એબ્રહામ લિંકન(એક)

એબ્રહામ લિંકન(એક)

ખીસાપોથી

 

મણિભાઈ દેસાઈ

સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી

લોકમિલાપ પ્રકાશન

                    નિવેદન

1926માં ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં અભ્યાસ કરતા એક જુવાનના હાથમાં એબ્રહામ લિંકનના જીવનચરિત્રનું એક નાનકડું પુસ્તક મૂકીને એના વડીલ બંધુ તે વાંચી જવાની ભલામણ કરે છે. એ પુસ્તકના એકસપાટે કરેલા વાચને જુવાનના મન પર જે અસર કરી, એના દિલમાં જે ભાવ પેદા કર્યા, તેને પરિણામે પોતે એ અવતારી પુરુષના ભક્ત બને છે, અને તેને વિશે વધુ ને વધુ જાણવાની અદમ્ય જિજ્ઞાસા તેના દિલમાં ઉદ્ ભવે છે. પછી ચાલીસ-પિસ્તાલીસ વરસ સુધી લિંકન વિશે ઉપલબ્ધ ઘણું સાહિત્ય ભક્તિભાવથી વાંચીને જ એ જંપે છે. લિંકન વિશે જેમ જેમ એ વધુ જાણતા જાય છે તેમ તેમ તેને વિશેનો એમનો પ્રેમ અને આદર વધુ ને વધુ ઊંડો થતો જાય છે.

    એ જુવાન તે મણિભાઈ ભ. દેસાઈ. ગુજરાત વિદ્યાપીઠના માસિક ‘શિક્ષણ અને સાહિત્ય’માં લિંકનનું ટૂંકું જીવનચરિત્ર 1940માં હપતે હપતે લખવા માંડેલું. વાચકોમાં એ ખૂબ પ્રીતિપાત્ર થઈ પડ્યું અને વધારે વિસ્તારથી તે લખવાનો આગ્રહ કરતા અનેક પત્રો લેખકને મળ્યા. અંતે તે માટેનો અવકાશ ત્રીસેક વરસ બાદ એમને મળ્યો અને લિંકનના જીવનની કેવળ રૂપરેખા જ આપતું ‘અજાતશત્રુ લિંકન’નામનું 160 પાનાંનું નાનું પુસ્તક તેમની પાસેથી આપણને મળ્યું. પછી લિંકનના બહુવિધ જીવનને તેમ જ તેના ભગીરથ જીવનકાર્યને અવરી લેતું મોટા કદનાં છસોક પાનાનું વિસ્તૃત જીવનચરિત્ર પોતાના સાડાચાર દાયકાના અભ્યાસના નિચોડ રૂપે ‘એબ્રાહમ લિંકન’ નામે 1980માં એમણે આપ્યું. તેના નિવેદનમાં તેમણે લખ્યું કે :

    “એક સત્યકામ, સત્યસંકલ્પ સત્પુરુષની, એક ધર્માવતારની, આધુનિક સમયના એક પુણ્યશ્લોકની આ જીવનકથા  પ્રજા સમક્ષ સાદર કરતાં અકળ પ્રકારના ક્ષોભ, સંકોચ તેમ જ વિમાસણની મિશ્ર લાગણી અનુભવું છું. ક્યાં તેની સર્વતોમુખી, સર્વતોભદ્ર, અલૌકિક મહત્તા, અને ક્યાં મારી અલ્પમતિ ! તરવા ચાહ્યો છે સાગર, ને મારી પાસે નાનકડું હોડકું તો શું—મામૂલી તરાપો ય નથી ! છતાં હામ ભીડી છે—યથામતિ નહિ, યથાશક્તિ નહિ, કેવળ યથાભક્તિ આ દુર્ગમ સાહસ ખેડવાને.”

    લિંકનની એ કીર્તિકથા ગુજરાતી ભાષાનાં ઉત્તમ જીવનચરિત્રોમાં એક તરીકે યાદગાર બની રહેશે. કમનસીબે તેની તરફ વાચકોનું ધ્યાન બરાબર દોરાયું નહિ હોય, તેથી તેની 1,000 નકલ ખલાસ થતાં પણ ઠીક ઠીક વખત લાગ્યો. એવું સુંદર પુસ્તક થોડાં વરસોથી અપ્રાપ્ય છે. એટલે મેં તેનો એક સંક્ષેપ તૈયાર કર્યો છે, તે ક્યારેક પ્રગટ થશે એવી આશા છે. દરમ્યાન એ સંક્ષેપનાયે અલ્પ આચમનરૂપે આ ખીસાપોથી બહાર પડે છે.

 લિંકન જયંતી:12 ફેબ્રુઆરી, 1992     —મહેંદ્ર મેઘાણી

                      ******

                એબ્રહામ લિંકન

    યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સના ઓતરાદા પ્રદેશમાં જેમ્સ જેન્ટ્રી મોટો જમીનદાર હતો. એ પ્રદેશના ખેડૂતોપોતાની ખેતીની પેદાશ ત્યાંથી એક હજાર માઈલ દૂર દક્ષિણમાં ન્યુ ઓર્લીઅન્સ નામના મોતા બંદરમાં વેચવા માટે લઈ જતા. એ સમયે એટલે દૂર સુધી માલ લઈ જવા માટે પાકી સડકો નહોતી. સદ્ ભાગ્યે યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સના એ વિસ્તારમાં નદીઓની એક વિશાળ જાળ કુદરતે બિછાવી દીધેલી હતી. એ જળપ્રવાહો દેશના અંદરના ભાગને દરિયાકાંઠા પર આવેલાં બંદરો સાથે જોડતા હતા. એટલે એ જળમાર્ગો દ્વારા ખેડૂતો હોડીઓમાં પોતાનો માલ વેચવા લઈ જતા.

    જેમ્સ જેન્ટ્રીને આ રીતે પોતાનો માલ ન્યુ ઓર્લીઅન્સ મોકલવો હતો. આટલા લાંબા ને જોખમભર્યા પ્રવાસની જવાબદારી માટે તેની નજર એબ્રહામ લિંકન નામના કદાવર જુવાન પર ઠરી. એબ્રહામ તેનાં બાહુબળ, હોશિયારી, પ્રામાણિકતા અને ભલમનસાઈ માટે ત્યાં જાણીતો હતો.  

    જેન્ટ્રીનો માલ હોડીમાં ભરીને 1882ના માર્ચ મહિનામાં તે ન્યુ ઓર્લીઅન્સ જવાને રવાના થયો. એબ્રહામ હોડી આખો દિવસ નદીના કિનારાને અડીને હંકારતો. ઓહાયો નદીમાં તે આગળ વધે છે તેમ તેમ એક નવી જ દુનિયા તેની નજર આગળ છતી થતી જાય છે. નવીન પ્રકારની આબોહવા તેને જોવા મળે છે. આગળ ચાલતાં ઓહાયો નદી મિસિસિપીના મહાનદને મળે છે. તેના દરિયા જેવા વિશાળ પટ પર થઈને હોડી હંકારતાં, પાકથી લછી રહેલાં ને માઈલો સુધી વિસ્તરેલાં વિશાળ ખેતરોમાં કામ કરતા હબસી ગુલામો તેના જોવામાં આવે છે.

    ન્યુ ઓર્લીઅન્સમાં એબ્રહામે માલ વેચ્યો. એ પચરંગી શહેરમાં તેણે જોયેલી બધી વસ્તુઓ પૈકી એક વસ્તુ તેના દિલ પર ઊંડી અસર કરી, અને તેની કારમી સ્મૃતિ તેના ચિત્તમાં સદાને માટે અંકિત થઈ રહી.બાળપણમાં લોકોને મોઢેથી જેમને વિશે તેણે કમકમાટી ભરી વાતો સાંભળી  હતી. તથા જેમની દુર્દશાનાં અરેરાટી છૂટે એવાં, છાપામાં અવારનવાર આવતાં વર્ણનો તેણે વાંચ્યાં હતાં, તે હબસી ગુલામોનું કરુણ દૃશ્ય ત્યાં તેને સગી આંખે જોવા મળ્યું. સદાયે હડધૂત થતા, ગાય-બળદ ને ઘોડાં વગેરે પશુઓની જેમ ખરીદાતા ને વેચાતા, તથા સાંકળોથી જકડીને ગુનેગારોની પેઠે પૂરી રાખવામાં આવતા એ અસહાય ગુલામોને જોઈને, તે સમભાવી તરુણનું દિલ ઘવાયું અને કરુણાથી ઊભરાઈ આવ્યું .

                 *******

    લગભગ એક વરસ બાદ ન્યુ ઓર્લીઅન્સ જવાનો એબ્રહામને ફરીથી મોકો મળ્યો. ત્યાંના આ રોકાણ દરમ્યાન ગુલામો વેચવાના બજારનું કારમું દૃશ્ય નિહાળીને તો તેનું દિલ વલોવાઈ ગયું . વેચવા માટે રજૂ કરેલાં સંખ્યાબંધ સ્ત્રી તથા પુરુષ ગુલામો એ ગોઝારા બજારમાં તેના જોવામાં આવ્યાં. દરેક ગુલામને પગે લોખંડની સાંકળ બાંધવામાં આવી હતી. ગોરા વેપારીઓ હાથમાં ચાબૂક ધારણ કરીને દમામથી ત્યાં ઊભા હતા. ભૂલેચૂકે કોઈ ગુલામ જરા જેટલો પણ આઘોપાછો થાય, તે તેને સરખા ઊભા રહેવાનો બોધ ચાબૂકના અચૂક ફટકાથી તેઓ આપતા.

    લાચાર, અસહાય, સાંકળથી જકડાયેલ અર્ધનગ્ન અને ભયથી ધ્રૂજતા એ દીન ગુલામોને જોઈને એબ્રહામની સઘળી સહાનુભૂતિ તેમના તરફ ઢળી. પરંતુ છેક નાનપણથી જ બૂરાઈ અને બૂરા લોકો વચ્ચેનો ભેદ તે બરાબર વરતી ગયો હતો; અને તેથી તેની સહાનુભૂતિ જુલમનો ભોગ બનનાર અને જુલમ કરનાર, ઉભયને આવરી એટલી વ્યાપક બની હતી. આથી એ વિચારવાન અને સહ્રદય જુવાન, ગુલામો તેમ જ ગુલામોના વેપારીઓ, ઉભયને વળી વધારે મોટા અને સમર્થ એવા સંજોગોરૂપી શિકારીના શિકાર લેખે છે. એટલે કોઈના પણ પ્રત્યે દ્વેષ જે વેરભાવ સેવ્યા વિના, બની શકે તો. એ કારમી વિષમતા પેદા કરનારા સર્વસમર્થ સંજોગો સાથે જ બાથ ભીડવાનો અને તેમને પલટી નાખવાનો તે પોતાના મનમાં દૃઢ સંકલ્પ કરે છે.

                 *******

    ગુલામીની પ્રથા યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સના પ્રભાવકાળથી જ તેને વારસામાં મળી હતી. ઇતિહાસ-પ્રસિદ્ધ ‘મેક્ફલાવર’ વહાણ ‘યાત્રી વડવાઓ’ ને લઈને ઉત્તર અમેરિકાના પૂર્વ સાગરકાંઠે જે વરસે લાંગર્યું. એ જ અરસામાં એક ડચ વેપારી જહાજ  પણ એ સાગરકાંઠે લાંગર્યું અને તેમાંથી વીસ હબસીઓએ ઉત્તર અમેરિકાની ભૂમિ પર પગ મૂક્યો. એક જ વર્ષે, લગભગ એક જ સ્થળે પગ મૂકનાર એ બંને વહાણોના ઉતારુઓ વચ્ચે જમીન-આસમાન જેટલું અંતર હતું. એક રંગે ગોરા હતા, અને બીજા કાળા. એક સ્વધર્મ અને સ્વમાનની રક્ષા કાજે સ્વેચ્છાએ વતનને છોડીને ત્યાં આવ્યા હતા, બીજાને બળાત્કારે ત્યાં લાવવામાં આવ્યા હતા. એક સ્વાધીન હતા, બીજા ગુલામો. એકે ત્યાં રાષ્ટ્રબીજ રોપ્યું જે ફાલીફૂલીને વિશાળ તરુવર બન્યું; બીજા, કાળે કરીને, એ જ રાષ્ટ્રવૃક્ષની ખુદ હસ્તીને માટે જોખમરૂપ બન્યા.

    પશ્ચિમ યુરોપના  ગોરાઓએ સત્તરમી સદીના આરંભમાં ઉત્તર અમેરિકાના પૂર્વ કિનારાના પ્રદેશમાં આવીને ત્યાં વસવાટ શરૂ કર્યો, ત્યારે જાતમજૂરીથી જ ખેતી કરીને એ પોતાનો નિર્વાહ ચલાવતા હતા. પછી તો ધન કમાવાને તેમણે ધાન્ય ઉપરાંત રોકડિયા પાકોની ખેતી વિશાળ પાયા પર કરવા માંડી. એ માટે ત્યાં જમીન તો અખૂટ હતી, પણ મજૂરોની ખોટ હતી. અમેરિકાના આદિવાસી ‘રેડ ઇન્ડિયનો’ પર એ માટે તેમની પ્રથમ નજર પડી. રેડ ઇન્ડિયનોને પકડીને તેમની પાસે ખેતીકામ કરાવવાનો અખતરો તેમણે કરી જોયો. પરંતુ રેડ ઇન્ડિયનો ચંચળ પ્રકૃતિના, સ્વતંત્ર મિજાજી અને મનસ્વી હતા. તેઓ ધાર્યું કામ આપતા નહીં, અને લાગ મળ્યે પોતાની ટોળીમાં પાછા ભાગી જતા. પોતાના બંધનોથી અકળાઈને તેઓ ગોરા માલિકોનું ખૂન પણ કરી બેસતા. આમ, એ અખતરો નિષ્ફળ નીવડ્યો.

    એ પછી ગુનાની સજા ભોગવતા ઇંગ્લંડના કેદીઓને તથા યુરોપના બીજા દેશોમાંથી ગિરમીટિયા મજૂરો લાવીને તેમની પાસે ખેતીનું કામ કરાવવાનો પ્રયોગ કરી જોયો. પરંતુ એ ગોરા કેદીઓ અને મજૂરોને સુદ્ધાં ધાર્યું કામ દેવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યા.  

    આખરે આફ્રિકાના હબસી ગુલામો પાસેથી કામ લેવાનો ઉપાય અજમાવી જોવામાં આવ્યો, એમાં ગોરા વસાહતીઓને સફળતા સાંપડી.પછી તો હબસી ગુલામોની માંગ વધતી જ ગઈ. ડચ તથા અંગ્રેજ વેપારીઓ એ માંગ પૂરી પાડી અઢળક કમાણી કરવા લાગ્યા.એ પછી દોઢ સદી સુધી હબસી ગુલામોની આ માંગ અમેરિકાનાં એ સંસ્થાનોમાં ચાલુ રહી.

    આફ્રિકાના અરણ્યવાસી એ અબોધ હબસીઓને ભોળવી, ફોસલાવી તથા તરેહતરેહની લાલચો આપીને છેતરી, હૈયાસૂના ધનલોલૂપ વેપારીઓ વહાણોમાં ખડકી ખડકીને અમેરિકા રવાના કરવા લાગ્યા. આ છળની યુક્તિ વખત જતાં નિષ્ફળ નીવડી. એટલે બળજબરી અને જોરજુલમની રીત અખત્યાર કરવામાં આવી. હિંસક પશુઓની જેમ ચારે બાજુથી ઘેરી લઈને તેમને પકડવામાં આવતા, અને તેમના કુટુંબકબીલાથી સદાને માટે વિખૂટા પાડીને શેષ જીવન પશુના કરતાં પણ બદતર રીતે વિતાવવાને અમેરિકા રવાના કરવામાં આવતા. આ કાર્યમાં ગોરા વેપારીઓ હબસીઓના નાના નાના રાજાઓ તથા હબસી કબીલાના મુખીઓની મદદ લેતા.

    આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારા પર ગુલામોની ખરીદી માટેનાં મથકો હતાં. પકડવામાં આવેલા, અથવા બીજા પકડનારાઓ પાસેથી ખરીદવામાં આવેલા, એ અસહાય હબસીઓને વહાણોમાં એક ઉપર બીજી એવી, કબાટનાં ખાનાંઓ જેવી, છાજલીઓ પર ખીચોખીચ ખડકવામાં આવતા અને લોખંડની સાંકળોથી બબ્બેની જોડીમાં બાંધવામાં આવતા. આ રીતે ખડકીને લઈ જઈ તેમને અમેરિકાના કિનારા પર ઉતારવામાં આવતા. એથી વહાણમાં એટલી બધી ગંદકી થતી કે એવી ત્રણ-ચાર સફરમાં તે સડીને નકામું થઈ જતું. કેટલાક હબસીઓ આવી અસહ્ય પરિસ્થિતિમાં રિબાઈને તથા બીજા કેટલાક જીવન અકારું થવાથી, અમેરિકા પહોંચતા પહેલાં જ મરણશરણ થતા અને ગુલામી દશાના જીવનની કારમી યાતનાઓ ભોગવવામાંથી મુક્ત થતા.

                 *******

    એવો અંદાજ કાઢવામાં આવ્યો છે કે દોઢસો વરસના ગાળા દરમ્યાન ઓછામાં ઓછા વીસ લાખ જેટલા હબસીઓને ત્યાં લાવવામાં આવ્યા હશે. ઉત્તર અમેરિકાનાં એ બ્રિટિશ સંસ્થાનો સ્વતંત્ર થયાં ત્યારે ત્યાં પ્રત્યેક ચાર ગોરાઓ દીઠ એક હબસી ગુલામ હતો. કેટલાંક સંસ્થાનોના  લોકો એ અમાનુષી પ્રથા નાબૂદ કરવા માગતા હતા. તો કેટલાક સંસ્થાનોની અર્થવ્યવસ્થા તેમ જ જીવન વ્યવસ્થા ગુલામીની પ્રથા પર સર્વથા નિર્ભર હતી, અને તેથી ત્યાંના લોકો કોઈ પણ ભોગે એ પ્રથાને ટકાવી રાકવા માગતા હતા. સ્વાતંત્ર્ય –યુદ્ધમાં, રાષ્ટ્રનું બંધારણ ઘડવામાં તથા પછીથી દેશના રાજકારણમાં

મહત્વનો ભાગ હજવનારા માનવતાવાદી રાજપુરુષો ગુલામીના કટ્ટા વિરોધીઓ હતા. પરંતુ કઠોર વાસ્તવિકતા આગળ તેમને નમતું આપવું પડ્યું. ગુલામીની પ્રથા નાબૂદ કરવા દક્ષિણનાં રાજ્યોને તેઓ કેમે કરીને સમજાવી શક્યા નહીં. ઊલટું , ગુલામીની  પ્રથા જેમની તેમ કાયમ રાખવામાં  આવે એ શરતે જ યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સના સમવાયી પ્રજાસતાકમાં જોડાવાનું અડગ વલણ એ રાજ્યોએ અખત્યાર કર્યું.

    કેટલાંક સંસ્થાનોમાં ગુલામીની પ્રથા વિરુદ્ધ પ્રબળ લાગણી પ્રવર્તતી હતી. એને પરિણામે , એક સંસ્થાને તો છેક 1769 ની સાલમાં (દેશ સ્વતંત્ર થયો તે અગાઉ સાત વરસે) ગુલામીનો વેપાર બંધ કરવાનો કાયદો પસાર કર્યોહતો. પરંતુ ગુલામીના વેપારમાં બ્રિટિશરોનું આર્થિક હિત રહેલું હતું, એટલે ઇંગ્લેન્ડની પાર્લમેન્ટે એ કાયદાને રદબાતલ કર્યો હતો. આમ બ્રિટિશ સરકારે સંસ્થાનોમાં ગુલામીની પ્રથા જબરદસ્તીથી ટકાવી રાખી.

    પરંતુ 1808ની સાલમાં યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સની સંસદે ગુલામોની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. એ અરસામાં બ્રિટિશ સરકારે પણ, ત્યાંના લોકમતને વશવર્તીને, ગુલામીનો વેપાર બંધ કર્યો. એટલે પછી, ગુલામોની માંગ પૂરી પાડવાને, અમેરિકામાં જ દક્ષિણના રાજ્ય વરજીનિયામાં, પશુઉછેરની જેમ જ, ગુલામ-ઉછેરનો ભારે નફાકારક ધંધો ખીલ્યો.

    બીજી બાજુએ ઉત્તરનાં રાજ્યોમાં લોકમત ગુલામીની પ્રથા વિરુદ્ધ થતો જતો હતો. યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સનાં મૂળ તેર રાજ્યોના લોકો સમગ્ર દેશમાંથી આ અમાનુષી પ્રથા જેમ બને તેમ જલદી નાબૂદ થાય એ માટે આતુર હતા.

    ગુલામો, પશુઓની જેમ જ, તેમના માલિકોની મિલકત ગણાતા. માણસ તરીકેના તેમને કશા જ હક

નહોતા. ગુલામોના માલિકો, પોતાની મરજીપ્રમાણે, ગુલામોને પોતાનાં બાળબચ્ચાંથી વિખૂટાં પાડીને વેચી શકતા. ગુલામો કોઈ પ્રકારનાં હથિયારો ધારણ ન કરી શકે, માલિકની પરવાનગી વગર પોતાના રહેઠાણના વાડાની બહાર ન જઈ શકે, તેમ જ રાજમાર્ગો પર મુસાફરી ન કરી શકે. તેઓ અદાલતમાં સાક્ષી ન થઈ શકે. તેમને વાંચતાં-લખતાં શીખવાની અથવા શીખવવાની કાયદાથી બંધી ! ગુલામ સ્ત્રીપર અત્યાચાર ગુજારવામાં આવે, એ ગુનો ન ગણાય—કેવળ એ બાઈના માલિકની મિલકત પરનો ગેરકાયદે પ્રવેશ ગણાય !

માલિક ધારે ત્યારે સંતતિ માટે ગુલામ સ્ત્રી-પુરુષનો સંબંધ બળજબરીથી પણ કરાવી શકે. એ રીતે થયેલાં બાળકો ગુલામ માતાના માલિકની મિલકત ગણાય. ગુલામો પર અમાનુષી જુલમ ગુજારવામાં આવે, એ સામે તેમને કાયદાનું કશું જ રક્ષણ ન મળે. ગુલામ કુટુંબોને વિભક્ત કરીને—માતા-પિતા, ભાઈ-બહેન, પતિ-પત્ની વગેરેને છૂટાં પાડીને –જુદા જુદા ખરીદનારાઓને વેચી દેવામાં આવતાં, ત્યારે તો તેમની વેદના પરાકાષ્ઠાએ પહોંચતી. આ રીતે તેમને વેઠવી પડતી શારીરિક તેમ જ માનસિક યાતનાઓનું વર્ણન કર્યે જાય એમ નથી.

                 *******

    યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સના ધર્મભીરુ લોકોને ગુલામીની પ્રથાનો આ કારમો અન્યાય સદા કનડ્યા કરતો હતો અને કેમે કરીને તેમનાથી સહ્યો જતો નહોતો. પરિણામે, ખાસ કરીને ઉત્તરનાં રાજ્યોમાં એ પ્રથા સામે પ્રચંડ પુણ્યપ્રકોપ ભભૂકી ઊઠ્યો. એ ગોઝારી પ્રથા નાબૂદ કરવાને ત્યાં એક જબરું આંદોલન શરૂ થયું અને તે વધુ ને વધુ ઉગ્ર બનતું ગયું. માનવમુક્તિના ધ્યેયવાળા આ આંદોલનમાં સાહિત્યકારો ભળ્યા, રાજદ્વારી પુરુષો ભળ્યા, સમાજસુધારકો અને ધર્મોપદેશકો પણ ભળ્યા. આદર્શવાદી તરુણોએ એમાં પોતાનાં જીવન સમર્પણ કર્યાં. દેશભરમાં ગુલામોની મુક્તિ માટે મંડળો સ્થપાયાં. એ મંડળો ‘એબોલિશન સોસાયટી’ નામે ઓળખાતાં અને તેના સભ્યો ‘એબોલિશનિસ્ટ’ નામથી.

    ગુલામીની પ્રથાવાળાં દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં, તેમ જ તેમના પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખનારાં ઉત્તરનાં ગુલામીરહિત રાજ્યોના કેટલાક લોકોમાં પણ, એ આંદોલન સામે વિરોધ ફાટી નીકળ્યો. ‘એબોલિશનિસ્ટ’ નામથી ઓળખાતા માનવ-સ્વાતંત્રતાના ભેખધારીઓ પર તેમના એ વિરોધીઓએ ઘૃણા અને દ્વેષનો વરસાદ વરસાવ્યો તથા હરેક રીતે તેમની કનડગત કરવાના, ઉપાયો અજમાવ્યા. પરંતુ ‘એબોલિશન’ આંદોલન વધુ ને વધુ વિસ્તરતુ6 જ ગયું.

    વળી, યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સ પાસે હજી અણવસાવાયેલો અફાટ મુલક પડ્યો હતો. તેવા જે કોઈ વિસ્તારમાં ગોરા વસાહતીઓની સંખ્યા અમુક પ્રમાણમાં થાય એટલે તેને રાજ્યનો દરજ્જો આપીને સંઘરાજ્યમાં

દાખલ કરવામાં આવતું. આવાં નવાં રચાઈને પ્રજાસત્તાકમાં દાખલ થનારાં રાજ્યો ગુલામી ચાલુ રાખનારાં હોય, તે માટે જ્યાં ગુલામી મોજૂદ હતી એવાં દક્ષિણનાં રાજ્યો ઈંતેજાર રહેતાં. તો ગુલામીને નાબૂદ કરી ચૂકેલાં ઉત્તરનાં રાજ્યો એવું ઈચ્છતાં કે નવાં રાજ્યોમાં ગુલામી ન હોય.એ બાબતમાં પણ આખા રાષ્ટ્રમાં ઉગ્ર ઊહાપોહ જાગ્યો.

    યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સની એકતામાં જીવલેણ તડ પાડવાની હદે પહોંચેલો આ ઝગડો શમાવવાને શાણા રાજપુરુષોએ વચલો માર્ગ કાઢ્યો અને 36.30અક્ષાંશની ઉત્તરે (મસૂરી રાજ્યના અપવાદ સિવાય ) નવાં રચનારાં રાજ્યોમાં કાયદાથી ગુલામી પ્રથાનો નિષેધ ફરમાવ્યો. આમ છતાં એ ઝગડો ઉત્તરોત્તર ઉગ્ર જ થતો ગયો.

    આખરે, એ સવાલ એટલો બધો ભીષણ બન્યો કે યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સના બીજા બધા સવાલો એની આગળ ગૌણ બની ગયા. ઉત્તરના લોકો ગમે તે ભોગે ગુલામી નાબૂદ કરવા અધીરા બન્યા; દક્ષિણના લોકોએ કોઈ પણ ઉપાયે તે ટકાવી રાખવાને કમર કસી. આમ એક જ દેશના નાગરિકો વચ્ચે દુશ્મનાવટ પેદા થઈ.

                      *******

    આ ભીષણ સંકટ એબ્રહામ લિંકનને કટિબદ્ધ થવાને હાકલ કરી રહ્યું હતું.

    લિંકને પોતાના દેશના ઇતિહાસનો તથા રાજબંધારણનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો, એટલે ગુલામીની પ્રથા મુલકમાં કેવી રીતે દાખલ થઈ તથા બંધારણ ઘડનારા ઉદારચરિત રાષ્ટ્ર-વિધાયકોને પણ ગુલામીની પ્રથાને બંધારણમાં મોઘમ માન્યતા શાથી આપવી પડી, એ તે બરાબર જાણતા હતા. લિંકન ગુલામીની પ્રથાના કટ્ટર અને અણનમ વિરોધી હતા, પરંતુ દેશના કાયદાઓ ભંગ કરીને ગુલામીની પ્રથા કાયમ રાખવા, અથવા તેને નાબૂદ કરવા સામે પણ તેઓ એટલો જ કટ્ટર વિરોધ હતો. તેનું વલણ એવું હતું કે આ સંબંધમાં જે કંઈ કરવું હોય તે દેશના બંધારણને અનુસરીને જ કરવું  જોઈએ.

    લિંકને ઇલિનોય રાજ્યની વિધાનસભાના સભ્ય તરીકે સતત આઠ વરસ સુધી યશસ્વી સેવા બજાવી હતી. હવે સંસદના સભ્ય તરીકે  તેણે વોશિંગ્ટનમાં બેઠક લીધી.

    વોશિંગ્ટનમાં જ હબસી ગુલામોને પૂરી રાખવાનો એક વિશાળ તબેલો હતો. ત્યાં હબસી ગુલામોનું વેચાણ કરવામાં આવતું તથા દક્ષિણના  ગુલામ-બજારમાં વેચવા માટે રવાના કરવામાં આવે ત્યાં  સુધી તેમને ઘોડાની પેઠે તેમાં પૂરી રાખવામાં આવતા હતા. ગુલામીની પ્રથાને પહેલો ફટકો ત્યાં પાટનગરમાં, અને તે જેમાં આવેલું હતું તે કોલંબિયા જિલ્લામાં ગુલામીની પ્રથા બંધ કરવાના કાયદાનો ખરડો તેને ઘડી કાઢ્યો. કોઈની પણ મિલકત એમ ને એમ ખૂંચવી લેવાનો ખ્યાલ સરખો પણ લિંકનની મૂળભૂત પ્રક્ર્તિની વિરુદ્ધ હતો, એટલે પોતાના ગુલામોને મુક્ત કરનાર માલિકોને યોગ્ય વળતર આપવાની પણ તેણે એ ખરડામાં જોગવાઈ કરી હતી. વળી, એ ખરડો જેમને સ્પર્શતો હતો તે કોલંબિયા જિલ્લાના મતદારોનો લોકમત લીધા પછી જ તેને કાયદાનું સ્વરૂપ મળે એવી જોગવાઈ પણ તેમાં હતી. આમ, લિંકનના એ ખરડામાં ન્યાય તેમ જ માનવતાનો સુમેળ સાધવામાં આવ્યો હતો.  

    પરંતુ, ગુલામોની મજૂરીથી વિશાળ પાયા પર ખેતી કરનારા દક્ષિણના સાધનસંપન્ન જમીનદારોનું હજી પાટનગરમાં પ્રભુત્વ હતું એટલે લિંકનના એ ખરડા વિશે ત્યાં કોઈને લેશમાત્ર રસ નહોતો. વળી, સંસદનાં સૂત્રો જેમના હાથમાં હતાં એવાં અગ્રગણ્ય રાજપુરુષો આવી નાજુક અને અગવડરૂપ બાબતની ચર્ચા ટાળવાને ઈંતેજાર હતા. એટલે, એક યા બીજે બહાને, ખરડો રજૂ કરવાનું સંસદની મુદત પૂરી થતાં સુધી તેમણે મોકૂફ રખાવ્યું. તેમને ખાતરી હતી કે આવો ખરડો રજૂ કરવાની બેવકૂફી કરનાર સભ્ય ફરીથી સંસદમાં ચૂંટાઈ આવે એ શક્ય જ નથી, તેમની એ ગણતરી સાચી પડી.

    લિંકનને જેની દરકાર હતી એવું કશું રાજકારણમાં નથી, એ સંસદ-સભ્ય તરીકેની વોશિંગ્ટનમાંની પોતાની કામગીરી દરમ્યાન તે બરાબર જોઈ ગયા હતા. એ રાજકારણસર્વથા ધ્યેયશૂન્ય અને સ્વાર્થપ્રધાન હતું. વિશાળ ખેતરો ધરાવનારા દક્ષિણના વૈભવી ગુલામ-માલિકો  તથા ઉત્તરના ધનાઢ્ય ઉદ્યોગપતિઓ, વેપારીઓ અને શરાફો પોતપોતાનો સ્વાર્થ સાધવાને રાજતંત્રનો ઉપયોગ કરતા હતા. એનું પરિણામ એ આવ્યું કે માનવીનું મૂલ્ય ઘટ્યું અને સંપત્તિનું વધ્યું. અત્યાર સુધી યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સ માનવીના હકોની હિમાયત કરતું આવ્યું હતું. હવે તે સંપત્તિના હકોનું પુરસ્કરતા બન્યું. લિંકને એમાં પોતાના દેશનો વિનાશ જોયો, અને એ અટકાવવા પોતાનાથી બની શકે તે બધું કરી છૂટવા તેણે ફરીથી રાજકારણમાં ઝંપલાવ્યું. (

    લિંકને તેનું પ્રથમ મહાન રાજકીય ભાષણ કર્યું તેમાં દક્ષિણના લોકોને દોષ દેવાનું એનું વલણ નહોતું. એટલું જ નહીં, એ સંબંધમાં તેમની મુશ્કેલી તેમ જ લાચારી એ બરાબર સમજતા હતા અને તેથીતેમના પ્રત્યે એના દિલમાં અપાર સમભાવ પણ હતો. માનવીની સારાશ કે બૂરાશ કોઈ એક જ સ્થળે સીમિત હોતી નથી, એ  તે સારી રીતે જાણતા હતા. એટલે એણે કહ્યું: “તેમની સ્થિતિમાં આપણે (ઉત્તરના લોકો) પણ એમ જ કરત. તેમને ત્યાં ગુલામી મોજૂદ ન હોત તો,  તેઓ તેને દાખલ કરત નહીં. આપણે ત્યાં ગુલામી મોજૂદ હોત તો , તત્કાળ આપણે તે નાબૂદ કરત નહીં.”

    પરંતુ ગુલામી જ્યાં મોજૂદ ન હોય ત્યાં તેને વિસ્તરવા દેવી યા દાખલ કરવી એ હડહડતો અન્યાય છે, એવું તે ખાતરીપૂર્વક માનતા હતા. એટલે તેણે કહ્યું: “હબસી પોતાનું શાસન ન કરે, એમ કહેવું એ સ્વશાસનના સિદ્ધાંતનો દ્રોહ છે. ગોરો માણસ પોતાનું શાસન કરે ત્યારે તે સ્વશાસન છે; પરંતુ તે વધુમાં બીજા મનુષ્યનું પણ શાસન કરે, તો એ આપખુદી છે, જોહુકમી છે. હું ભારપૂર્વક કહેવા માગું છું કે બીજા માણસની સંમતિ વિના તેનું શાસન કરવા જેટલો યોગ્ય મનુષ્ય કોઈ જ નથી.અમેરિકન પ્રજાસત્તાકવાદનો આ પાયાનો સિદ્ધાંત છે.” 

    માણસમાત્રની સમાનતાની, અમેરિકન સ્વતંત્રતાના જાહેરનામાની ઉદાત્ત ભાવના ફરીથી પ્રગટ કરવાની પોતાના દેશવાસીઓને અપીલ કરતાં તેણે કહ્યું: “ઈશ્વરે માણસમાત્રને સમાન સરજ્યા છે, એમ જાહેર કરીને આપણે એક રાષ્ટ્ર તરીકે આર6ભ કર્યો; પરંતુ બીજાઓને ગુલામ બનાવવા, એ કેટલાક લોકોને માટે ‘સ્વશાસનનો પવિત્ર હક છે’ એવી જાહેરાત કરવા જેટલા આપણે આજે નીચે ઊતર્યા છીએ. આ બે સિદ્ધાંતો એકસાથે રહી શકે નહીં.”

    ઇલનોય રાજ્યના રિપબ્લીકન પક્ષના અધિવેશનમાં બોલતાં લિંકને કહ્યું: “ગુલામ, કાનૂનની દૃષ્ટિથી વ્યક્તિ નહીં પણ ગુલામ છે, એવું કાયદાના પુસ્તકમાં એક વાર મારા વાંચવામાં આવ્યું હતું. અને, સ્વતંત્રતાની રક્ષા કરનારી વાડો તોડી નાખવામાં આવે તેમ જ સઘળા હબસીઓને જ્યારે ગુલામ બનાવી મૂકવામાંઆવે ત્યારે

તમે વિચાર કરો કે, ગરીબ ગોરાઓને પણ ગુલામ બનાવી મૂકતાં તેમને કેટલો સમય લાગશે વારુ?….. સ્વતંત્રતાની બડાશો હાંકનાર આ મુલકને વસ્તુત: ગુલામીના  મુલકમાં પલટી નાખવાની નજીક આપણે આવી પહોંચ્યા છીએ.”

    ગુલામી જ્યાં મોજૂદ છે ત્યાં તેને નભાવી લેવી, કારણ કે બંધારણે તેને મંજૂર રાખી હતી, તથા સંઘરાજ્યને ટકાવી રાખવાને એમ કરવું જરૂરી હતું; પરંતુ તેને તેની અત્યારની સીમાની બહાર વિસ્તરવા ન દેવી જોઈએ: લિંકનના રિપબ્લિકન પક્ષનો એ કાર્યક્રમ હતો.

 જે  સિદ્ધાંતો લિંકનને ગુલામીના વિસ્તારનો વિરોધ કરવાને પ્રેરતા હતા તે જ સિદ્ધાંતો , ગુલામી જ્યાં મોજૂદ હતી ત્યાં ગુલામોના માલિકો  પ્રત્યે ખામોશી રાખવાને પણ પ્રેરતા હતા. ગુલામીને તે ખસૂસ અન્યાયયુક્ત માનતા હતા: પરંતુ પરિસ્થિતિવશાત્ યુનાઈટેડ સ્ટેઈટ્સના રાજબંધારણે ગુલામ-માલિકોનો હક માન્ય રાખ્યો હતો; એટલે કાળે કરીને ગુલામી તેને કુદરતી મોતે જ મરશે એવી આશા રાખી, પોતાની લાગણી દબાવીને લિંકન ખામોશી ધરતા હતા. આમ લિંકનની હિમાયત કાયદાને વશ વર્તવાની તથા રાજબંધારણ ને અનુસરવાની હતી. પરંતુ ગુલામી વિસ્તારવાના હિમાયતીઓ તો હબસીઓની સ્વતંત્રતાનો ભોગ આપવાને તૈયાર થાય છે એટલું જ નહીં, ખુદ પોતાની સ્વતંત્રતા જોખમાવવાને પણ તૈયાર થાય છે, એમ તે મક્કમપણે માનતા હતા. હબસીઓના હકો વિશે એક વાર ઉપેક્ષા ઊભી થઈ, પછી ક્યાં જઈને તે અટકશે ? આગળ ઉપર ગોરાઓના હકો પણ જોખમાશે, એવી દહેશત રહેતી હતી. તે કહે: આખરે તેનું પરિણામ એ આવશે કે, “ એક માણસ બીજાને ગુલામ બનાવવા તાકે તો, કોઈ પણ ત્રીજા માણસને એની સામે વાંધો ઉઠાવવાનો હક નહીં રહે.”

    લિંકન લોકશાહીના અનન્ય ઉપાસક હતા. એટલા માટે, તે જે કંઈ કરવા માગે છે તે બંધારણીય માર્ગે જ. હિંસાના હિમાયતી એક કટ્ટર એબોલિશનિસ્ટને તે આ પ્રમાણે સલાહ આપે છે :”જ્યાં મત મારફતે સ્થપાયેલી બહુમતી કાયદા દ્વારા શાસન કરતી હોય, એ લોકશાહીમાં હિંસક બંડ મૂળભૂત રીતે અન્યાયી અને રાજદ્રોહી છે…. મતપેટી દ્વારા ક્રાંતિ કરો.”

                 ********

    અન્યાય-નિવારણ સદા ધીમી પ્રક્રિયા હોય છે. સમાજમાં ઊંડાં મૂળ ઘાલીને બેઠેલી અન્યાયમૂલક બદીઓ, કુરૂઢિઓ વગેરે અનિષ્ટોનાં મૂળ ઘણા* ઊંડાં ઊતરેલાં હોય છે. વળી, તેમને ટકાવી રાખવામાં સમાજના કોઈ ને કોઈ માતબર વર્ગનું હિત સમાયેલું હોય છે. એટલે સુધારકોની એ અનિષ્ટો સામેની લડત તેમની શ્રદ્ધા તેમ જ ધીરજની કસોટી કરનારી હોય છે. એ સંજોગોમાં, ઢીલાપોચા સુધારકો હતાશ થઈને લડત છોડી દે છે. અને ઝનૂની સુધારકો અકળાઈને મરણિયા બને છે તથા સમજાવટનો, કાયદાનો, વાજબી પણ લાંબો માર્ગ તજીને, ટૂંકો દેખાતો, અત્યાચારનો ગેરવાજબી માર્ગ અપનાવે છે.

    અમેરિકાના વીર પુરુષ જોન બ્રાઉનની બાબતમાં કંઈક આવું જ બનવા પામ્યું હતું. તેની સમગ્ર કારકિર્દી અતિશય રોમાંચક છે, અને એથીયે વિશેષ કરુણ છે. રોમાંચક એટલા માટે કે, જેને તે અન્યાય લેખતા હતા તેના નિવારણ અર્થે તેણે ભેખ લીધો, અતિશય ગરીબાઈ તથા પારાવાર હાદમારીનું કઠોર જીવન સ્વેચ્છાએ અપનાવ્યું, પોતાના વહાલા પુત્રો સહિત સર્વસ્વનું બલિદાન આપ્યું અને છેવટે પોતાના ઉમદા જીવનની આહુતિ પણ આપી. કરુણ એટલા માટે કે, એનાં સઘળાં બલિદનો એળે ગયાં એમ તો ન કહેવાય, પણ જે અન્યાય દૂર કરવાને તેણે ભેખ લીધો હતો, કેસરિયાં કર્યાં હતાં , તે એને પરિણામે દૂર તો ન જ થયો; ઊલટું તેનાથી જુદે માર્ગે, તેનું નિવારણ કરવાને જેઓ મથતા હતા તેમનું કાર્ય મુશ્કેલ બની ગયું, અને આખરે દેશને આંતરવિગ્રહના દાવાનળમાંથી પસાર થવું પડ્યું.

    પોતાના શાશ્વત સંગ્રહને અર્થે વહાલું વતન તજીને ‘મેક્ ફલાવર’ વહાણમાં અમેરિકાને આશરે આવેલા ગોરા યાત્રી વડવાઓના જોન બ્રાઉન એક વંશજ હતા. તેના બે દાદાઓ અમેરિકાનાં સંસ્થાનોના ઇંગ્લેન્ડ સામેનાસ્વાતંત્ર્ય –યુદ્ધમાં લડ્યા હતા. નાનપણથી જ તે અતિશય ધર્મપરાયણ હતા, અને ‘બાઈબલ’ નો પાઠ કરવાનો તેનો નિત્યક્રમ હતો. સામાન્ય કાળમાં તેણે એક અતિશય ધર્મપરાયણ, ઉદાર, પરગજુ, પરસુખભંજક અને નિરુપદ્રવી પુરુષ તરીકે , શાંતિથી પોતાનું જીવન વિતાવ્યું  હોત.પરંતુ  જોન બ્રાઉન  અસામાન્ય સમયમાં જન્મ્યા હતા. ઈશ્વર અને સ્વતંત્રતા એ બે તેના આરાધ્યદેવો હતા,       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    

 

 

 

વિશે

I am young man of 77+ years

Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 522,412 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 275 other followers

તારીખીયું
જાન્યુઆરી 2019
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: