BHAJ GOVINDAM

BHAJ GOVINDAM-1

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો

ભજ ગોવિંદમ્ ભજ ગોવિંદમ્

ભજ ગોવિંદમ્ મૂઢમતે

સંપ્રાપ્તે સન્નિહિતે કાલે

નહિ નહિ રક્ષતિ ડુકૃણકરણે……1….

હે મૂરખ ! બીજું બધું ત્યજ અને ગોવિંદને ભજ. નિરધારેલાં કાળ-મરણ તો અચૂક આવશે. તારા વ્યાકરણના નિયમો ત્યારે ખપમાં નહીં આવે. કદીયે તારું એ રક્ષણ નહીં કરી શકે, માટે સમજ અને ગોવિંદને ભજ.

ભારતના મહાન ચિંતકો કે વિચારકો કે શાસ્ત્રકારો કે શાસ્ત્રના મીમાંસકોની વાત કરીએ ત્યારે કદાચ પહેલું નામ આદિ શંકરાચાર્યનું આવે, મૂળ તો એ વેદાંતી. અદ્વૈતમાર્ગી, જ્ઞાનયોગના ઉપાસક. આખી જિંદગી જેમણે જ્ઞાનમાર્ગનો મહિમા ગાયો, એ છેવટે ભક્તિમાર્ગનુ6 સ્તોત્ર ‘ભજ ગોવિન્દમ્ ‘આપણને આપે છે.અનેક પ્રકારની આ વિશે અટકળો છે. એક પ્રશ્ન એ થાય કે આખી જિંદગી જેમણે જ્ઞાનમાર્ગનો પ્રવાસ કર્યો એમનામાં અચાનક ભક્તિયોગની વાત કઈ રીતે આવી? શું એવી શક્યતા નથી કે વાદળમાં જેમ એકાએક વીજળી પ્રગટે એમ એક માણસને ઝબકારો થયો હોય કે જ્ઞાનમાર્ગ ઈશ્વરને પામવાના પ્રયાસ અને પ્રવાસને માટે બરાબર છે. પણ એ કઠિન માર્ગ છે. ભક્તિમાર્ગએ સુલભ છે. જ્ઞાનમાર્ગ ચિંતકો માટે છે, પણ સાવ સામાન્ય માણસોને માટે ભક્તિમાર્ગ પ્રમાણમાં વિશેષ સુલભ છે. જોકે ઈશ્વરને પામવાનો રસ્તો ક્યારેય સુલભ હોતો નથી. જ્ઞાન હોય, કર્મ હોય કે ભક્તિ હોય. અંતે તો માણસે સાધના, આરાધના, ઉપાસના, જપ-તપ, એકનિષ્ઠ ભક્તિ, ક્રિયાકાંડરૂપે નહીં, પણ સહજપણે કરવું જોઈએ. ‘કરવુ6 જોઈએ’ એમ કહીએ છીએ ત્યારે પણ એમાં આયાસ છે. બધું સહજપણે થવું જોઈએ. આપણા શ્વાસોચ્છ્ વાસની

જેમ.એક વર્ગ એમ પણ માને છે કે ભક્તિ સંપ્રદાયના માણસોએ પોતાના સંપ્રદાયને વિશિષ્ટતા મળે એટલા માટે ભજ ગોવિંદ શંકરાચાર્યના નામે ચઢાવી દીધું છે. તો કેટલાક એમ માને છે કે આ સ્તોત્રના પછીના કેટલાક શ્લોકોશંકરાચાર્યે નહીં, પણ અન્ય કોએકે લખ્યા છે. આપણને આ બધી પીંજણમાં રસ નથી. એની પળોજણમાં પડવું નથી. આપણને તો આ સ્તોત્રમાં જેનો મહિમા ગવાયો છે એની સાથે જ નિસબત છે. આ સ્તોત્રનો છંદોલય આપણા કાનને, આપણી સાનને અને આપણા પ્રાણને સ્પર્શે એવો છે. શુભલક્ષ્મીને કંઠે આ સ્તોત્ર સાંભળવા જેવું છે. એ જો શક્ય ન હોય તો આપણામનમાં પણ ગુંજવા જેવું છે.

આ સ્તોત્રમાં ભજ ગોવિન્દમ્ શબ્દો ત્રણ વાર આવર્તન પામે છે.આ આવર્તન અર્થપૂર્ણ છે. સંવાદપૂર્ણ છે. સંગીતપૂર્ણ છે. એકની એક વાત ફરી ફરેને ઘૂંટાય છે, કારણ કે આ વાત શરીર પરથી જળ સરીજાય એમ સરવી ન જોઈએ. આ વાત ભૂલવા જેવી નથી, ઘૂંટવા જેવી છે. ઘૂંટીને આચરણમાં ઉતારવા જેવી છે. ભવસાગરમાં ભજ ગોવિન્દમ દીવાદાંડીનું કામ કરે  એવુ6 કાવ્ય છે. આ કાવ્યના ધ્વનિની આસપાસ સાગરનાં મોજાં ભલે લહેરાયા કરે, પણ એ મોજાંની માયામાં અટવાઈ જશું તો કાંઠો દૂર ને દૂર જતો જશે.

એકત્રીસ શ્લોકોનું આ કાવ્ય લોકપ્રિય છે અને માધુર્યસભર છે. એના ઉચ્ચારો પણ આપણી ચેતનાને ઝંકૃત કરવા માટે સમર્થ છે. આ સ્તોત્રના ઉ ભવ પાછળ એક કથા કે દ6તકથા ચે. એક વૃદ્ધ પંડિત કોઈક રસ્તા પર બેઠો બેઠો વ્યાકરણના નિયમો ગોખતો હતો. વ્યાકરણના નિયમો ગોખવાથી શું વળે? અ બધં અસાર છે. શંકરાચાર્યને પંડિતની આ દશા જોઈને એક ક્ષણ તો ગુસ્સો આવ્યો. પંડિત દરિદ્ર તો હતો, પણ કેવળ વ્યાકરણને વળગેલો હતો, એટલે જ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પણ વિશેષ દરિદ્ર હતો. એમને આવા માણસો પ્રત્યે દયા આવી અને કરુણામાંથી આ કાવ્યનો જન્મ થયો.

આ સર્વબોધનું કાવ્ય છે. ઈશ્વરની લીલા અકળ અને ગૂઢ છે. એ સીમિત નથી. જ્ઞાન સીમિત છે, ભક્તિ અસીમિત છે. હદમાં બંધાઈ જવું એના કરતાં અનહદની યાત્રા કરવી એ વિશેષ મહત્ત્વનું છે.વ્યાકરણ નહીં પણ જીવન-વ્યાકરણ—વર્તનનું વ્યાકરણ, એ જ સાર સર્વસ્વ છે. આપણે બધાં પરિઘ પર ઘૂમતાં હોઈએ છીએ અને કેન્દ્ર ચૂકી જઈએ છીએ. આપણે મૂઢમતિ છીએ.આપણી મતિને મૂર્છા આવી છે. આપણે બેહોશીમાં જીવીએ છીએ. આખી જિંદગી, ઉમાશંકરની પંક્તિઓ કહીએ તો, ‘બધે જાણે નિદ્તામહીં દગ ભરું એમ જ સર્યો.’ આપણો આયુષ્યનો રસ્તો આમ ને આમ વહી જાય છે. કાળ એટલે જ ગતિ અને આપણી તો મૂઢમતિ. સંસારનું કામ તો સરવાનું. આમ ને આમ કાળ વહી જાય છે. ઘડિયાળના આંકડા સ્થિર છે, પણ સતત ફરતા કાંટા ગતિસૂચક છે. ક્યાં સુધી કાંઈ પણ કર્યા વિના વહેતા કાળને જોયા કરશું? એક કવિએ કહ્યું છે એમ  does nothing pass when time is passing by? મકરંદ દવી કાળ કઈ રીતે બધું ઓહિયાં કરે છે એની વાત કરી છે. આપણા ધોળા દિવસ—સસલાને અને રાતના બુટ્ટાધારી હરણને કાળ ગળી જાય છે. વર્ષો આમ ને આમ જ વહી જાય છે, સસલાને હરણની ગતિએ. અચાનક આપણને ખ્યાલ આવે છે કે સમય તો આમ ને આમ પસાર થઈ ગયો. આપણે જન્મ્યા ત્યારે આપણી પાસે સમયના સોનાની પાટ હતી, પણ આપણે સમયનું સોનું વેડફી નાખ્યું; અમનચમનમાં, મોજશોખમાં, વિલાસમાં. આપણે આપણામાં જ ગળાબૂડ રહ્યા. આપણા જ પ્રેમમાં ઓતપ્રોત રહ્યા. ઈશ્વર સાથ વાત ન કરી અને દર્પણ સાથે મસલત કર્યા કરી. આમ ને આમ સમયનું સોનું વેડફાતું ગયું. એ રાતોમાં વહી ગયું.આમ ને આમ કથીર થઈ ગયું. કોઈને માટે કટકોયે વાપર્યું નહીં. છેવટે રતીભાર સોનું રહ્યું. પ્રિયકાન્ત મણિયાર આ વાતને ગીતમાં આમ વહેતી કરે છે:

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

મળ્યું સમયનું સોનું પરથમ વાવર્યું ફાવ્યું તેમ !

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

બહુ દિન બેસી સિવડાવ્યા બસ કૈં નવર6ગી વાઘા,

સાવ રેશમી ભાતભાતના મહી6 રૂપેરી ધાગા:

જેહ મળે તે દર્પણ જોવા વણલીધેલો નેમ !

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

ભરબપ્પોરે ભોજનઘેને નિતની એ રાતોમાં,

ઘણુંખરું એ એમ ગયું ને કશુંક કૈં વાતોમાં;

પડ્યું પ્રમાદે કથીર થયું તે જાગ્યોય નહીં વ્હેમ !

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

કદી કોઈને કાજે નહીં મેં કટકોય એ કાપ્યું,

અન્યશું દેતાં થાય અમૂલખ મૂલ્ય નહીં મેં માપ્યું;

રતી સરીખું અવ રહ્યું એનો ઘાત ઘડાશે કેમ?

હવે આ હાથ ના રહે હેમ !

આ અનિશ્ચિત જીવનમાં જો કાંઈ સુનિશ્ચિત હોય તો તે મરણ છે. મરણનો સમય નજીક આવે છે ત્યારે જ મૂલ્યવાન જીવન કઈ રીતે વેડફાઈ ગયું એનો ખ્યાલ આવે છેત્યારે બહુમોડું થઈ ગયું હોય છે. આખી જિંદગી નિયમો ગોખ્યા કરીએ એમાં કંઈ ના વળે. મરણ વખતેતો હોઠ પર એ જ વસ્તુ આવે જેની જિંદગીભર આરધના કરી હોય. શંકરાચાર્ય એટલે જ કહે છે કે આવા યમ જેવા નિયમો છોડીને સંયમથી તું જીવ. ઉપદેશ નથી આપતા, આદેશ આપે છે. તું ગોવિંદને ભજ ગોવિંદની પૂજા કર. એમાં જ એકાગ્રતા રાખ. એના સિવાય કોઈ આરો ઓવારો નથી. ઘડપણમાં ગોવિંદ ગાવાની વાત ખોટી છે. આખી જિંદગીગોવિંદની રટણા કરી હોય તો મરણ નામની ઘટના ઘટે ત્યારે જ ગોવિંદ નાભિમાંથી હોઠ પર પ્રગટે. ગાંધીજીએ આખી જિંદગી રમને આંખ સમક્ષ રાખ્યા ત્યારે અંતે સાક્ષાત્કારના આવિષ્કાર જેવું રામનામ હોઠ પર પ્રગટ્યું. કૃષ્ણનાં તો અનેક નામ છે, પણ શંકરાચાર્યે ગોવિંદ નામ જ કેમ પસંદ કર્યું હશે? ગોવિંદનો સીધોસાદો અર્થ એવો છે કે જે ગાયને પામે તે ગોપાળ અને ગાયને પામ્યા પછી તેનું જતન કરે છે તે ગોપાલક. વિંદ એટલે મેળવવું તે. ‘ગો’ નો એક અર્થ ઇન્દ્રિય છે અને જે ઇન્દ્રિયોને પામ્યા પછી ઇન્દ્રિયનું સંયમપૂર્વક જતન કરે તે ગોવિંદ.

આ શ્લોકમાં ડુકૃકરણે શબ્દો આવે છે. એનો અર્થ એવો થયો કે વ્યાકરણના નિયમો. આ નિયમો કદીયે તારી રક્ષા નહીં કરે. તારી રક્ષા તો કેવળ ગોવિંદ જ કરશે. આપણે બધા આનંદપ્રમોદની આડી અવળી ગલીઓમાં અટવાયા છીએ. આ ગલીઓ આપણને અવળે માર્ગે પહોંચાડશે, પણ સવળા રાજમાર્ગ પર કદી નહીં મૂકે. ગોવિંદ સિવાય બીજો કોઈ રાજમાર્ગ નથી. આપણી મતિ મૂઢ શા માટે છે? અરીસો જેમ ધૂળથી મલિન થઈ જાય છેએવી રીતે અહમ્ ને કારણે આપણો અરીસો સ્વચ્છ નથી. અરીસામાં આપણે આપણા ચહેરાને ભૂંસીને ઈશ્વરનો ચહેરો જોઈએ તો પછી કશાની જરૂર રહે નહીં. આપણા પ્રત્યેકના ખભા પર રાવણ છે. ભક્તિ માટે દ્રવિત હ્રદ્ય જોઈએ. દ્રવણ હોય તો ભક્તિનું રસાયણ પ્રગટે. શંકરાચાર્યના શાણપણની આ ઉક્તિ છે. એ આપણી ચેતનાને ઢંઢોળે છે. આપણને મૂરખને મૂરખ મૂરખ કહીને સંબોધે છે. ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં કાળ તો મૃત્યુરૂપે આવી પહોંચશે અને તે વખતે ઈશ્વર સિવાય કોઈ આપની રક્ષા નહીં કરી શકે. શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન તો છેવટની ઘડીએ કર્ણના કવચકુંડળની જેમ સરી પડશે. ‘ગ્રંથ ગરબડ કરશે.’ આ તું જાણતો હોય છતાં પણ ઈશ્વરને શરણે ન જાય તો તારા જેવો કોઈ મૂરખ નથી. ભક્તિના નવ પ્રકાર છે: શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, પાદસેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્ય, સખ્ય અને આત્મનિવેદન,એટલે તો એને નવધાભક્તિ કહેવામાં આવે છે. આમાંથી કોઈ એક કે આમાંની નવેનવનું સંયોજન કરી શકે તે જ વ્યક્તિ સંસારના તમામ મોહને છોડીને મોહનને પામી શકે. સંસારની અસારતા એક વાર સમજ્યા પછી આ ભવસાગરને તરવા માટે ભક્તિ જેવો કોઈ તરાપો નથી.

કાયાનો ગઢ તો ઘેરાઈ ગયો છે. એ ક્યારે તૂટી પડશે અને ક્યારે બધું લૂંટાઈ જશે એ કહેવાય નહિ. આ ઘેરાયેલા ગઢને એક જ આશરો છે અને તે શ્રીકૃષ્ણ:શરણં મમ્ .

કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો

રે જીવણ મારા કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો.

કાંગરે કાંગરે વેરાણો

રે જીવણ મારા કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો.

આંખોના દીવા બુઝાતા જાય

અને કાનના પડદાના થાય લીરા

અહીંયાંથી ત્યાંનું કંઈયે કળાય ના

કોણ બેઠું છે સામે તીરા

મનમાં ને મનમાં મૂંઝાણો

કે મનખો મારો કાયાના ગઢમાં ઘેરાણો

સૌની સાથે મારો છૂટતો સંબંધ

અને ત્યાંની નથી રે કોઈ જાણ

મારો સાગર અહીં શોષાતો જાય

અને રેતીના દરિયે પ્રયાણ

વ્હાલાને વચ્ચે લૂંટાણો

રે જીવણ મારા કાયાનો ગઢ આ ઘેરાણો.

——————————-

ધનસંચય વિનાની ધન્યતા

મૂઢ જહીહિ ધનાગમતૃષ્ણાં

કુરુ સદ્ બુદ્ધિં મનસિ વિતૃષ્ણામ્

યલ્લ્ભસે નિજકર્મોપાત્તં

વિત્તં તેન વિનોદય ચિત્તમ્ .  …2…

હે મૂઢ, મૂરખ, ધન માટેની તારી લાલસા, ઘેલછા છોડી દે. તૃષ્ણાનો ત્યાગ કર. મનમાં સદ્ બુદ્ધિને ધારણ કર. તારા કર્મ વડે તને જે કાંઈ મળે એનાથી ચિત્તને આનંદમાં રાખ અને ગોવિંદનું ભજન કર.

ભજ ગોવિન્દમ્ નો આ બીજો શ્લોક પહેલા શ્લોકનું કેન્દ્રબિંદુ છે કાળ. કાળ કોઈનો થતો નથી. આપણે આપણા સમયને વેડફીએ છીએ અને ઓચિંતું મરણ આપણે બારણે ટકોરા મારે છે. તો જે કાળ આપણને પ્રાપ્ત થયો હતો એ કાળ આપણે વેડફ્યો ક્યાં? આપણે આપણું જીવન રોજીરોટીને નામે ધનસંચયમાં વ્યતીત કરીએ છીએ. માણસે પોતાના બળે, પરાવલંબી થયા વિના, સ્વાવલંબી થઈને ધન તો પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ, પણ ધનની લાલસા તો એની એ જ રહે છે. ઉમાશંકર જોશીએ ઉપનિષદમાં ધન વિશે લખ્યું છે તે જોવા જેવું છે:

‘ધન’ નો વૈદિક સમયનો અર્થ છે ‘દોડ’ ‘દોડસ્પર્ધા’ ‘દોડસ્પર્ધામાં મળતું પારિતોષિક અને પછી પ્રચલિત અર્થ છે ‘મૂલ્યવાળી વસ્તુ, ધન, સંપત્તિ.’ એ ઉપરથી જાણવા મળ્યું કે ઘણા લાંબા સમયથી ‘ધન’ એટલે જેને માટે સૌ દોડધામ કરે છે તે. ધન મેળવીને માણસ પોતાને ‘ધન્ય’ માને છે, પણ ઋષિએ તો પહેલા શ્લોકને અંતે સૂચવ્યું છે કે ધન ઈશનું છે, માલિકનું છે; એટલે ધન માટેની તૃષ્ણા ન રાખવામાં ધન્યતા છે, એમ સમજવાનું છે.

આપણે ઈચ્છીએ કે નઈચ્છીએ પણ આપણું મન ધનમાં જ રોકાયેલું છે.ધન આપણને સાધન સગવડ આપે છે, પણ ધન સુખ નથે આપતું. મનમાં ધન એટલી જગા રોકે છે ક સંતોષને ઊભા રહેવા માટે તસુભાર જગ્યા પણ નથી મળતી. સુખ અને આનંદ સંતોષમાં છે. સંતોષની ભૂમિ પર જ સુખના ભવનનું નિર્માણ થઈ શકે. માણસ શા માટે આટલો બધો ધન પાછળ પડ્યો છે? કદાચ ભીતરથી એ ભયમાં ફફડતો હશે. જે માણસ ભયમાં ફફડે છે, એ માણસ સલામતી ઝંખે છે. એના મનમાં એક ખોટી વાત પેસી ગઈ છે. ધન હશે તો મને કશું નહીં થાય, પણ છેવટે તો ધન કાગળનો કિલ્લો પુરવાર થાય છે. માણસ જાણી ગયો છે કે ધન હશે તો સત્તા હશે. સત્તા હશે તો આસપાસ માણસો હશે તો પોતાનો દરબાર હશે. દરબાર હશે તો હજૂરિયાઓ અને ખુશામતિયાઓ હશે. ખુશામતિયાઓ તો કોઈ પણ વાતમાં હોંકરો ભણવાના અને આમ હોંકારાની હારમાળા હશે. પ્રેમ અને વ્હાલને નામે હા જી હા—ની વણજાર હશે. આ બહારનો વૈભવ છે અને ભીતરની શૂન્યતા છે. સારો પોશાક એ બાહ્ય દેખાડો છે. માણસનું ભીતર ચીંથરેહાલ થયું હોય પછી એને સારા વેશથી ઢાંકવાની જરૂર નહિ.અંદર બદબો અને બહાર ખુશબો—માણસને આ બધું કોઠે પડી ગયું છે.

કાકાસાહેબ કાલેલકર ક્યાંક એવી મતલબનું લખ્યું હતું કે માણસ શું કામ  સોનાનો સંચય કરે છે? સોનું અન્ન નથી કે એને ખાઈ શકાય. સોનું વસ્ત્ર નથી કે એને પહેરી શકાય. આ બધું જાણવા છતાં પણ માણસ કંચનઘેલો છ. એને એમ છે કે આ સોનું કોક દિવસ ખપમાં આવશે. ધનની અનિવાર્યતા એક વસ્તુ છે અને ધનની તૃષ્ણા બીજી વસ્તુ છે. માણસે પોતાની જરૂરિયાતને ઓળખી લેવી જોઈએ. જરૂરથી વધારે મળે તો પોતાનું ધન બીજાને વહેંચવું જોઈએ. આપણી કમાણીમાં ભગવાનનો પણ ભાગ છે. અન્યને મદદ કરો છો ત્યારે ધન, લક્ષ્મી બને છે. એ પુણ્યલક્ષ્મી છે. માણસને સંચય કરવામાં રસ છે. ધનને કારણે એની આસપાસ એક વાતાવરણ બંધાય છે, પણ ધનને કારણે મળતા માણસો કે સગવડોના ટેકાઓ રેતીના થાંભલા જેવા છે. એને અઢેલો એટલી જ વાર. આ થાંભલાને કડડભૂસ થતાં વાર નથી લાગતી. આની સજા સૌથી વધુ ધનરોગી ભોગવે છે.ધન એ મનનો રોગ છે. પોતાની મેળે જે કર્મ કરીએ અને સહજપણે કે સ્વાન્હાવિકપણે આપણને જે મળે એનો આનંદ લૂંટીએ એમાં જ સાર્થકતા. માણસ ‘હૅવ મોર’ નો માણસ થઈ ગયો છે. વધુ, હજી વધુ—એ જ એની ઈચ્છા છે. કહેવાય છે કે સ્પાર્ટામાં લોખંડની કરન્સી હતી. એનો ફાયદો એ હતો કે એ કરન્સી કટાઈ જાય પચી કામમાં ન આવે.આને કારણે માણસ કરન્સી એકઠી કરવામાં પડતો નહિ. હવે તો પેપર કરન્સી, કાર્ડ કરન્સી. હેન્રી મિલર જેવા નવલકથાકારે આજના માણસના રોગ પર બરાબર આંગળી મૂકી છે અને એનો એક્સ-રે કાઢ્યો છે. આખી જિંદગી માણસ પરચૂરણ થઈને વેરાઈ જાય છે. હેન્રી મિલર કહે છે:

To walk in money through the night-crowd,

Protected by money, lulled by money, dulled

By money,

The crowd itself a money

The breath money,

No least single object anywhere that is not money,

Money, money everywhere and still not enough

And then no money,

Or a little money or less money or more money,

But money, always money,

And if you have money or you don’t have money.

It is the money that counts

And money makes money,

But what makes money make money ?

આપણો ચહેરો ભૂંસાઈ જાય છે. ખભા પર ચહેરાની જગ્યાએ રૂપિયો , ડૉલર કે પાઉન્ડ ઊગે છે. આપણો અહમ્  ફુલાઈને ફાળકો થઈને ફરે છે. આપણા ચિત્તમાં બધું જ છે પણ પ્રસન્નતા નથી. આનંદ કે વિનોદ નથી. અપણું મન ભિખારી અને શિકારી છે.આપણે માગણ છીએ. સોનાની લંકાના રાવણ છીએ. આપણને પ્રાપ્તિનો સંતોષ નથી પણ વ્યાપ્તિની ઘેલછા છે. આપણી હવેલીમાં ભલે સાત ઓરડા હોય પણ એ ઓરડાઓમાં સન્નાટો વ્યાપેલો છે. આપણે મનથી ઠરેલા નથી.દાઝેલા છીએ. આપણી સમદૃષ્ટિ અને સ્થિર થયેલી બુદ્ધિ ખોટા ભેદમાં પડશે નહીં. સમદૃષ્ટિ હોય તો હીરા ને કાંકરા સરખા લાગે. આદિ શંકરાચાર્યએ શાસ્ત્રના જ્ઞાનથી કહેલી આ વાત નથી. એ બુદ્ધિથી પર અને પાર ગય છે, એટલે કે પ્રજ્ઞામાં સ્થિર થયા છે. આ પ્રજ્ઞાવાણી છે, એટલે એમાં શિખામણ નથી, પણ શાણપણ છે. જ્ઞાન અને ભક્તિના ભેદ તો આપણે પાડીએ છીએ, પણ પ્રજ્ઞા અને ભક્તિ નોખા નથી પણ એક જ છે. પ્રજ્ઞા અને ભક્તિનો સંબંધ બરફ અને જળ જેવો છે. જ્ઞાન જ્યારે કરુણાનું સ્વરૂઅપ લે તો એ ભક્તિ કહેવાય. ભક્તિનો સ્વભાવ ભેતરથી દ્રવવાનો અને વહેતો રહેવાનો. ભક્તિ વિના કરુણા પર્ગટે નહીં. અને જેનામાં કરુણા હોય એને ગોવિંદના ભજન સિવાય કંઈ ખપે નહિ. કોઈ પણ સંપત્તિ અંતે તો આવનારી આપત્તિનું એંધાણ છે એ વાત જો સમજી જઈએ તો ધનને કારણે આપણે કંગાળ ન થઈએ અને તૃષ્ણા વિનાના મનને કારણે સમૃદ્ધ રહી શકીએ.

—————————————————

વલખાં અને વલોપાત સામે વિરોધ

નાઅરીસ્તનભરનાભેનિવેશં

દૃષ્ટ્ વા માયા મોહાવેશમ્

એતન્માંસવસાદિવિકારં

મનસિ વિચિન્તય વારં વારમ્  …3…

નારીના સ્તનનો ઉભાર અને એનો નાભિપ્રદેશ—

એના મોહમાં અટવાતો નહિ. આ તો મોહાવેશ કહેવાય.

છેવટે આ શરીર છે અને બીજું કશું નથી. કેવળ

લોહીમાંસ છે. એના વિકારમાં પડવાનું માંડી વાળ. મનમાં

તો એક જ વિચાર કર—માત્ર ગોવિંદને ભજ.

આદિ શંકરાચાર્ય કેવળ અતાર્કિક છલાંગ નથી મારતા. આ સંસાર પાસિંગ શો છે. કાળ તો વહ્યા કરશે. તું કરવાનું નહીં કરે તો તારી મદદે કોઈ નહીં આવે. પઠાણ જેવું મરણ તો તકાજો કરશે અને મુદ્દ્લ અને વ્યાજ બધાંને લઈ જશે. ધનસંચયથી પણ કંઈ નહીં વળે. કોઈ માણસ અહીંથી ક્યારેય એક સોય પણ નથી લઈ જઈ શક્યો.તારી સાથે જે આવશે તે બીજાને માટે કરેલું કાર્ય અને એ જ તારી પુણ્યલક્ષ્મી.

માણસનો સ્વભાવ છે કે એની પાસે ચિક્કાર પૈસો હોય કે ન હોય તો પણ એને ઐયાશી ગમે છે. મોજશોખનો એ ગુલામ છે. એક ઉંમર એવી હોય છે કે મયખાનું નજીક લાગે છે અને મંદિર દૂર લાગે છે. ‘નાચ ને મુજરા, ફૂલના ગજરા: ઊડે ફુવારા અત્તરના’ માણસને પોતાને પણ ખબર ન પડે એમ આવું વાતાવરણ સદી જતું હોય છે. જોબન હોય પછી આંખ તો ભમરા અને પતંગિયાની જેમ ચંચળ ઊડાઊડ કર્યા કરે.

પુરુષ અને પ્રકૃતિ, રતિ અને કામદેવ, આદમ અને ઈવ—એ તો આપણામાં બેઠાં જ છે. એ તો રાહ જુએ છે કોઈક તકની. અહીં જે વાત પુરુષ માટે સાચી છે એ જ વાત સ્ત્રી માટે પણ સાચી છે. મોહના આવેશથી જીવાય નહીં. કામાંધ થઈને જિવાય નહિ. કેવળ આકર્ષણથી જિવાય નહિ. આકર્ષણ તો ભરતી જેવું છે. ભરતી હોય એટલે ઓટ આવે. કેવળ શરીરથી જિવાય નહિ અને શરીરથી જ જિવવા જાઓ તો એની પણ કિંમત ચૂકવવી પડે. જિંદ્ગી આખી કાગળનો ડૂચો થઈ જાય. વિષયના વમળમાં અટવાયા કરીએ. દીવાની જ્યોતિ ઝાંખી થઈ જાય. શંકરાચાર્ય પણ પ્રેમનો છેદ નથી ઉડાડતા. પરસ્પરની પ્રીતિ અલગ વાત છે. વ્યક્તિમાં હ્રદય સ્થિર ભલે થાય પણ નરી આસક્તિ ન હોય. આસક્તિનું વળગણ ન હોય. યૌવનનો પણ એક અર્થ હોય છે. એને સમર્થ બનાવે છે આપણો જીવનનો અભિગમ. રામનારાયણ પાઠક કહે છે એમ:

રૂઝવે જગના જખમો આદર્યાંને પૂરાં કરે,

ચલાવે સૃષ્ટિનો તંતુ ધન્ય તે નવયૌવન.

માણસનો જન્મ મળ્યો પછી જંતુ અને જનાવરની જેમ જીવવાનો કોઈ અર્થ ખરો? ભમરો જેમ એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર ઊડ્યા કરે અને રસ ચૂસ્સેને ગુંજન કર્યા કરે એમાં જ જીવનની પ્રાપ્તિ, વ્યાપ્તિ અને સમાપ્તિ નથી. આ સદ્ બુદ્ધિ નથી,

કુબુદ્ધિ છે. માણસની ગતિ ઊર્ધ્વ હોવી જોઈએ. જળ નીચે પડતું હોય છે. એક બિંદુ પર સ્થિર થઈને માણસે નક્કી કરવુ6 જોઈએ કે એને પતનમાં રસ છે કે ઉડ્ડયનમાં. એને અધોગતિમાં રસ છે કે ઊર્ધ્વગતિમાં.

કોઈકનાં સ્તન ગમે. કોઈકની આંખ ગમે. કોઈકનું સ્મિત ગમે. તો સ્ત્રીને પક્ષે કોઈક પુરુષના છાતીના વાળ ગમે. પૌરુષી દેહ ગમે. એની બોલવા—ચાલવાની છટા ગમે અને એ માત્ર મોહિત અને સંમોહિત થઈ જાય તો, એમાં આકર્ષણ છે, પ્રેમ નથી. આવેશ છે પણ ઠરેલી ઊર્મિ નથી. આ બધા માણસોને તાત્કાલિક મજા મળે છે. આ મજામાં ક્ષણજીવી સુખ હોય છે અને  લાંબા ગાળાનું દુ:ખ હોય છે. બે રસ્તામાંથી ક્યો પસંદ કરવો એનો આધાર માણસના પોતાના પર છે. સુખ અને દુ:ખની પાર આનંદની સનાતન અવસ્થા છે. પ્લેઝર નહિ પણ પ્લીઝ મહત્ત્વના છે. માણસે વિવેકમાંથી જન્મતો આનંદ લેવો જોઈએ અને એ અર્થમાં કોઈ પણ માણસ વિવેકાનંદ થઈ શકે.

 

મનની સ્થિતિ જ એવી હોય કે કોઈ અવળા વિચાર કે વિકાર જાગે નહીં. ‘પરસ્ત્રી જેને માત રે’ એ વૈષ્ણવજનનું લક્ષણ કહેવાય.આના સંદર્ભમાં એક કથા યાદ આવે છે. ચાર બુદ્ધ ભિક્ષુઓ વનમાંથી પસાર થતા હતા. વનમાં વચ્ચે એક નદી આવી. ભિક્ષુઓએ જોયુ6 કે સ્ત્રી નદીમાં તણાતી હતી. બુદ્ધધર્મમાં સ્ત્રીનો સ્પર્શ વર્જ્ય છે એ આપણે જાણીએ છીએ. ચારમાંથી એક ભિક્ષુએ નદીમાં પડતું મૂક્યું. સ્ત્રીને બચાવી. કિનારા પર લઈ આવ્યો. સ્ત્રી બેહોશ હતી. એ ભાનમાં આવે એટલા માટે એની સારવાર કરી. જેવી એ ભાનમાં આવી કે તરત જ ભિક્ષુએ સ્ત્રીને બાજુ પર મૂકી દીધી.અને આગળ ચાલવાનું શરૂ કર્યું. બાકીના ત્રણ ભિક્ષુઓ આખે રસ્તે એક જ રેકર્ડ મૂકતા હતા. તેં આ સ્ત્રીને ઊંચકી જ કેમ? –ના પ્રશ્નો ઘૂમરાતા હતા. છેવટે થાકીને જેણે સ્ત્રીને ઊંચકી હતી એ ભિક્ષુએ એક જ જવાબ આપ્યો કે ઊંચકીને તો તમે ચાલો છો. હું તો એને કિનારે મૂકી આવ્યો છું. શારીરિક વ્યભિચાર કરતાં પણ માનસિક વ્યભિચાર બૂરો છે. આપણા શુદ્ધ શરીરમાં મન પણ એટલું જ શુદ્ધ રહે તો પછી કોઈ અવળાસવળા વિચાર કે વિકાર રહેતા નથી. શંકરાચાર્ય દેહના વિરોધી નથી, પણ દેહાસક્તિના વિરોધી છે. શરીરના વલણ સામે એમને વાંધો નથી, પણ વળગણ સામે વાંધો છે. એક વ્યક્તિમાં સ્થિર થયેલું  સાચા સ્નેહનું સગપણ હોય એટલું જીવવા માટે પૂરતું છે, પણ મનભમરાનાં વલખાં અને વલોપાત સાને એમનો વિરોધ છે. એટલે જ રહીરહીને કહે છે કે તું ગોવિંદને ભજ અને ગોવિંદ એટલે જેનો ઈન્દ્રિય પર સંપૂર્ણ કાબૂ છે તે.

——————————————–

Advertisements
વિશે

I am young man of 77+ years

Posted in miscellenous
One comment on “BHAJ GOVINDAM
  1. dipakvaghela કહે છે:

    બહુ જ સરસ, બહુ મહેનત આકરીને બનાવ્યું છે આભાર કે આપે આ જાહેરમાં રાખ્યું……. ખરા હૃદયથી આભાર……

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 266,181 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 286 other followers

તારીખીયું
ઓક્ટોબર 2017
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« સપ્ટેમ્બર   નવેમ્બર »
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: