરના એક ભાગમાં નીકળેલા સરઘસ ઉપર પોલીસે ગોળીબાર કર્યાના સમાચાર આવ્યા. આ સમાચાર ફેલાતાં શહેરમાં હોહા મચી ગઈ અને ઠેર ઠેર હુલ્લડો ફાટી નીકળ્યાં. ઉશ્કેરાયેલા લોકોનાં ટોળાંઓએ ઠેર ઠેર દુકાનો તોડી તેમ જ બસો અને ટ્રામોને આગ ચાંપી. લોકોએ ન કરવાનું કર્યું !

“લોક્ને આ રીતે બહેકી જતા જોએ ગાંધીજીએ ઉપવાસ જાહેર કર્યા અને કહ્યું:’લોકોએ જે જાતનું વર્તન કર્યું છે તે બરાબર નથી અને તેની સજા હું જાતે ભોગવીશ. આપણે અહિંસાવ્રતનો ભંગ કર્યો છે. જે હિંદુમુસલમાન ભાઈઓએ આ વ્રતનો ભંગ કર્યો છે તેમણે આપણા પારસી, ખ્રિસ્તી અને અંગ્રેજ ભાઈઓને દુ:ખ પહોંચાડ્યું છે. તેમણે તેમની માફી માગવી જોઈએ. જ્યાં સુધી તેઓ તેમની માફી નહીં માગે ત્યાં સુધી હું ઉપવાસ છોડવાનો નથી.’

“અને ગાંધીજી ઈચ્છતા હતા તેવું જ થયું. બધા પક્ષના નેતાઓ ભેગા થઈને ગાંધીજી પાસે આવ્યા અને સૌએ તેમને જણાવ્યું કે દરેક મારામારી કરનારે જેમને દુ:ખ પહોંચ્યું હતું તેમની માફી માગી છે અને સામા પક્ષે તે મંજૂર પણ રાખી છે. નેતાઓની આ જાતની ખાતરી મળ્યા પછી જ ગાંધીજીએ ઉપવાસ છોડ્યા. તે દિવસથી તેમણે હિંદુસ્તાનને સ્વરાજ ન મળે ત્યાં સુધી દર સોમવારે મૌન પાળવાનું વ્રત લીધું.

હરિ—“મા, ગાંધીજી દર સોમવારે મૌન શું કામ પાળતા?”

મા—“તેમ કરવાથી તેમને ખૂબ આરામ મળતો. તેમને ચિંતન તેમ જ મનન કરવા માટે પૂરતો સમય મળી રહેતો.વળી તેમના પત્રો માટેના લેખ પણ તેઓ તે દિવસે લખી શકતા.”

————————————————

Posted in miscellenous

gandhi-bapu ch.8

ગાંધીબાપુ

(કુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબા નો અનુવાદ/નવજીવન પ્રકાશનમંદિર)

પ્રકરણ:8

પાના: 29 થી32

“હમણાં મેં જેમનું નામ લીધું તે શ્રીગોખલે હિંદુસ્તાનના એક બહુ મોટા આગેવાન હતા. તેઓ ગાંધીજીને પોતાના નાના ભાઈ જેવા ગણતા. તેમના જ કહેવાથી ગાંધીજીએ મુંબઈ જઈ ફરી બૅરિસ્ટરનું કામ શરૂ કર્યું. માંડ ત્રણચાર મહિના એ ચાલ્યું ત્યાં આફ્રિકાથી ગાંધીજીને પાછા ત્યાં બોલાવવાના તાર આવવા માંડ્યા. ત્યાંના હિંદીઓની એવી માગણી હતી કે ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકા આવી અંગ્રેજ પ્રધાન મિ. ચેમ્બરલેનને મળે અને હિંદીઓની ફરિયાદોનો નિકાલ કરાવે. ગાંધીજીને લાગ્યું કે આ મોટું કામ છે અને તે માટે મારે આફ્રિકા જવું જ જોઈએ. તેઓ તરત ત્યાં જવા ઊપડ્યા. તેમણે ત્યાં જઈ બૅરિસ્ટરનું કામ છોડી દીધું અને એક છાપું શરૂ કર્યું. પ્લેગમાં સપડાયેલા દર્દીઓની ચાકરી કરી, મજૂરોની સેવા કરી ને તેમની હાલત સુધારી.સાથે સાથે હિંદીઓની સરખાપણાના હકો મળે તે માટેની ચળવળ તેમણે જોશભેર શરૂ કરી. એ જ દિવસો દરમિયાન તેમણે પોતાના મનને શુદ્ધ કરવા માટે વ્રતો લીધાં અને ગીતાના તેર અધ્યાય મોઢે કર્યા. ભગવાનને રસ્તે ચાલવું હોય તો માણસે જગતના ઠાઠમાઠ અને એશઆરામનો ત્યાગ કરવો જોઈએ એ વાત તેમના મનમાં ઠસી ગઈ હતી.

“માણસમાત્ર સરખાં છે, કોઈ ઊંચું નથી અને કોઈ નીચું નથી એમ તેઓ માનતા, તેથી તેમણે ગરીબો સાથે ગરીબ જેવા થઈ અને તેમની સાથે હળીમળીને રહેવાનું નક્કી કર્યું. આ માટે તેઓ એક નાનકડા ગામમાં રહેવા ગયા અને ગામના લોકો જેવું સાદું જીવન જીવવા લાગ્યા. છાપું પણ ત્યાંથી જ બહાર પાડવા માંડ્યું. ગાંધીજીના અંગ્રેજ મિત્રો પર આની એટલી બધી અસર થઈ કે તેમનાં ત્રણેએ તેમની સાથે એ ગામમાં રહેવા માંડ્યું.

“આ દિવસો દરમિયાન એશિયાના લોકોની વિરુદ્ધ આફ્રિકાની સરકારે નવા નવા આકરા કાયદાઓ પસાર કરવા માંડ્યા. આ અસહ્ય કાયદાઓ રદ કરાવવા માટે લોકોએ ગાંધીજીની સંમતિથી સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો. સત્યાગ્રહ અહિંસક લડાઈ માટેનું મોટામાં મોટું શસ્ત્ર હતું. હિંદીઓએ લડત દરમિયાન શાંતિ, અહિંસા અને બલિદાનથી સરકારની લાઠી અને બંદૂકોનો સામનો કર્યો. જેલમાં જવું એ રમતવાત થઈ પડી. ઈ.સ.1908 માં ગાંધીજીને પહેલી વખત કાનૂન-ભંગ માટે જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા. જનરલ સ્મટ્સ ત્યાંના વડાપ્રધાન હતા. વીસ દિવસ ગાંધીજીને જેલમાં રાખ્યા બાદ તેમણે ગાંધીજીને સમજૂતી માટે પ્રિટોરિયા બોલાવ્યા. ગાંધીજીએ જણાવ્યું કે પોતાની સાથેના બધા કેદીઓને છોડી દેવામાં આવશે ત્યારે સરકાર સાથે સમજૂતી માટેની વાટાઘાટ કરશે. આ શરત પ્રમાણે બધા કેદીઓને છોડી મૂકવામાં આવ્યા. જોહાનિસબર્ગમાં એક મસ્જિદ છે ત્યાં હિંદીઓની મોટી સભા થઈ.આ સભામાં સરકાર સાથે સમજૂતી કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. પણ કેટલાક ઝનૂની પઠાણોને આ નિર્ણય ગમ્યો નહીં. તેમાંના એક જણે તો આ નિર્ણય માટે ગાંધીજીને માર્યા પણ ખરા ! ગાંધીજીને માથામાં ખૂબ વાગ્યું !”

હરિ—“મા, પછી ગાંધીજીએ એ પઠાણને સજા કરાવી કે નહીં?”

મા—“ના બેટા. તેમણે તેના પર ફરિયાદ કરવાની ના પાડી અને કહ્યું,”મારા લોહીભીના પાટા વડે મારા દુશ્મનો પણ મારી મૈત્રીના બંધનમાં બંધાશે અને મારા મિત્ર બનશે.’ અને હરિ ! તેમની આ વાત તદ્દન સાચી પડી. તેમને મારનાર પઠાણે આ વાત જાણી ત્યારે તેને ખૂબ પસ્તાવો થયો. તેણે ગાંધીજીની માફી માગી અને હંમેશને માટે તેમનો મિત્ર બન્યો.

“1914ની સાલમાં દુનિયા લડાઈનાં વાદળોથી ઘેરાઈ ગઈ. ચોથી ઑગસ્ટે ઇંગલંડે જર્મનીને લડાઈનું કહેણ મોકલ્યું અને યુદ્ધ સળગી ઊઠ્યું. ગાંધીજીને લાગ્યું કે આવે સમયે મારા દેશને મારી સેવાની જરૂર પડશે, તેથી મારે ત્યાં જવું જોઈએ. તેઓ આફ્રિકાથી લંડન ગયા અને ત્યાં થોડા દિવસ રોકાયા બાદ હિંદુસ્તાન આવ્યા. 1915ની સાલના જન્યુઆરી માસની નવમી તારીખે તેઓ મુંબઈ પહોંચ્યા. તે દિવસોમાં તેઓ હિંદની મિલમાં વણાયેલા કાપડનાં કોટ અને ધોતિયું પહેરતા અને માથે ફેંટો બાંધતા !”

હરિ—“તેમને કોટ મજાનો લાગતો હશે, નહીં? પાછળથી તેમણે એ પોશાક ક્યારે અને શા માટે છોડી દીધો?”

મા—“આ પોશાક તેમને શોભતો હતો ખરો પણ 1919ની સાલમાં તેમણે જોયું કે દેશના કેટલાયે ગરીબોને કોટ તો શું, પહેરણ પણ પહેરવા મળતું નથી, ત્યારે તેમણે એ પોશાક છોડી દીધો. ત્યારથી હંમેશને માટે દેશમાં ગરીબમાં ગરીબ માણસને માત્ર એક નાના પંચિયાનો પોશાક પહેરવો તેમણે શરૂ કર્યો અને ખમીસ ને કોટને બદલે જરૂર પડ્યે ચાદર ઓઢવા માંડી.”

————————————————-

 

Posted in miscellenous

ગાંધીબાપુ

 

 

(કુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબા નો અનુવાદ/નવજીવન પ્રકાશનમંદિર)

પ્રકરણ:સાત

પાના: 25 થી28

“આ તરફ દક્ષિણ આફ્રિકામાં હિંદીઓની હાલત કેવી ખરાબ છે તેમ જ ગોરાઓ તેમની સાથે કેવું વર્તન રાખે છે તે હિંદુસ્તાનના લોકોને સમજાવવા માટે ગાંધીજીએ અહીં  હિંદુસ્તાનમાં કરેલાં ભાષણો પેલી તરફ દક્ષિણ આફ્રિકાનાં છાપાંઓમાં સારી પેઠે મીઠું મરચું ભભરાવીને પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યાં. આ બધું વાંચીને ત્યાંના ગોરાઓ વધારે ચિડાયા. તેમનું ચાલત તો ડરબન બંદરે ઊતરતાંવેંત તેઓ ગાંધીજીના કેવાયે હાલહવાલ કરત. પણ મારવાવાળા કરતાં બચાવવાવાળો વધારે જોરાવર છે. ગાંધીજી સ્ટીમરમાંથી ઊતર્યા તેવા જ કેટલાક ગોરા છોકરાઓ અને ગુંડાઓએ તેમને ઘેરી લીધા. તેમણે ગાંધીજી પર કાંકરા અને સડેલાં ઈંડાનો વરસાદ વરસાવ્યો. કેટલાકે તેમને તમાચા માર્યા અને લાતો મારવી પણ શરૂ કરી. ગાંધીજીને તમ્મર આવી ગયાં અને પડખેના ઘરની જાળી પકડી તેઓ માંડ ઊભારહ્યા. સારે નસીબે તેમના એક અંગ્રેજ મિત્રની પત્ની ત્યાંથી પસાર થતી હતી. તેણે ગાંધીજીને જોયા. ટોળું ચીરીને તે ગાંધીજીને પડખે આવી ટોળાની સામે ઊભી રહી. હવે ટોળું થોડું વિખેરાયું એટલે પેલી બાઈએ ગાંધીજીને તેમના મિત્ર રુસ્તમજીને ત્યાં પહોંચાડ્યા. સાંજ પડતાં થોડા ગોરાઓએ રુસ્તમજીના ઘરને ઘેરી લીધું. તેઓ જોરથી ગાવા લાગ્યા:

‘ચાલો આપણે ગાંધીને પેલે

આમલીના ઝાડે ફાંસી લટકાવીએ.’

“ આ તોફાન જોઈ ગાંધીજીના મિત્રોએ ગાંધીજીને છૂપી રીતે રુસ્તમજીના ઘરમાંથી બીજે મોકલી દીધા.

“ગાંધીજીએ ધાર્યું હોત તો તેઓ તેમને હેરાન કરનાર ગુંડાઓ પર કેસ ચલાવી તેમને સજા કરાવી શક્યા હોત. પણ ના, નાનપણમાં તેમના પિતાએ તેમને અહિંસા અને પ્રેમનો જે પાઠ આપેલો તે તેમને બરાબર યાદ હતો. તેમની સામે થયેલો અને તેમને મારનારા ગોરાઓ પોતાની ભૂલ સમજે તે માટે પસ્તાવો કરે તે સારુ ગાંધીજીએ ખૂબ ધીરજથી કામ લીધું. ગાંધીજીના આવા વર્તનથી ગોરાઓ ઉપર ખૂબ સારી અસર થઈ અને તેમના દિલમાં હિંદીઓને માટે થોડી સહાનુભૂતિ જાગી.

“આફ્રિકામાં બોઅર લોકો અને અંગ્રેજો વચ્ચે યુદ્ધ થયું ત્યારે ગાંધીજીએ અંગ્રેજોનો સાથ આપ્યો. તેમની જગ્યાએ  બીજું કોઈ હોત તો અંગ્રેજોને મદદ ન કરતાં તેમણે હિંદીઓની સાથે ચલાવેલા ખરાબ વર્તનનો બદલો લેત. પણ ગાંધીજી એવું કરે? તેમને તો અવેરથી જ વેરને શમાવવાનો અને દુશ્મનને પણ પ્રેમથી જીતી લેવાનો કાયમનો નિયમ હતો. આ જ શસ્ત્રોની મદદથી તેમણે દક્ષિણ આફ્રિકાના બીજા ભાગોમાં રહેતા હિંદુસ્તાનીઓની સચ્ચાઈ અને પ્રામાણિકતાની અંગ્રેજો પર ખૂબ સારી છાપ પડી.

“ગાંધીજીને ઈશ્વરે બધું આપ્યું હતું. પત્ની હતી, બાળકો હતાં, અને પૈસો પણ હતો. આમ છતાં તેમના જીવને ચેન નહોતું . ગૌતમ બુદ્ધની જેમ જગતના એશઆરામ તેમને પણ ખૂંચવા લાગ્યા. ખૂબ વિચાર્યા બાદ તેમને લાગ્યું કે દુનિયાના એશઆરામ ને મોજમજા છોડી સાદું જીવન જીવવામાં સાચો આનંદ છે. આવા નિર્ણય પર પહોંચ્યા પછી તેમણે પોતાનાં બધાં કામ જાતે કરી લેવા માંડ્યાં.કપડાં ધોવાં, કચરો વાળવો, જાજરૂ સાફ કરવું, રાંધવું વગેરે કામો તેમણે પોતાના હાથે કરવા માંડ્યાં.

“એક દિવસ તેઓ એક ગોરા હજામની દુકાને વાળ કપાવવા ગયા.તે વખતે ગોરાઓને કાળા માણસો તરફ કેટલી નફરત હતી તે તું જાણે છે. .પેલા ગોરા હજામે પણ નફરતના માર્યા ગાંધીજીના વાળ કાપવાની સાફ ના પાડી. ગાંધીજી જરા પણ રકઝક કર્યા વગર સીધા ઘેર આવ્યા. ઘેર આવીને તેમણે પોતાના અંગ્રેજી ઢબથી કાપેલા લાંબા વાળ જાતે કાપવાનો પ્રસંગ આવ્યો નહોતો. તેથી વાળ એવા તો લાંબાટૂંકા કપાયા કે જાણે રાત્રે ઉંદરે તેમના વાળ કાતરી ખાધા ન હોય? બીજે દિવસે આવા વાળ સાથે તેઓ કોર્ટમાં ગયા. તેમની આવી હજામતની મિત્રોએ ખૂબ ઠેકડી ઉડાવી. પણ ગાંધીજીને શા કારણે જાતે વાળ કાપવા વારો આવ્યો એ જ્યારે તેમણે જાણ્યું ત્યારે તે બધા ચૂપ થઈ ગયા. આ બનાવ બન્યા બાદ ગાંધીજીએ અંગ્રેજી ઢબના વાળ રાખવાનું છોડી દીધું. તેઓ હંમેશાં તેમના વાળ જાતે કાપી લેતા.”

હરિ—“મા ! પોતાના વાળ જાતે કાપીને પછી ગાંધીજીએ અરીસામાં જોયું હશે  ત્યારે તેમને પોતાને પણ ખૂબ હસવું આવ્યું હશે, નહીં?”

મા—“આવ્યું જ હશે ને! તેઓ કેવા આનંદી હતા તે તેં જોયું છે. “

“વારુ, પછી 1902માં અંગ્રેજોઅને બોઅર લોકો વચ્ચેનું યુદ્ધ પૂરું થઈ ગયું હતું અને શાંતિ સ્થપાઈ ચૂકી હતી. હવે તેમને હિંદુસ્તાન યાદ આવવા લાગ્યું. હિન્દુસ્તાન જઈ પોતાના દેશની સેવા કરવાની તેમને ઉત્કટ ઈચ્છા હતી. સરસામાન બંધાવા માંડ્યો અને તેમની હિંદ પાછા ફરવાની તૈયારી થવા લાગી. ગાંધીજીએ આફ્રિકામાં વસતા હિંદીઓની જે સેવા કરી હતી તેના બદલામાંતેમણે તેમને કીમતી ભેટો આપી. કસ્તૂરબાને પણ એક હાર ભેટ આપવામાં આવ્યો. આ બધી ભેટો ગાંધીજીએ ત્યાંની કૉંગ્રેસની કચેરીમાં જમા કરાવી  જેથી તે  બધાંનો ઉપયોગ લોકોની સેવામાં થઈ શકે. તેઓ એમ માનતા હતા કે પ્રજાના સેવકોને આવી ભેટો લેવાનો કે રાખવાનો કોઈ અધિકાર નથી.

“1906માં ગાંધીજી હિન્દુસ્તાન આવ્યા. તે વર્ષે કલકત્તામાં કૉંગ્રેસનું અધિવેશન ભરાવાનું હતું તેની તડામાર તૈયારીઓ ચાલતી હતી. બધા હિંદીઓને સ્વતંત્ર થવાની લગની લાગી હતી. ગાંધીજીએ જોયું કે હિંદુસ્તાનીઓમાં સ્વતંત્ર થવાની હોંસ છે , પણ તેમને સંપીને સાથે મળીને કામ કરવાની ટેવ નથી. દરેક માણસ પોતાનું કામ બીજા પર ઢોળી દેવા માગે છે.અને નાનાં નાનાં કામો કરવામાં સુદ્ધાં લોકોને નાનમ લાગે છે. આવું જોઈ ગાંધીજીએ કૉંગ્રેસના અધિવેશનમાં વ્યવસ્થા રાખવાનું પોતાને માથે લીધું અને ત્યાં આવનારા મહેમાનોના ઓરડા વગેરેની સફાઈકરવાનું કામ તેમણે પોતાના હાથમાં રાખ્યું.તેમને આ કામ કરતા જોઈ બીજા લોકોએ પણ તેમાં તેમને મદદ કરવા માંડી. ત્યાર બદ તેમણે મહાસભાના મંત્રીના હાથ નીચે કારકુનનું કામ પણ કર્યું. આ જ અધિવેશનમાં તેમણે હિંદના આગેવાનોને આફ્રિકામાં વસતા હિંદીઓની સ્થિતિનો ખ્યાલ આપ્યો અને તેમને માટે કૉંગ્રેસની સહાનુભૂતિ મેળવી.

“મહાસભાની બેઠક પૂરી થયા બાદ તેઓ ત્રીજા વર્ગના ડબ્બામાં બેસી ઘેર આવ્યા. ત્યારથી તે આજ સુધી તેઓએ કાયમ રેલવે ગાડીના ત્રીજા વર્ગમાં મુસાફરી કરી. તેમ કરવામાં ખર્ચ ઓછું થતું અને ગરીબ લોકો સાથે બેસીને વાતો કરવાની તક પણ મળતી. કલકત્તાથી તેઓ બનારસ, આગ્રા, જયપુર અને પાલનપુર થી રાજકોટ પહોંચ્યા. આટલી મુસાફરીમાં તેમને માત્ર એકત્રીસ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો. તેઓ પોતાની સાથે એક ગરમ કોટ, એક ધોતિયું, એક ખમીસ અને ટુવાલ, એટલું માય તેવડી સાદી થેલી અને એક ભાથાનો ડબ્બો, એટલો સામાન રાખતા. આ ડબ્બો તેમને ગોખલેએ ભેટ આપ્યો હતો.”

હરિ—“મા !તેઓ થેલીમાં સાબુ અને દાંત સાફ કરવાનું બ્રશ વગેરે તો રાખતા જ હસે, નહીં?”

મા—“ના બેટા. તેઓ તો પોતાના દાંત સાફ કરવા માટે કુદરતી બ્રશ એટલે કે દાતણનો ઉપયોગ કરતા,”

 

પાણી આપને પાય, ભલું ભોજન તો દેજે;

આવી નમાવે શીશ, દંડવત કોડે કીજે.

આપણ ઘાસે દામ, કામ મહોરોનું કરીએ;

આપ ઉગારે પ્રાણ, તે તણા દુ:ખમાં મરીએ.

ગુણ કેડે તો ગુણ દસ ગણો, મન વાચા કર્મે કરી;

અવગુણ કેડે જે ગુણ કરે તે જગમાં જીત્યો સહી.

“કવિ શામળના નીતિ વિશેના આ છપ્પાએ મારી ઉપર સામ્રાજ્ય જમાવ્યું. અપકારીનું ભલું ઈચ્છવું અને કરવું એની મને ધૂન લાગી. એવા અનેક અખતરા પણ કરવા માંડ્યા.”

–ગાંધીબાપુ

—————————————————

 

 

Posted in miscellenous
વાચકગણ
  • 260,651 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 286 other followers

તારીખીયું
ઓક્ટોબર 2017
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« સપ્ટેમ્બર    
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો