મનજી

મનજી! મુસાફર રે! ચાલો નિજદેશ ભણી!  /  દયારામ

મનજી! મુસાફર રે! ચાલો નિજદેશ ભણી!

મુલક ઘણા જોયા રે! મુસાફરી થઈ છે ઘણી!

સ્વપુર જવાનો પંથ આવ્યો છે, રખે ભૂલતા ભાઈ!

ફરીને મારગ મળવો છે નહી એવી તો અવળાઈ,

સમજીને સુધા રે! ના જાશો ડાબા કે જમણી. મનજી!

વચ્ચે ફાંસીયા વાટ મારવાને બેઠા છે બેચાર,

માટે વળાવા રાખો બેત્રણેક ત્યારે તેનો નહી ભાર;

મળ્યો છે એક ભેદુ રે! બતાવી ગતિ સહુ તે તણી. મનજી!

હાવા માલ વહોરતો શેઠના નામનો થાય ના કહ્યું અટકાવ,

આઓણે કરતાં જોખમ આવે, ફાવે દાનીનો દાવ,

એટલા સારું રે! ના થાવું વહોરતના ધણી. મનજી!

જો જો જુગ થકી જાવું છે, કરજો સંભાળીને કામ,

દાસ દયાને એમ ગમે છે હાવા જઈએ પોતાને ધામ,

સૂઝે છે હાવા એવું રે! અવધ થઈ છે આપણી! મનજી!

 

દયારામની કવિતા એટલે શૃંગારરસનું સરોવર. આ સરોવરમાથી પણ વૈરાગ્યભક્તિના કમળ ખીલ્યા છે અને આમ એમના આ કમળો જલકમળવત રહ્યા છે. કાવ્યશાસ્ત્રને આધારે જ્યારે કવિતાનું વિવેચન કરીએ છીએ ત્યારે આપણે કવિતાની પરિભાષા અને એના વ્યાકરણમાં સારી પાડીએ છીએ. સહજપણે કવિતાની વાત કરીએ છીએ ત્યારે આપણે કવિતાના આનંદને પ્રગટ કરીએ છીએ. કોઇકે કહ્યું છે કે કવિતાને માણવી હોય તો Interpretation અને Interpenetrationની કળા ભાવકને પક્ષે હોય તો એના ઊંડાણને પામી શકાય.

 

આ કાવ્ય મનને સંબોધીને ચ્હે. મન આપણું હોય ચ્હે પણ એ આપણામાં જ રહીને આપણને હેરાનપરેશાન કરે છે. મન આપણું સાંભળતું નથી અને આપણને આખી જિંદગી મનનું સાંભળીએ છીએ અને એના ઓશિયાળા થઈ જઈએ છીએ. માણસનું મન એ સામાન્ય રીતે શ્રીમંતનાં ફટવી મૂકેલા સંતાન જેવુ છે. મન પાસેથી ધાર્યું કામ કઢાવવું એ ભારે કપરું કામ છે, કારણકે આપણે મનને એક એવી ટેવ પાડી છે કે મન આપણી પાસેથી ધાર્યું કરાવે.

 

અહી મનને મનજી કહીને સંબોધે છે. ફટવેલા મન પાસેથી ધાર્યું કામ કરાવવું હોય તો આટલા ભાઈબાપા કરવા પડે. મન રખડુ ચ્હે, ભટકતું છે, ચંચળ છે, એની પાસે કો નકશો નથી, નર્યો સ્વછંદી નશો છે. આ મનને કવિ કહે છે કે આજ લાગી ઘણી મુસાફરી કરી, ખૂબ રખડ્યા, અનેક મૂલકો જોયા, અનેક અનુભવો લીધા. હવે ક્યાક આની હદ આવી જોઈએ. હદનો ખ્યાલ આવે પછી અનહદમાં જવાય. છેવટે પણ માણસે નિજધામ તરફ એટલે કે જીવનમાથી મરણ તરફ એટલે કે મોક્ષ તરફ જવાનું હોય. આત્માએ પરમાત્મા તરફ વળવાનું હોય.

 

પારકા દેશમાં પાન ખાઈને પદમશી થયા હોઈએ એવી રીતે ઘણું મહાલ્યા. પોતાના દેશ તરફ ક્યુયા જોયું? બહારનો સંબંધ રાખ્યો ભીતરને અવગણીને આ રસ્તા તરફ જવું સહેલું નથી. એક વાર સંકલ્પ કર્યો પછી નાકની દાંડીએ નીકળી જવા જેવુ છે. આ રસ્તો જીવનમાં એકજ વાર મળે છે. રસ્તામાં કામ,ક્રોધ,લોભ,મદ,મોહ કેટલાયે બહારવટીયાઓ છે.

 

માણસ સાદો પ્રવાસ કરે તોપણ પાસે જેટલો માલસામાન ઓછો હોય તો હળવો થઈને ચાલે. લૂંટાવાનો ભય નહી. અને જે કઈ દાગીનો છે એ આપણાં છે જ નહી, દામોદર શેઠ છે. આપણે કાઇ પણ ધણી થઈને બેઠા એટલે આવી બન્યું. જખમ અને જોખમ માણસે વેઠવા પડે.

 

પોતાને ધામ જઈએ ત્યારે જેટલું ઓછું એટલું સારું. ઘણો પ્રવાસ કર્યો. હવે તો અવધ આવી ગઈ છે. અત્યાર સુધીનો જે હતો એ પ્રવાસ હતો. હવે યાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે. અંતમાથી અનંત તરફ જવાની અહી વાત છે.

 

દયારામ આ પદમાં અણસમજુ મનને સમજણ આપતા આપતા લયબદ્ધ વાત કરે છે. આ લયનો જાદુ એવો છે કે આપણાં કવિ ન્હાનાલાલે પણ એક કાવી કર્યું છે. મારા નયણાની આળસ રે ન નીરખ્યા હરિને જરૂરી જરી. લયને રસ્તે જતાજાતા દયારામે સંસારને સમેટવા વિલયનું કાવ્ય કરીને નવા પ્રદેશના ઉદય તરફ આંગળી ચીંધી છે.

 

વિશે

I am young man of 77+ years

Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 427,546 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 277 other followers

તારીખીયું
નવેમ્બર 2019
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« ઓક્ટોબર   ડીસેમ્બર »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: