કૌસ્તુભ મણિનાં કિરણો ‘//વિષ્ણુસહસ્રનામ-આંતર પ્રવેશ ’ મકરન્દ દવે -કાંતિલાલ કાલાણી//ભાગ: બીજો

કૌસ્તુભ મણિનાં કિરણો

 ‘વિષ્ણુસહસ્રનામ-આંતર પ્રવેશ ’ મકરન્દ દવે -કાંતિલાલ કાલાણી

(પ્રકાશક : નવભારત સાહિત્ય મંદિર)–માંથીશ્રાવણના પવિત્ર મહિનામાં થોડું આચમન

ભાગ:બીજો

   પુરાણોએ તો એટલી હદ સુધી કહ્યું છે કે ભગવદ્દનામમાં એટલું સામર્થ્ય છે કે પાપીનાં પાપ પણ ત્યાં ભસ્મીભત થઈ જાય છે.

            ‘અનુસ્મૃતિ’ કહે છે :

                નામ્નોડસ્તિ યાવતી શક્તિ: પાપનિર્હરણે હરે: |

              શ્ર્વપચોડપિ નર: કર્તું ક્ષમસ્તાવંત કિલ્બિષમ્ ॥99॥

       નામસ્મરણમાં પાપ નાશ કરવાની જેટલી શક્તિ છે, તેટલું પાપ કરવા પાપીમાં ચાંડાલ પણ સમર્થ નથી.

        ‘કલિસં તારણ ઉપનિષદ્ર’ માં દેવર્ષ નારદે બ્રહ્માને પૂછયું : “હૈ ભગવન્ , કલિયુગમાં સંસાર તરવાનો ઉપાય કહો.” બ્રહ્માએ પ્રત્યુત્તરમાં કહ્યું: “કલિયુગમાં સંસારસાગર તરવા માટે શ્રુતિઓનું રહસ્ય હું તને કહું છું, તે સાંભળ. આદિપુરુષ ભગવાન નારાયણના નામોચ્ચારથી પુરુષ કલિના સર્વ દોષોથી મુક્ત થાય છે. ઓંકાર, રામ, કૃષ્ણ, હરિ, ગોવિંદ, નારાયણ વગેરે પરમાત્માનાં નામોનું સ્મરણ જીવાત્માના અજ્ઞાનરૂપી આવરણનો નાશ કરે છે.”

        નામસ્મરણનું સ્વાભાવિક પરિણામ ચિત્તશુદ્ધિ છે. જળ જેમ ગમે તેવા મેલને ધોઈ નાખે છે, તેમ નામસ્મરણ કરનારનો આંતરિક મેલ દૂર થઈ જાય છે અને ભયમાત્ર ઊડી જાય છે.

        વેદમાં ત્રિવિકમ વિષ્ણુ તથા પુરાણોમાં પદ્મનાભ વિષ્ણુનાં નામોનો પારાવાર મહિમા થયો છે. આયુર્વેદના મહાન ગ્રંથ ‘ચરકસંહિતા’માં વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ ગમે તેવા તાવને દૂર કરવાનો અમોઘ ઉપાય છે તેમ કહ્યું છે :

                વિષ્ણું સહસ્ત્રમૂર્ધાનં ચરાચરપતિં   વિભુમ્ |

              સ્તુવન્નામહસસ્ત્રેણ જ્વરાન્ સર્વાન્ વ્યપોહતિ ॥

        વિષ્ણુ ભગવાન પરમાત્માનું સગુણ સ્વરૂપ છે. પરમાત્માને બે રીતે વર્ણવવામાં આવે છે : નિર્ગુણ બ્રહ્મ તરીકે અને સગુણ બ્રહ્મ રૂપે. ખરેખર બે બ્રહ્મ નથી. જે અનુભવમાં નથી આવતું તે શુદ્ધ નિરાકાર બ્રહ્મતત્ત્વ છે અને જે અનુભવમાં આવી શકે છે અથવા અનંત રૂપે પ્રગટ થઈ શકે છે કે ઉઅત્તમોત્તમ વિશેષતાઓ દાખવી શકે છે તેને સગુણ બ્રહ્મ કહ્યું છે. સગુણ બ્રહ્મની ઉપાસના કરી શકાય છે.

        જ્ઞાનીજનો કહે છે કે સ્તોત્રપાટઃ, યજ્ઞ, કીર્તન, જપ વગેરે સાધનો દ્ધારા ભગવદ્દતત્ત્વની અનુભૂતિ કરી શકાય છે. વિષ્ણુસહસ્રનામ એક ઉત્તમ પ્રકારનું સ્તોત્ર ગણાય છે. એના પઠનથી ભવબંધન છૂટી જાય છે એટલો એનો મહિમા અંકાયો છે.

        યજ્ઞ એ પણ ભગવાનનું જ સ્વરૂપ છે. આ યજ્ઞ અનેક પ્રકારના હોઈ શકે : દ્રવ્યયજ્ઞ, તપોયજ્ઞ, જપયજ્ઞ, જ્ઞાનયજ્ઞ, બ્રહ્મયજ્ઞ, યોગયગ્ય, નામયગ્ય ઇત્યાદિ. વિષ્ણુસહસ્રનામ સ્તોત્રમાં ભગવાનને યજ્ઞ સાથે બરાબર સાંકળી લીધા છે : મહાયજ્વા:, મહાયજ્ઞ:, યજ્ઞ:, યજ્ઞપતિ:, યજ્વા, યજ્ઞાગ્ડ, યજ્ઞવાહન:, યગભૃત્,

યજ્ઞકૃત્, યજ્ઞી, યજ્ઞભૂક, યજ્ઞસાધન:, યજ્ઞાંતકૃત્, યજ્ઞગુહ્મમ્ જેવાં નામોનો સહસ્ર નામમાં સમાવેશ કર્યો છે. વેદમાં તો ભગવાન વિષ્ણુને જ સ્વયં યજ્ઞસ્વરૂપ કહ્યા છે.

        નામસંકીર્તનને જીહ્વા સાથે સંબંધ છે. જીવ પર ભગવદ્દનામ આવીને વસે છે પછી ભગવાનને પણ ત્યાં નિવાસ કરવાનું મન થાય છે. ચૈતન્ય મહાપ્રભુએ નામસંકીર્તનનો ભારે મહિમા કર્યો છે. નામસકીર્તનવેળા આપણી સ્થિતિ કેવી હોવી જોઈએ તેનું વર્ણન કરતાં તેઓ કહે છે:

                નયનં ગલદશ્રુધારયા વચનં ગદ્દગદ્દરૂદ્ધયા ગિરા |

              પુલકૈર્નિચિતં વપુ: કહા તવ નામગ્રહણે ભવિષ્યતિ ॥

        પ્રભુ ! એવું ક્યારે થશે કે તમારું નામ લેતી વેળા મારાં નેત્રોમાં પ્રેમાશ્રુની ધારા વહેવા લાગે, વાણી ગદ્દગદ્દ થઈ જાય, કંઠ ભરાઈ જાય છે અને શરીર રોમાંચપૂર્ણ થઈ જાય.

        જપ પણ ભગવદ્દ-પ્રાપ્તિનું એક ઉત્તમ સાધન ગણાય છે. ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે કે :

       યજ્ઞાનાં જપજ્ઞોડસ્મિ | યજ્ઞોમાં જપયજ્ઞ હું છું. જપયજ્ઞ હિંસાદિક સર્વ દોષોથી રહિત છે અને આગળ કહ્યું છે તેમ એ ચિત્તશુદ્ધિ કરનાર છે.

        ભગવદ્દતત્ત્વનો અનુભવ કરવા માટેનાં વિવિધ સાધનોમાં સ્તોત્રપાઠ તરીકે વિષ્ણુસહસ્રનામનો ઘણોં મહિમા થયો છે. આપણે ત્યાં કોઈ પણ સ્તોત્રપાઠના પ્રારંભમાં ધ્યાનમંત્ર કે ધ્યાનનો શ્ર્લોક આપવાની પરંપરા છે. સ્તોત્રના પ્રારંભમાં ધ્યાનમંત્ર એટલા માટે આપવામાં આવે છે કે સાધારણ રીતે મનુષ્ય કામ-ભૂમિમાં રહેતો હોય છે, તેને સર્વ પ્રથમ ધ્યાનભૂમિમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ. ધ્યાનમાં અવિચળ આધાર વિના આધ્યાત્મિક ઉડ્ડયન થતું નથી. શ્રુતિ સાથે જ્યારે દ્રષ્ટિ જોડાય છે ત્યારે જ પ્રજ્ઞાનેત્ર ખૂલે છે. એટલા માટે તો ઋષિઓને મંત્રદ્રષ્ટા કહેવામાં આવે છે. શબ્દ જયારે દ્રષ્ટિમાં પરિવર્તન પામે છે, બંને એકરૂપ બની જાય છે, ત્યારે પરમ વ્યોમમાં વસતી વાફ પ્રગટ થાય છે. આ પ્રાપ્તિ વિના ગમે તેટલા પાઠ કે પુરશ્રરણર્થી અર્થ સરતો નથી. એટલા માટે શંકર ભગવદ્દ્પાદે-

                ગેયમ્ ગીતા નામસહસ્રમ્ ધ્યેયં શ્રીપતિરૂપમજસ્રમ્ |

              નેયમ સજ્જનસંગે ચિત્તં દેયં દીનજનાય ચ વિત્તમ્ ॥

       એમ કહ્યું છે. ભીષ્મ પિતામહે ધ્યાયન્ સ્તુવન્નમસ્યંશ્ર્ચ શક્બ્દો પ્રયોજ્યા છે.

        ગાન કરવા જેવું શું ? તો કહે ગીતા અને વિષ્ણુસહસ્રનામ. સતત ધ્યાન કરવા યોગ્ય શું ? તો કહે : લક્ષ્મીપતિ વિષ્ણુનું સ્વરૂપ. ચિત્તને ક્યાં નિયોજવું ? તો કહે : સજ્જનના સંગમાં, અને ધન કોને આપવું ? તો કહે : દીન જનોને, કંગાળેને, નિર્ધનોને. ભીષ્મ પિતામહ ભગવાન વિષ્ણુનું ધ્યાન ધરવાનું, તેમની સ્તુતિ કરવાનું અને તેમને નમસ્કાર કરવાનું કહે છે.

        ગેય અને ધ્યેય એ બંને અંતર-આકાશમાં ઊડવાની પાંખો છે. ધ્યાન ચિત્તની સ્થિર ભૂમિ તૈયાર કરે છે તો ગાન એ સ્થિર ભૂમિ પરથી અનંત ભણી ઉડ્ડયનની પાંખો આપે છે. વિષ્ણુસહસ્રનામમાં રહેલા ચૈતન્યને પામવા માટે આપણને આ દ્રષ્ટિપૂત નામસ્મરણ આંખો અને પાંખો બંને આપે છે.

        શ્રી શંકરાચાર્ય શ્રીમદ્દભગવદ્દગીતા સાથે વિષ્ણુસહસ્રનામ મૂક્યું તે આ નામો કેટલાં સારગર્ભ છે તે સૂચવવા માટે. નામનાં બે રૂપ છે : શબ્દાત્મક અને ધ્વન્યાત્મક. શબ્દમાં જે અર્થ અને ધ્વનિ રહ્યાં છે તેની સાથે ભાવ જોડાય છે ત્યારે અર્થનો વિસ્તાર પ્રજ્ઞામાં થાય છે, એટલે કે ચિદ્દભાવમાં થાય છે અને ધ્વનિનો વિસ્તાર આનંદમાં થાય છે. એટલા માટે ભગવદ્દનામ સત્સ્વરૂપ છે અને તેમાંથી ચિદ્દ અને આનંદ વિસ્તાર પામે છે. સહસ્રનામમાં આ સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ વિવિધરૂપે રહેલું જોવા મળે છે.

        શ્રી શંકરાચાર્યે વિષ્ણુસહસ્રનામ પર ભાષ્ય લખ્યું છે તે પણ એની મહત્ત સમજીને. જો કે આદિ શંકરાચાર્યને બદલે પછીના કોઈ શંકરાચાર્યે આ નામાવલિ પર ભાષ્ય રચ્યું હોય એમ પણ હોય. કોઈ કોઈ નામોનું સામાન્ય અર્થઘટન અને નામોનાં વિવરણમાં એકસરખું ઊંડાણ જોવા મળતું નથી તેને કારણે આમ લાગ્યું છે. પણ એ અંગે વાદવિવાદમાં ઊતરવાનો અમારો ખ્યાલ નથી. અહીં મહિમા ભગવદ્દનામનો છે. એટલે જુદાં જુદાં ભાષ્યો અને અન્ય ટીકા-ટિપ્પણો પ્રાપ્ત કરી તેનો અભ્યાસ કરવો અને વિવિધ સાંપ્રદાયિક મતોનું ખંડન-મંડન કરવું એ પણ અમારું લક્ષ્ય નથી. ભગવાન વિષ્ણુના નામમાં રહેલું ભગવદ્દતત્ત્વ અને તે પરમ વ્યાપક તત્ત્વમાં રહેલી જ્યોતિનું દર્શન કરવાનો અમારો આ લેખન દ્ધારા સ્વાધ્યાય રહ્યો છે.

        શ્રી શંકરાચાર્યે વિષ્ણુસહસ્રનામ પક્ર જે ભાષ્ય કર્યું હતું તે ગોરખપુરમાંના ગીતાપ્રેસે મૂળ સંસ્કૃત અને હિન્દી અનુવાદ સહિત પ્રકાશિત કરેલું છે. અમે એમાંના પાઠને અનુસર્ચા છીએ અને નામોની કમસંખ્યા પણ એને જ આધારે આપી છે. શ્રી શંકરાચાર્યે કોઈક કોઈક નામના હકારવાચક અને નકારવાચક એમ બે અર્થ લીધા છે.

        દા.ત. ભીમ:, અભીમ: (357); ભૂ, અભૂ: (437); વિનયિતાસાક્ષી, અખંડપરશુ: (514); નંદ:, અનંદ: (528); ખંડપરશુ:, અખંડપરશુ: (568); નિવૃત્તાત્મા, અનિવૃત્તાત્મા (774).

        અમે આજુબાજુના સંદર્ભને ધ્યાનમાં રાખી એક જ અર્થ આપ્યો છે.

        અહીં એટલું નોંધવું જોઈએ કે નકારાત્મક નામો વ્યાપકતા અને અનંતતાવાચક છે, જ્યારે હકારાત્મક નામો ભગવાનની કૃપા અને કરુણાનો સંકેત કરે છે.

        વૈદિક પરંપરા જેને અનંતતા અથવા બ્રહ્મભાવ કે બૌદ્ધ પરંપરા જેને શૂન્ય કહે છે તે કરુણા વિના લભ્ય નથી. સાંત જીવ અનંતને કેવી રીતે આંબી શકે ? તેને માટે તો અનામી, અરૂપી કરતાં નામવંત, રૂપવંતનું અવલંબન અનિવાર્ય છે. ભગવાને ગીતામાં કહ્યું છે કે :

                ક્લેશોડધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્તચેતસામ્ |

              અવ્યક્તા હિ ગતિર દુ:ખમ્ દેહવદ્દભિર્ અવાપ્યતે ॥

        જેમનું ચિત્ત અવ્યક્તને વિશે લાગેલું છે તેમને કષ્ટ વધારે છે. અવ્યક્ત ગતિને દેહધારી કષ્ટ વડે જ પામી શકે.

        જ્યારે કારુણ્યમૂર્તિ વ્યક્તસ્વરૂપને દ્રષ્ટિ સમક્ષ રાખી શકાય છે અને તેમને પામવા સુલભ છે.

        ભગવાને જ ગીતામાં કહ્યું છે કે :

                અનન્યચેતા: સતતં યો માં સ્નરતિ નિત્યશ: |

              તસ્યાહં સુલભ: પાર્થ નિત્યયુક્તસ્ય યોગિન: ॥

       હે પાર્થ ! બીજે ક્યાંય ચિત્ત રાખ્યા વિના જે નિત્ય અને નિરંતર મારું જ સ્મરણ કરે છે તે નિત્યન્યુક્ત યોગી મને સહેજે પામે છે.

        વિષ્ણુસહસ્રનામમાં કેટલાંક નામોનું પુનરાવર્તન છે. દા.ત. અક્ષોભ્ય: (801, 999), અચ્યુત: (101, 318), અજ: (95, 204, 521), અનઘ: (146, 831), અનલ: (293, 711), અનિરુદ્ધ: (185, 638), અપરાજિત: (716, 862), અમેયાત્મા (102, 179), અમોઘ: (110, 154), ઈશ્ર્વર: (36, 74), ઉદ્દભવ: (373, 790), કૃતજ્ઞ: (82, 532), કૃતાગમ: (655, 789), કૃષ્ણ: (57, 550), કેશવ: (23, 648), ગહન: (384, 544), ગોપ્તા (496, 593), તાર: (338, 968), દક્ષ: (423, 917), દુર્ધર: (266, 715), પદ્મનાભ: (48, 196), પાવન: (292, 811), પુણ્ય: (687, 925), પ્રમાણમ્ (428, 959), પ્રાણ: (67, 320, 407), પ્રાણદ: (66, 323, 408), ભોક્તા (143, 500, 888), માધવ: (72, 167, 735), વસુ: (104, 270, 696), વીરહા (168, 741, 927), સત્ય: (106, 212, 869).

        અહીં પુનરાવર્તન પામેલ બધાં નામોની યાદી રજૂ કરી પ્રયોજાયાં હોય એમ લાગ્યું નથી. કેટલાંક નામો પર આજુબાજુનાં નામની પ્રતિચ્છાયા પડી હોય એમ જણાયું છે. ત્યાં અગાઉના અર્થનું પુનરાવર્તન ન કરતાં શક્ય તેટલો સુસંબંધિત અર્થ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે. સાધનાની વિવિધ પ્રણાલિ અનુસાર એને યોગ્ય અર્થો આપવાનો ખ્યાલ રાખ્યો છે, એટલું જ નહીં, એના આધારો પણ સાથે આપ્યા છે. એની સાર્થક્તા કેટલી તેનાં લેખાં-જોખાં કરવાનું કાર્ય અનુભૂતિના માર્ગે આગળ વધતા યાત્રીઓને સોંપીએ છીએ.

        ભગવાન વિષ્ણુનાં વિવિધ નામોની વિચારણા કરતાં એમ લાગે છે કે મહર્ષિ વ્યાસે સહસ્રનામ દ્ધારા ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સાધનાના સમસ્ત પ્રવાહોમાંથી સારતત્ત્વને તારવવા પ્રયત્ન કર્યો છે. એના કર્તાએ નિજી સાધનાના અનુભવોને અર્કરૂપે આપી દેવાનો ખ્યાલ રાખ્યો હોય તેવા સંકેત અવારનવાર મળે છે અથવા તો વૈદિક પરંપરામાં જે ભિન્ન ભિન્ન સાધના-પ્રણાલિઓ હતી તેને એક સૂત્રે પરોવવાનું અભૂતપૂર્વ કાર્ય તેના રચયિતાએ કર્યું હોય એવી છાપ પડે છે. એટલે જ વિષ્ણુને સમજવા માટે યજ્ઞરહસ્ય, યોગસાધના, અવતારતત્ત્વ, વૈદિક-પૌરાણિક કથાઓના સંકેતો વગેરેને અમે કાંઈક ઊંડાણથી અવલોકવા કોશિશ કરી છે.

        ‘વિષ્ણુસહસ્રનામ’માં આવતાં કેટલાંક નામ ચારેય વેદમાં જોવા મળે છે. અનુભૂતિ અને શ્રુતિનો આવો સંગમ ભગવાન વેદવ્યાસ જેવી પ્રતિભા સિવાય બીજે ક્યાં જોવા મળે ?

        અમે બધાં નામોની વિગતે છણાવટ નથી કરી શક્યા. જીવનભર ચિંતન કરી શકાય તેવાં ગહન અને રહસ્યમય નામોમાં આછો-પાતળો આંતરપ્રવેશ કરી આ નામામૃતને અમે અમારી મર્યાદિત અંજલિમાં ઝીલ્યું છે. ભાવ અને અર્થના ચિંતન ઉપરાંત અધ્યાત્મયાત્રામાં સહાયક થાય એટલા માટે જ્યાં પુનરુક્તિઓ જરૂરી લાગી છે ત્યાં તે થવા દીધી છે.

        1976માં અમે કામ હાથ ધર્યું. અઠવાડિયામાં બે વખત મળવું અને કલાક-બે કલાક સાથે બેસી ભગવદ્દનામો વિશે ચિંતન કરવું અને જે કાંઈ સૂઝે તે કાગળ પર ટપકાવતાં જવું એ કમ રહ્યો. 1979ના અંતે અમે હજાર નામ ઉઅપર સાધારણ નોંધ તૈયાર કરી દીધી. પછી અમે એ નામોમાં જેમ વધુ ઊંડા ઊતરતા ગયા તેમ એમની અગાધતાનો અનુભવ થવા લાગ્યો. ઋષિઓએ શબ્દને બ્રહ્મ કહ્યો છે. શબ્દ પરમ તત્ત્વનો સાક્ષાત્કાર કરાવી શકે છે. નામ પણ નામી સુધી લઈ જઈ શકે છે તેનો અણસાર અમને શરૂઆતથી જ મળતો ગયો અને તૈયાર કરેલી નોંધોને ફરી જોવા બેઠા ત્યારે થયું કે હજી તો સાધારણ ભૂમિકા જ તૈયાર થઈ છે. એમાં ખરો પ્રવેશ કરવો બાકી છે. એને તળિયે રહેલાં અમૂલ્ય રત્નોની વાત તો પછી આવે.

ફરી પાછો યજ્ઞ આરંભાયો. એક-એક નામને શક્ય તેટલા વિવિધ દ્રષ્ટિકોણથી જોવા-સમજવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો. શબ્દકલ્પદ્રુમથી માંડી શ્રી સ્વામી પ્રત્યગાત્માનંદ સરસ્વતી, શ્રી વાસુદેવશરણ અગ્રવાલ અને શ્રી ગોપીનાથ કવિરાજ જેવા સાધનરત અને વિચારવંત મનીષીઓએ ભગવાનના વિભૂતિ-તત્ત્વ પર કરેલા ચિંતનને અવલોકવાનું ચાલુ રાખ્યું. બીજી બાજુ વેદો, ઉપનિ-ષદો, શ્રીમદ્દભાગવત, શ્રીમદ્દભગવદ્દગીતા, પુરાણો, દેવ-દેવીઓનાં સ્તવનો અને અન્ય ગ્રંથોમાં આ નામો વિશેના સંદર્ભો તપાસી જોયા. આ યાત્રામાં અમે જેમ જેમ આગળ વધતા ગયા તેમ તેમ આ નામાવલિના કર્તાએ ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારની સાધનાઓ ભણી પ્રગટ-અપ્રગટ સંકેતો કર્યા હોય એમ જણાયું. અમારી સમજમાં વૃદ્ધિ થતાં આનંદનો અનુભવ થવા લાગ્યો. કોઈ મહા અમૂલ્ય અને અખૂટ જ્ઞાનસંપત્તિ હાથમાં આવી ગઈ હોય તેવું લાગવા માંડ્યું. સાથે સાથે અમારી મર્યાદાઓનું પણ અમને ભાન થતું ગયું.

        આગળ કહ્યું તેમ સહસ્ર શબ્દ અનંતવાચક છે, તેમ આ ભગવદ્દ-નામવલિનું વિવરણ અનંત કાળ સુધી કર્યા કરીએ તો પણ પૂરું ન થઈ શકે એવું સમજાવા માંડ્યું. સાત વર્ષ સુધી આ નામો સાથે ઘનિષ્ઠ સહવાસમાં રહી ચિંતન-મનન કર્યું અને પ્રત્યેક નામ લઈ, તેનો અંતરમાં પૂરો આસ્વાદ લેતા લખતા ગયા. 1983ના જુલાઈમાં અમે કામ પૂરું કર્યું. થયું કે પ્રકાશનમાં મિકલતાં પહેલાં દ્રષ્ટિપાત કરી લઈએ. તે વખતે પણ દરેક નામ વિશે કાંઈ ને કાંઈ કહેવાનું બાકી રહી જાય છે એવો ભાવ અખંડ રહ્યો. અનંતનો અંત કેમ હોઈ શકે ? સમગ્ર લખાણ જોતાં જણાયું કે કોઈક નામ માત્ર મુદ્દો અથવા અર્થ કહીને છોડી દીધાં છે અને વિગતે છણાવટ કરી નથી. આ ભગવદ્દનામો પર હજી ઘણું કામ થઈ શકે તેવું છે. વર્તુળને જેમ છેડો હોતો નથી તેમ આ નામો પાછળ જે રહસ્યો ગોપાઈને રહ્યાં છે તેનો પણ પૂરો તાગ લઈ શકાય તેમ નથી એવી લાગણી અવારનવાર જન્મી છે.

        અમે આ ગ્રંથનું લેખનકાર્ય કરી રહ્યા હતા ત્યારે અમારા પરમ મિત્ર મનસુખભાઈ પારેખ ઘણી વાર ઉપસ્થિતિ રહ્યા હતા. તેઓ અમને કહેતા : તમે કામ ચાલુ રાખો. હું મૌન બેસી રહીશ અને તમે જે ચર્ચા-વિચારણા કરશો તે સાંભળીશ. મને સાંભળવામાં ઘણો રસ પડે છે.

        અમારા આ ભગવદ્દકાર્યમાં તેમને ઊંડો અને જીવંત રસ હતો. આ લખાણ પૂરું થાય એટલે એનું સારામાં સારું પ્રકાશન કરવું એવી એમની અભિલાષા હતી અને તે એમણે અવારનવાર પ્રગટ કરેલી. પણ અમારું લેખનકાર્ય લંબાતું ગયું. દરમ્યાન અમારા એ પ્રેમાળ મિત્રે આ જગતમાંથી ઓચિંતી વિદાય લીધી.

        ત્યાર પછી આ કાર્ય ચાર વર્ષ ઉપરાંત ચાલ્યું. અમે નક્કી કર્યું કે આ પ્રકાશન અંતરતમ મિત્ર સ્વ. મનસુખભાઈને અને વિષ્ણુસહસ્રનામનો નિયમિત પાઠ કરનાર તેમના નાના ભાઈ સ્વ. જયંતીભાઈને અર્પણ કરવું. નાનાં નાનાં વિઘ્નો આવવા છતાં આ ભગવદ્દકાર્ય પૂરું થયું તેનો અમને જેટલો આનંદ છે તેટલો આનંદ સ્વ. મનસુખભાઈ અને સ્વ. જયંતીભાઈના આત્માને પણ થતો થશે.

        સ્વ. મનસુખભાઈની પુસ્તક-પ્રકાશન અંગેની શુભભાવના એમનાં કુટુંબીજનો પણ જાણતાં હતાં. એટલે તેમના લઘુબંધુઓ શ્રી રમણિકભાઈ પારેખ અને શ્રી બટુકભાઈ પારેખ આ કાર્યમાં શરૂઆતથી જ રસ લેતા હતા. આથી ગ્રંથપ્રકાશનની જવાબદારી તેમણે સહર્ષ ઉપાડી લીધી. આ પ્રકાશનનો સઘળો યશ પારેખ પરિવારને જાય છે.

        પ્રકાશનનું કામ શરૂ થયું તેની જાણ મહર્ષિ વેદવિજ્ઞાન અકાદમીના પ્રમુખ શ્રી ઈશ્ર્વરભાઈ પટેલને થતાં તેમણે શરૂઆતથી જ રસ લેવા માંડ્યો. તેમની ખૂબ જ ઇચ્છા હતી કે આ પ્રકાશન મહર્ષિ વેદવિજ્ઞાન અકાદમી જ હાથ ધરે. પણ આ આવૃત્તિની જવાબદારી પારેખ પરિવારે લઈ લીધી હતી. એટલે સાથી આવૃત્તિનું પ્રકાશન મહર્ષિ અકાદમી કરે એવું નક્કી થયું. આમ પ્રથમ આવૃત્તિ બહાર પડે છે તેની સાથે જ તેની સાથી આવૃત્તિ પણ બહાર પડે છે તેનો યશ અકાદમીના પ્રમુખ શ્રી ઈશ્ર્વરભાઈ પટેલને આપવો ઘટે છે. અમે તેમના ખૂબ જ આભારી છીએ.

        આ ગ્રંથના સમગ્ર લખાણની પ્રેસકોપી તૈયાર કરવાનું ખૂબ ચોકસાઈ માગી. લે તેવું અને શ્રમભર્યું કાર્ય બહેન ઉર્વશી ભટ્ટે સામે ચાલી ઉપાડી લીધું અને અમને હળવા કરી દીધા. અમે એમનો આભાર માનીએ તેટલો ઓછો પડે.

        અમે સંશોધનકાર્ય કરી રહ્યા હયા ત્યારે અમને ‘શબ્દ-કલ્પદ્રુમ’ના ગ્રંથોની જરૂર પડી હતી. શ્રી હીરાબહેન પાઠક પાસે આ ગ્રંથો હતા. અમે તેમને વાત કરી અને તરત જ એમણે એ ગ્રંથો સુલભ કરી આપ્યા. એ ગ્રંથો અમે બે-અઢી વર્ષ રાખ્યા અને અમને ઘણા ઉપયોગી થયા. આ માટે શ્રી હીરાબહેનનો અંત:કરણ પૂર્વક આભાર માનીએ છીએ.

       આ યજ્ઞકાર્ય લગભગ સાત વર્ષ ચાલ્યું. છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી મિત્રો અને સ્નેહીઓ તરફથી પુસ્તક ક્યારે બહાર પડે છે તેની સતત તપાસ થતી રહી છે. મિત્રો અને સ્નેહીજનોના ઊંડા રસને કારણે લેખનકાર્યને પૂરું કરવાના સંકલ્પને વેગ મળ્યો છે. એ સહુ મિત્રો-સ્નેહીજનોના અમે ઋણી છીએ.

        મુદ્રણકામ ક્યા પ્રેસને સોંપવું તેની વિચારણા થતી હતી. ત્યારે શ્રી જયંત મેઘાણીએ સોનગઢના સુમતિ પ્રિન્ટિંગ પ્રેસનું સૂચન કર્યું. પ્રેસના યુવાન સંચાલકો શ્રી અતુલ દોશી અને શ્રી મનીષ શાહને અમે મળ્યા. એમની સાથેનું મિલન મુદ્રણ-કાર્ય અંગે હતું પણ સમય જતાં એ મિત્રતામાં ફેરવાઈ ગયું. બંને મિત્રોએ ગ્રંથનું મુદ્રણકાર્ય ઘણી જ નિષ્ઠાથી કર્યું છે. અમે આ બંને મિત્રોને હૃદયની શુભેચ્છાઓ પાઠવીએ છીએ અને મુદ્રણકલાને અત્યંત સ્વચ્છ ને સુંદર કરવાનો તેમનો પુરુષાર્થ વિકસતો રહે એવી પ્રાર્થના કરીએ છીએ.

        આ ગ્રંથના છાપકામમાં વિવિધ તબક્કે સન્મિત્ર શ્રી જયંત મેઘાણી ઉપયોગી થયા છે. ભાવનગરના પ્રા. અરુણભાઈ જોષીએ આ ગ્રંથમાં આવતાં અવતરણો અધિકૃત વાચનાઓને આધારે ચકાસી આપ્યાં છે. એમણે ચીવટ રાખી સમયસર કામ પાર પાડ્યું. અમે તેમના ખૂબ જ આભારી છીએ.

        આ લેખનકાર્યનું સ્વરૂપ એવું છે કે કાળજી છતાં મુદ્રણદોષો રહી જાય. એટલે બધા ફરમા છવાઈ ગયા પછી અમે ફરીથી જોઈ ગયા અને વ્યાકરણાચાર્ય શ્રી નટવરલાલ યાજ્ઞિકને બધા ફરમા તપાસી જવા વિનંતિ કરી. મહર્ષિ વેદવિજ્ઞાન અકાદમીના પ્રમુખ શ્રી ઈશ્ર્વરભાઈ પટેલને કારણે આ વ્યવસ્થા થઈ શકી. ત્યાર પછી શુદ્ધિપત્રક તૈયાર કર્યું છે અને ગ્રંથને અંતે તેને મૂક્યું છે. શુદ્ધિપત્રક જોડવું પડયું તેનું અમને દુ:ખ છે. સુજ્ઞ વાચકો ગ્રંથનો અભ્યાસ કરતી વેળા શુદ્ધિપત્રક ધ્યાનમાં લે એવી વિનંતિ કરીએ છીએ.

        છેલ્લે એક મહત્ત્વની બાબત નોંધવાની રહે છે. ‘વિષ્ણુ-સહસ્રનામ’ના આંતરપ્રવેશ માટે નામ પાછળ રહેલ વિવિધ સાધનાપથની વિસ્તૃત ભૂમિકા બાંધવાનો મકરન્દભાઈનો વિચાર હતો. પણ તેમની માંદગીને કારણે એ થઈ શક્યું નહીં. તેમણે કરેલાં કેટલાંક મહત્ત્વનાં સૂચનો આ પ્રસ્તાવનામાં સમાવી લીધાં છે.

                                                                        – કાંતિલાલ કાલાણી

મુંબઈ

1984

                                                        *

 

 

Advertisements
વિશે

I am young man of 73+ years

Tagged with:
Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 252,594 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 289 other followers

તારીખીયું
ઓગસ્ટ 2014
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« જુલાઈ   સપ્ટેમ્બર »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: