વાલી-સુગ્રીવનું વેર/ રામાયણ કથા –વાલ્મીકિની કેડીએ કેડીએ/અમૃતલાલ યાજ્ઞિક

 

વાલી-સુગ્રીવનું વેર

સુગ્રીવે પોતાનો પૂર્વ વૃત્તાંત જણાવતાં રામને કહ્યું: “હે રાઘવ ! શત્રુનાશક અને પરાક્રમી મારો મોટો ભાઈ અમારા પિતાને તથા મને ખૂબ વહાલો હતો. મારા પિતાના મૃત્યુ પછી અમારા કુળના રિવાજ વફાદાર સેવક તરીકે નમ્રતાથી રહેતો, ને તેનું આજ્ઞાપાલન આનંદથી કરતો. એ સમય દરમિયાન મયાસુરનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર અને દુંદુભિનો મોટોભાઈ માયાવી નામનો એક રાક્ષસ હતો. વાલીને તેની સાથે સ્રીના નિમિત્તે મોટું વેર થયું હતું. એક દિવસ મધરાતે, જ્યારે બધાં લોકો નિદ્રાવશ થઈ સૂતા હોય ત્યારે, અત્યંત ક્રોધે ભરાતેલો એ માયાવી રાક્ષસ કિષ્કિંધાનગરીના દરવાજા આગળ આવીને મોટી ગર્જના સાંભળીને વાલી ઊંઘમાંથી એકદમ જાગી ઊઠ્યો, ને એ રાક્ષસની સામે લડવા જવા લાગ્યો. આવી રીતે ક્રોધે ભરાયેલો વાલી જ્યારે રાક્ષસને હણવા માટે ચાલ્યો, ત્યારે અંત:પુરમાંથી સઘળી સ્રીઓએ તેને ત્યાં ન જવા નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, છતાં એ તો તેમને અવગણીને ઘરમાંથી બહાર નીકળી આગળ જવા લાગ્યો. એ વખતે ભાતૃપ્રેમથી ખેંચાઈને હું તેની સાથે ગયો. અમે બન્ને ભાઈઓ તે રાક્ષસની સાથે લડવા જલદી ત્યાં પહોંચી ગયા. એ માયાવી રાક્ષસ અમને જોઈને ત્યાં આગળ એક ગુફામાં જતો રહ્યો. મારા મોટાભાઈ વાલીએ મને કહ્યું: ‘હે સુગ્રીવ! હું અંદર જઈને એ રાક્ષસનો વધ કરીને પાછો આવું, ત્યાં સુધી તું આ ગુફાદ્રાર આગળ ઊભો રહેજે.’

      ઘણો સમય વીત્યો છતાં વાલી બહાર આવ્યો નહીં. ભાતુપ્રેમને લીધે મારા મનમાં સંભ્રમ ઉત્પન્ન થયો કે ‘વાલી જરૂર મૃત્યુ પામ્યો હશે.’ છતાં પણ કેટલાક સમય સુધી તેની રાહ જોતો હું ત્યાં ઊભો રહ્યો. એવામાં ગુફામાંથી એકાએક ફીણ સાથે લોહી બહાર નીકળતું મેં જોયું, તેથી મારી શંકા દઢ થઈ અને ભાઈના મૃત્યુથી હું અત્યંત વિહ્-વળ બની ગયો. પછી મને થયું કે અંદર ગયેલો રાક્ષસ ફરીથી બહાર ર્નીકળીને કિષ્કિંધાનાં લોકોને ત્રાસ ન આપે તેટલા માટે ગુફાદ્રાર પાસે બહુ મોટી શિલા મૂકીને તે દ્રારને મેં ઢાંકી દીધું. હું કિષ્કિંધા પહોંચ્યો ત્યારે વાલીના વિચક્ષણ મંત્રીઓ આ હકીકત જાણી ગયા અને ‘રાજ્ય કરવા લાગ્યો. થોડા દિવસો પછી જ મારો ભાઈ વાલી રાક્ષસને હણીને નગરમાં આવ્યો અને મને રાજ્યાસન પર બેઠેલો જોઈને તે ક્રોધાગ્નિથી સળગી ઊઠ્યો. તેણે મારા પ્રધાનોને બાંધી કેદમાં પૂરીને તેમનો તિરસ્કાર કર્યો. વાલીને જોઈને હું તેમનું સન્માન કરવા તૈયાર થઈ ગયો, ને તેમને આદરપૂર્વક પ્રણામ કર્યાં, છતાં તેમનો ક્રોધ શાંત થયો જ નહીં. વળી, મેં

તેના પાદે કર્યો સ્પર્શ, મેં મારા મુકુટે, પ્રભુ !

વાલીએ ના કરી કૃપા ક્રોધે કૈં મુજના પર.

વાલીને મારે રાજ્યાસન કેવી રીતે સ્વીકારવું પડ્યું તે વિશે કહેવાનો મેં પ્રયત્ન કર્યો. પણ વાલીએ તો કેટલાંયે તિરસ્કારભર્યાં વચનો મને કહ્યાં, ને મારા પ્રત્યે ધિક્કાર દર્શાવ્યો. એટલું જ નહીં, પણ પ્રજાના કેટલાએક સભ્ય ગૃહસ્થોને તથા પોતાના વહાલા મંત્રીઓને બોલાવી તેમની વચ્ચે વાલીએ મને નિંદિત ઉગ્રવચનો કહ્યાં. પછી વાલીએ પોતાની વાત કહેવા માંડી:

હે મારા પ્રિયજનો! થોડા સમય પહેલાં માયાવી રાક્ષસે મધરાતે મોટી બૂમો પાડીને મને યુદ્ધ કરવા માટે બોલાવ્યો હતો એ હકીકત તમે સૌ જાણો છો એમ હું માનું છું. અમે બન્ને ભાઈઓ તેની સાથે લડવા ગયા, પણ અમારાથી ભયભીત બનીને તે ગુફામાં જતો રહ્યો. મેં મારા ભાઈ સુગ્રીવને કહ્યું: ‘હું એ રાક્ષસને હણવા અંદર જઉં છું. ત્યાં સુધી તું મારી વાટ જોતો અહીં ગુફા-દ્ધાર પાસે ઊભો રહેજે. અસુર ગભરાઈ જઈને અંદર સંતાઈ ગયો હતો, તેથી તેને શોઢતાં ઘણી વાર લાગી. અંદર તે રાક્ષસો સાથે ઊભો હતો તે જોઈને હું તેની સાથે લડવા ગયો. પછી અંધારું હતું. મેં ‘હે સુગ્રીવ, હે સુગ્રીવ!’ એમ સાદ પાડીને બોલાવ્યો, પણ તેનો જવાબ મારા સાંભળવામાં આવ્યો જ નહીં. હું ખૂબ વિહ્-વળ બની ગયો. પછી મેં હળવે હળવે ગુફાનું દ્ધાર શિલાથી બંધ કરેલું જોયું, એટલે પગપ્રહાર કરી શિલાને ખસેડી નાખી દ્ધાર ઉઘાડું કર્યું. ત્યારે સુગ્રીવ મળે એવી ઇચ્છાથી આ ક્રૂર સુગ્રીવે ભાતૃપ્રેમને દ્રોહ કરીને રાજ્યાસન પચાવી પાડ્યું છે. માટે હવે હું તેનો ત્યાગ કરું છું.’ આવી રીતે કહીને વાલીએ મને એક વસ્રભેર કિષ્કિંધામાંથી કાઢી મૂક્યો, મારો તિરસ્કાર કર્યો. એટલું જ નહીં પણ મારી પત્નીનું બળાત્કારે હરણ કર્યું. આવી રીતે વાલીએ મને ધકેલી મૂક્યા પછી તેનો ભય ન હોય તેવા સ્થળે રહેવા અહીં આવ્યો છું. આ ઋષ્યમૂક પર્વત ઉપર તે પ્રવેશ કરી શકે તેમ નથી, એ જાણીને હું અહીં મારા મંત્રીઓ સાથે રહું છું. આવી રીતે વિના અપરાધે મારા ઉપર મોટું દુ:ખ આવી પડયું છે. માટે હે શૂરવીર રામ! તમે એ ક્રૂર વાલીના ભયથી મને મુક્ત કરવાની કૃપા કરો.”

     સુગ્રીવની ભયદુ:ખ કથા સાંભળીને રામચંદ્રે સ્મિત કરીને કહ્યું: “હે સુગ્રીવ! તું જરા પણ ચિંતા કરીશ નહીં. મારાં લોઢાનાં અમોઘ બાણ ર દુષ્ટ વાલી ઉપર પડશે.

જોઉં ના જ્યાં લગી તારા ભાર્યાના હરનારે,

દુષ્ટ ચારિત્રનો પાપી જીવશે વાલી ત્યાં લગી.

      હે પ્રિય મિત્ર સુગ્રીવ! તું શોક સાગરમાં ડૂબેલો છે, પરંતુ હું તને એમાંથી જરૂર તારીશ. થોડા સમયમાં જ તું તારી પત્ની તથા કિષ્કિંધાના રાજ્યને મેળવીશ.

આવાં રામનાં હર્ષવર્ધક વચનો સાંભળીને ખૂબ પ્રસન્ન થયેલો સુગ્રીવ વારંવાર રામની પ્રશંસા કરવા લાગ્યો.

============================================================================================

                                                                                                                કથા પ્રસંગનો મર્મ

ઉપર વર્ણવેલો વાલી અને સુગ્રીવનો કથા પ્રસંગ મર્મશીલ તેમજ મનુષ્ય જીવનને માર્ગદર્શન બને તેવો છે. વાલી અને સુગ્રીવના આચરણનો તુલનાત્મક અભ્યાસ વિચારપ્રેરક છે. ક્રોધ મનને કેવી અધમ અને પાપી દિશામાં ઘસડી જાય છે તે વાલીના વર્તનમાં સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે. ક્રોધ સત્ય ઉપર અંધારપિછોડો ઢાંકી દે છે, તેથી સાચું દર્શન થતું નથી. પરિણામે, તે વિનાશકારક બને છે. વાલી પોતાના નિરંકુશ ક્રોધને લીધે સુગ્રીવ માટે સાચો ભાતૃપ્રેમ હોવા છતાં સુગ્રીવનો વેરી બની જાય છે; તેથી બન્નેનાં જીવન દુ:ખદ બને છે! સુગ્રીવ પોતાની ભૂલ કેવી રીતે થઈ છે તે કબૂલ કરીને ક્ષમા માગવા તૈયાર છે, પણ ક્રોધાગ્નિથી ભભૂકેલો વાલી તે સાંભળવા કે સમજવા તૈયાર જ નથી. સુગ્રીવે પણ ઉતાવળું, કદાચ સુષુપ્ત મનને ગમતું, અનુમાન તારવીને વાલીએ કરેલી આજ્ઞાનો ભંગ કરે છે. જે રાક્ષસ વાલીને યુદ્ધનો પડકાર કરે છે તેને હણવા માટે કિષ્કિંધામાંથી સહેજ દૂરની ગુફામાં સંતાઈ જાય છે, ત્યારે વાલી સુગ્રીવને ગુફાદ્રાર આગળ ઊભા રહેવાની આજ્ઞા કરી અને પછી તે રાક્ષસની સાથે યુદ્ધ કરવા જાય છે. ધાર્યા કરતાં વધુ સમય થયો, ને ગુફામાંથી ફીણવાળું લોહી દીઠું; એટલે સુગ્રીવ ઉતાવળીયું અનુમાન કરી વાલી મૃત્યુ પામ્યો છે એવું માની તે ગુફાના દ્રારમાંથી દૈત્ય નીકળીને મને કે કિષ્કિંધાના પ્રજાજનોને હેરાન કરશે એવું વિચારી તેણે ગુફાદ્રારને મોટી શિલાથી ઢાંકી દીધું. પછી કિષ્કિંધા ગયો, ત્યાં વાલી અને દૈત્યના યુદ્ધની બધાને વાત કરી અને વાલીના દૈત્યને મારી નાખીને બહાર નીકળ્યો, ગુફાદ્ધાર મજબૂત શિલાથી ઢાંકેલું જોયું, ને પછી તે શિલા ખસેડીને બહાર આવ્યો, ત્યારે ત્યાં સુગ્રીવ જ નહોતો! સુગ્રીવે મારી આજ્ઞાનો ભંગ કર્યો છે, એમ માનીને ક્રોધાગ્નિથી બળતો વાલી કિષ્કિંધા ગયો, ને સુગ્રીવને રાજ્યાસન ઉપર જોયો એટલે તેણે સુગ્રીવને શત્રુ જાણીને તે મારવા દોડ્યો, ને સુગ્રીવને ઋષ્યમૂક પર્વત ઉપર રહેવું પડ્યું ! ઋષિના શાપથી વાલી ત્યાં જઈ શકે તેમ નહોતો. આમ, ક્રોધ કેવી રીતે જીવનને વિનાશ માર્ગે લઈ જાય છે તે આ પ્રસંગ દર્શાવે છે. ગીતામાં ક્રોધ અને કામ વિશે કહ્યું છે તેનું સ્મરણગુંજન વાચકને થાય :

            કામ, ક્રોધ તથા લોભ, નરકદ્ધાર આ ત્રણ,

            કરતાં આત્માનો ઘાત, તેથી તે ત્યજવા ત્રણે.

      સુગ્રીવ વાલીનું રાજ્ય પડાવી લેવાની અંતરની સ્પૃહાવાળો છે. બીજાનું કાંઈક પડાવી લેવું એવી સ્પૃહા કે કામેચ્છા પણ પાપજન્મ છે. સુગ્રીવે વાલીનું રાજ્યાસન લઈ લીધું તેનું કેવું પરિણામ આવ્યું! વાલીએ એને રાજ્ય કરતો જોઈને તેને મારી નાખવા માટે તેને યુદ્ધનું આવાહન આપ્યું. સુગ્રીવ નાટઃઓ અને મતંગઋષિના શાપથી વાલી ત્યાં નહીં આવે એમ જાણી ઋષ્યમૂક પર્વત ઉપર ભયભીત થઈ રહ્યો! ક્રોધ અને સ્પૃહા બન્ને દુર્ગુણોએ વાલી-સુગ્રીવના જીવનની કેવી કરુણ સ્થિતિ ઊભી કરી! તેથી ઊલટું, રામાયણમાં રામ વનવાસમાં જાય છે, ત્યારે ભરત તેમને અયોધ્યાનું રાજ્ય કરે તેમ વિનવવા વનમાં જાય છે, ત્યારે ભરત તેમને અયોધ્યાનું રાજ્ય કરવા પ્રેમથી આગ્રહ અને આજ્ઞા કરે છે. ભરત નિ:સ્પૃહ છે. ન છૂટકે પ્રજાકલ્યાણની ઇચ્છાથી રામની આજ્ઞાનુસાર રામની પાદૂકા મૂકી રામના નામે રાજ્ય કરે છે. રામ વનવાસમાં છે તેથી રાજ વૈભવથી દૂર રહીને નંદિગ્રામમાં તપસ્વીની જેમ રહે છે. ક્યાં વાલી-સુગ્રીવ? અને ક્યાં રામ-ભરત? વાલ્મીકિ મહાકવિ છે, તેમજ માનસશાસ્રની દ્રષ્ટિવાળા છે, તેમ આ કથામાં સરસ રીતે વ્યકત થાય છે.

                                          *

 

 

Advertisements
વિશે

I am young man of 73+ years

Tagged with:
Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 252,594 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 289 other followers

તારીખીયું
જુલાઇ 2014
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« જૂન   ઓગસ્ટ »
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: