ભજ ગોવિંદમ્ શ્લોક: 16 થી 26

348a9-adi-shankaracharya-3811

આદિ શંકરાચાર્ય રચિત  ‘ભજગોવિંદમ્ ‘

(અર્થ-વિવરણ સહિત)

લેખક: ભાઈશંકર બહેચરભાઈ પુરોહિત

પ્રકાશક: જમનાબાઈ નરસી આધ્યાત્મિક ટ્રસ્ટ-મુંબઈ

 

 

અગ્રે વહ્નિ: પૃષ્ટે ભાનૂ

રાત્રૌ ચિબુકસમર્પિતજાનુ:

કરતલભિક્ષા તરુતલવાસ

 સ્તદપિ ન મુંચત્યાશાપાશ:….16

અનાશ્રય અને અકિંચન જીવન જીવનારને પણ આશાપાશ કેવો સતાવે છે, એનું વિશદ અને સચોટ વર્ણન કરતાં શંકરાચાર્ય કહે છે: ટાઢ ઉડાડવા રાત્રે જેનીઆગળ તાપણું ને દિવસે પાછળ સૂર્યનારાયણ જ હોય છે, જે રાતે ઊભા પગે બેસીઢીંચણો વચ્ચે માથું ઘાલી રાખે છે, હાથમાં ભિક્ષા લે છે
(
ભિક્ષાપાત્ર પણ નથી હોતું) ને ઝાડનીચે વસે છે;(આમ સાવ અકિંચન દશામાં પણ) તોપણ તે આશાનું બંધન છોડતો નથી.
જેમ ઘરડા માણસને તેમ સર્વથા અસહાય અને અકિંચનને પણ તૃષ્ણા તીવ્રપણે સતાવેછે. આ તૃષ્ણાનો ત્યાગ ઘણો અઘરો છે. કેવળ પરમાત્માની કરુણા જ એમાંથી મુક્તકરે છે. પરમાત્માની ઓથની સભાનતા અનેક વિપરીત સ્થિતિઓનો પ્રતિકાર કરવાનું બળઆપે છે. વળી પરમાત્માના, ભક્તને સહાય કરવાના અનેક માર્ગો છે. એની કરુણાનીસરિતા અકલ્પ્ય પ્રવાહોમાં વહેતી હોય છે .સુખની જેમ દુ:ખમાં પણ એનો પ્રસાદજોવા જેટલી ઉત્કટ ભક્તિ દુ:ખને પણ સુખસ્વરૂપ બનાવી દે છે. ભગવાન સુખ આપે એઇચ્છાથી જ એની ભક્તિ કરનારમાં ભક્તિની તીવ્રતા હોતી નથી. સર્વ કાંઇન્યોછાવર કરી પરમાત્માને શરણે જનાર જ ભક્તિનો રસ માણી શકે છે. ભગવાનનાદર્શનના આનંદની જેમ એના વિરહમાં પણ એના ભજનકીર્તનનો આનંદ ભક્તહૃદય નેરસતરબોળ બનાવે છે.એને મેળવવાની સાચી તાલાવેલીમાં એના વિરહદુ:ખનાં આંસુઓ પણઆનંદાશ્રુ સમાન બની જાય છે. ભક્તનો પ્રભુદર્શનનો તલસાટ કેટલો ઉગ્ર હોય છેતે શ્રીચૈતન્યના આ વચનોમાં છતો થાય છે.
યુગાયિતં નિર્મેષેણ ચક્ષુષા પ્રાવૃષાયિતમ્
શૂન્યાયિતં તુ જગતા પ્રભો ! ત્વદ્વિરહેણ મે .

પ્રભુ, તારા વિરહમાં મને આંખના પલકારા જેટલો સમય પણ યુગ જેટલોલાંબો લાગે છે. આંખો જાણે વરસતું વાદળું બની જાય છે, જગત શૂન્ય લાગે છે. હા ! નાથ ! તારા વિરહની વ્યથા કેટલી કપરી છે ! કુરુતે ગંગાસાગરગમનં
વ્રતપરિપાલનમથવા દાનમ્ .
જ્ઞાનવિહીને સર્વમનેન
મુક્તિર્ન ભવતિ જન્મશતેન …17…
માણસ ભલેને ગંગામાં કે સાગરમાં સ્નાન કરે, અનેકજાતનાં વ્રતો કરે, દાન કરે, પરંતુ (સૌ ધર્મતત્ત્વના જાણાકાર કહે છે કે) જ્ઞાન મેળવ્યા વિના સેંકડોજન્મ લેવા છતાંયે, મુક્તિ થતી નથી.
તીર્થયાત્રા, વ્રતાનુષ્ઠાન, યજ્ઞદાન: આ બધાં સારાં છે, પરંતુ એમનો ઉદ્દેશજ્ઞાનપ્રાપ્તિનો હોવો જોઇએ. મોટે ભાગે આ બધું સાધનસંપન્નના વિનોદરૂપ કેઅહંપોષણનાં સાધન બની જાય છે. સ્નાન અને દાન, વ્રત અને ઉપવાસ, તીર્થાટન તથાદેવદર્શન, એ સર્વ સાધનનો હેતુ ચિત્તશુધ્ધિ હોવો જોઇએ. યાત્રા નિમિત્તેપરમાત્માના અનેક લાડીલા ભક્તો તથા જ્ઞાનીઓનાં દર્શન થાય છે, એમના અનુભવોનીજાણકારી મળે છે અને તેમના જેવું પરમાત્મપરાયણ જીવન જીવવાની પ્રેરણા મળે છે.કેદારનાથ, બદરીનાથ, રામેશ્વર વગેરે પવિત્ર સ્થળોએ જવાનો આ હેતુ ધ્યાનમાં નરહે તો યાત્રા માત્ર પર્યટન બની રહે છે. શંકરાચાર્ય વ્રતાપાલન, દાન કેગંગાસ્નાનના વિરોધી નથી. આગળ ગંગાજલલવકણિકા પીતા આ વાક્યથી તેમણે એનુંસમર્થન પણ કર્યું છે.
યાત્રા,દેવદર્શન, વ્રતજપ વગેરેથી ચિત્તશુધ્ધિની સાચી પરખરાગદ્વેષશૂન્યતામાં તેમ જ સર્વમાં પરમાત્મા વસે છે તેવી સમજમાં રહેલી છે.આત્મજ્ઞાન માટેની તાલાવેલી વગર,પરમાત્મદર્શનની ઉત્કટ ઇચ્છા વગર, આ બધાંઉત્તમ કાર્યો પણ એળે જાય છે એમ આચાર્યશ્રી ભારપૂર્વક પ્રબોધે છે.
સુરમન્દિરતરુમૂલનિવાસ:
શય્યા ભૂતલમજિનં વાસ:
સર્વપરિગ્રહભોગત્યાગ:

 કસ્ય સુખં ન કરોતિ વિરાગ: …18…

મનુષ્ય જેમાં સ્વેચ્છાએ દેવાલયમાં કે ઝાડની નીચે ખુલ્લી જમીનપર સૂએ, ચર્મથી જ શરીર ઢાંકે અને બધા જ પ્રકારના પરિગ્રહનો ત્યાગ કરે, એવોવૈરાગ કોને સુખ નથી આપતો? અર્થાત્ આ રીતે વિરાગપૂર્ણ જીવન જીવનાર સૌ કોઇમસ્તરામ સુખી છે.
દક્ષિણના સંત તિરુવલ્લુર કહે છે:ત્રણે લોકમાં અપરિગ્રહ જેવું સુખનું ઉત્તમસાધન બીજું કોઇ નથી.સુખ વસ્તુત: આંતરશાંતિરૂપ હોય છે. પરમાત્માનાચિંતનમાં કે સચ્ચિદાનંદરૂપ આત્માના અનુભવમાં જે મસ્ત રહે છેતેને દેહ કેદેહને થતાં કષ્ટોનો વિચાર સરખોયે આવતો નથી. આવા અપરિગ્રહી માત્ર ઇશ્વર પરઆશ્રિત હોય છે.જીવન્મુક્તના સુખની બરોબરી દુનિયાનું કોઇ પણ ભોગલભ્ય સુખ કરીશકતું નથી. વસ્તુઓનો સંચય પરિગ્રહ કહેવાય છે. સંચિત વસ્તુઓની જાળવણી નેએમાં રોજરોજ ઉમેરો કરવાની તાલાવેલી, મનુષ્યને પરિગ્રહભારથી કચડી નાખે છે.એની ચિંતામાં તે હંમેશાં વિક્ષિપ્ત રહે છે. વિક્ષિપ્ત ચિત્ત અસ્થિર અનેવ્યગ્ર રહ્યા કરે છે. આ સ્થિતિમાં શાંતિ ક્યાંથી મળે?અને શાંતિ વગર સુખક્યાંથી હોય ? સુખ તો શાંતિનું જ બીજું નામ છે. ગીતા પણ કહે છે: અશાંતસ્યકુત: સુખમ્ ?(અશાંતને વળી સુખ કેવું?) નીચેનું સુભાષિત આ જ વાતનેઅસંદિગ્ધપણે કહે છે: સંતોષામૃતતૃપ્તાનાં યત્સુખં શાંતચેતસામ્
કુતસ્ત ધનલુબ્ધાનામિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતામ્ ……
સંતોષ રૂપી અમૃતથી તૃપ્ત અને શાંતચિત્ત મનુષ્યોનો જે સુખ મળે છે તે ધનના લોભી ને આમતેમ હડીઓ કાઢતા રઘવાયા લોભીઓને ક્યાંથી મળે?
યોગરતો વા ભોગરતો વા

 સંગરતો વા સંગવિહીન:..

યસ્ય બ્રહ્મણિ રમતે ચિત્તં
નન્દતિ નન્દતિ નન્દત્યેવ…..19…


જેનું ચિત્ત પરબ્રહ્મમાં રમમાણ છે તે ભલેને યોગમાં રત હોય કે ભોગમાં, બીજાઓના સંગમાં કે સંગવિહીન હોય, તે તો આનંદ, આનંદ અને આનંદમાં જ મગ્ન રહેછે.એક વખત પરબ્રહ્મ પરમાત્મામાં ચિત્ત લીન થયું પછી દૃષ્ટા આસન વાળીનેસમાધિમાં લીન હોય કે દુનિયાદારીનાં કામો કરતોહોય, એનું પરમાત્માનુંઅનુસંધાન તેમ જ તેથી પ્રાપ્ત થતો આનંદ એકધારો ચાલુ જ હોય છે. જડચેતન સૌમાંવિલસતા બ્રહ્મના આનંદમાં ને યોગદ્વારા સમાધિકાળે જ અનુભવાતા આનંદમાં આ જઅંતર છે : સમાધિ તૂટતાં ખતમ થાય છે, કારણ કે એમાં આનંદ લેનાર ને જેનાદર્શનથી આનંદમળે છેતેનો સતત અંબંધ હોતો નથી. સમાધિ સમયે જ સંબંધ થાય છે નેતેનો અંત આવતાં દુનિયા એના જડ રૂપમાં ખડી થાય છે. કોઇ મૂર્તિવિશેષની ભક્તિદ્વારા આનંદ અનુભવનારનું પણ આવું જ છે, કારણ કે આ બંને માં ભેદદૃષ્ટિ કાયમરહે છે. પરંતુ સૌ મૂર્તિઓમાં અને પદાર્થમાત્રમાં એક જ પરમાત્મા બિરાજે છે, એક જ પરમાત્માના પ્રકાશમાં બધાં પ્રકાશે છે; એવી સર્વાત્મભાવની જેની દૃષ્ટિછે, તેમાં સદા સર્વદા પરમાત્માનું સાતત્ય બની રહે છે. પરબ્રહ્મનો અનુભવીદરેક મૂર્તિમાં અને દરેક વસ્તુમાં હરઘડી પરમાત્માનું જ દર્શન માણે છે. જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય અહીં સર્વત્ર પરમાત્મભાવની અનુભૂતિને સર્વોત્તમ આનંદનીસ્થિતિ તરીકે વર્ણવે છે. આવી અનુભૂતિ કરનાર વ્યક્તિ જે કાંઇ કરે તે સઘળુંપરમાત્માના અનુસંધાનપૂર્વક જ કરતો હોય છે. ઉપાસના માટે પરંપરાપ્રાપ્ત કેરુચિ અનુસાર, પ્રારંભમાં શિવ, વિષ્ણુ વગેરે ગમે તે સ્વરૂપનું પૂજનઅર્ચનભલે કરાય, પણ એ બધાં સ્વરૂપ અખિલાત્મ અખંડ આત્માનાં જ પ્રતીકો છે એ ભાવનાદૃઢમૂળ થવી જોઇએ; બ્રહ્મજ્ઞાનીની દરેક ક્રિયા પરમાત્માની જ આરાધના રૂપે છે, એવી પ્રતીતિ એને સતત રહ્યા કરે છે. આ જ વાત નરસિંહ મહેતાએ ચોટદાર ભાષામાંવર્ણવી છે:
અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રી હરિ જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે.
આચાર્યે પણ એમના શિવમાનસ પૂઓજાસ્તોત્રમાં કહ્યું છે: યદ્યત્કર્મ કરોમિ તત્ત્દખિલં શંભો ! તવારાધનમ્ ..

હે શંભો ! હું જે જે કર્મ કરું છું તે તે તારી જ આરાધના છે. આવીબ્રહ્મમયી દૃષ્ટિમાં જ્ઞાનીભક્ત નામરૂપી ઉપર ઊઠી બ્રહ્મની આનંદમયતાનીસ્થિતિમાં મગ્ન રહે છે. નન્દતિપદને ત્રણ વાર કહેવામાં, આનંદાનુભૂતિઅતૂટ રહે છે એ વાત ભારપૂરવક વ્યક્ત કરી છે.
ભગવદ્ ગીતા કિંચિદધીતા
ગંગાજલલવકણિકા પીતા
સકૃદપિ યસ્ય મુરારિસમર્ચા

 તસ્ય યમ: કિં કુરુતે ચર્ચા ?….20…


થોડું ભગવદ્ ગીતાનું અધ્યયનચિંતનમનન, ગંગાજળના6 ટીપાંનું પાન એને એક વારપણ મુરારિની પૂજા, આટલું કરનારનું યમરાજ શું નામ પણ લઇ શકે ? અહીંભાવપૂરવક, અંતરના ઊંડાણ થી થતાં સત્કાર્યો નો મહિમા વર્ણવ્યો છે. ગીતાઅહોનિશ વાંચ્યા કરવાની કાંઇ જ જરૂર નથી.
પરંતુ, એના એકાદ અમૃતતુલ્ય ઉદ્ બોધનને આચરણમાં ઉતારનાર પોતાનું કર્તવ્યકર્મકરતાં કરતાં પણ પરમ કલ્યાણ પામી શકે છે. આખી ગંગાને પીવાની જરૂર નથી ને એશક્ય પણ નથી. ગંગાજળ પીનાર પવિત્ર ભાવના સાથે એનું એકાદ આચમન કરે તોયે એનીભવની ભીડ ભાંગે છે. મુરારિ અર્થાત્ ગોવિંદના નામનું રટણ સતતકરતા રહેવાનીજરૂર નથી, એનું ભાવભ્ર્યું એકાદ ક્ષણનું સ્મરણ પણ સમગ્ર જીવનને ગોવિંદમયબનાવવાને પૂરતું છે.
શું આમ કરનારની યમ ચર્ચા પણ કરે?’ આ પ્રશ્નવચનથી પરમાત્મસમર્પિતનેમૃત્યુભય સતાવતો નથી, એવું સૂચન છે. ઉપરોક્ત શુભ કર્મોનો કર્તા શરીદાદિનેઆત્મા માનવાની ભૂલ કરતો નથી, એટલે શરીર છોડવાનને એ મૃત્યુ લેખતો જ નથી.આત્મા તો મુરારિની જેમ અનાદિ, અનંત, જ્ઞાનરૂપ તથા આનંદમય છે, એવો વિશ્વાસ જએને આત્મભાવે અમર બનાવે છે. યમની આણ એના પર ચાલતી નથી.
પુનરપિ જનનં પુનરપિ મરણં
પુનરપિ જનનીજઠરે શયનમ્
ઇહ સંસારે ભુદુસ્તારે
કૃપયાઅપારે પાહિ મુરારે ! ….21

ફરી ફરી જન્મવું ને ફરી ફરી મરવું, વળી ફરી ફરી માના ગર્ભમાંસૂવું, આ અત્યંત દુસ્તર અને અપાર સંસારમાં આવું વારંવાર થ્યા જ કરે છે, મુરારિ ! કૃપા કરીને મને ઉગારો.
માનવ સ્વબળે સંસારનાં બંધનો છેદી શકતો નથી. જન્મજન્માંતરની કર્મજન્યવાસનાઓ એના શુભ પ્રયત્નોને વિફળ બનાવે છે. ઇન્દ્રિયો અને મનની ચંચળતા એનાસત્સંકલ્પોને ધૂળમાં મેળવે છે. આપબળે દુસ્તર ભવસાગરને તરી જવાની એની ખેવના, કિનારે અથડાતાં મોજાંની જેમ ચૂર્ણવિચૂર્ણ થઇ જાય છે. આખરે એ થાકીનેગોવિંદનું શરણું સ્વીકારે છે ત્યારે જ વિરોધી બળોને પહોંચી વળે છે . અસહાયમાનવ પોતે જ વકરાવેલી વાસનાજાળથી ત્રાસી જાય છે, મન અને ઇન્દ્રિયોરૂપીભમરીઓમાં અટવાઇ વારંવાર ભવસાગરમાં ડૂબકાં ખાય છે. ત્યારે અને તેથી એગોવિંદની સહાય માટે વ્યાકુળ બની પોકારી ઊઠે છે. એને ગીતામાં અસહાય ભક્તનેશ્રીકૃષ્ણે આપેલા વચનની યાદ આવે છે:
સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચ: અ.18—66
બધાય ધર્મોનેમાર્ગોને છોડી કેવળ મારે જ શરણે આવ, હું તને બધાંયે પાપોથીમુક્ત કરીશ. શોક મા કર, પ્રભુના આ વચનનું જીવને મહાન આશ્વાસન છે.

 

રથ્યાચર્પટવિરચિતકંથ:

પુણ્યાપુણ્યવિવર્જિતપંથ:
યોગી યોગવિયોજિતચિત્તો

રમતે બાલોન્મત્તવદેવ…22..

.
શેરીઓમાંથી વીણેલાં ચીંથરાંની ગોદડી ઓઢતો ને પુણ્યપાપના માર્ગને તજનારોયોગી, યોગમાં જ ચિત્તને પરોવે છે ને બાળક કે પાગલની જેમ મસ્તરામ થઇને વિચરેછે.
છન્દોગ્ય ઉપનિષદ્ કહે છે:
તસ્મા બ્રાહ્મણ: પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્ …3—5—1

પાંદિત્ય પ્રાપ્ત કરીને બ્રહ્મજ્ઞાનીએ બાળકની જેમ નિર્દોષભાવેરહેવું જોઇએ. આચાર્ય અહીં પરમાત્મામાં લીન વ્યક્તિને બાળક કે પાગલની જેમવર્તતી જણાવી છે. પરમાત્માનું દર્શન થ્તાં બહારના વિષયોનું લક્ષ રહેતુંનથી. શરીરની સુઘડતા જે સજાવટ, દેહની સભાનતા હોય ત્યારે જ સંભવે છે. દેહ અનેતેના સંબંધો પરમ તત્ત્વમાં ખોવાયેલા હોય છે તેમને માટે પૂર્ણપણે વિસ્મૃતબની જાય છે. આ સ્થિતિ સામાન્ય સાધક કે ભક્ત માટે સુલભ નથી. આ તો દીર્ઘકાલીનભક્તિ અને યમનિયમોના ચુસ્ત પાલનના અંતે જ પ્રાપ્ત થાય છે. સંસારી માણસોજેને ઉન્મત્તતા કે ગાંડપણ કહે છે તે સ્થિતિ પરિપક્વ જ્ઞાન કે ભક્તિનાપરિણામે જ પ્રાપ્ત થાય છે. ભક્તરાજ નરસિંહ, તુકારામ, મીરાં કે સૂરદાસ એમનાજીવનકાળમાં લોકોને ગાંડાં જ લાગતાં હતાં, કારણ કે સબ્ય સમાજે સ્વીકારેલાંપરિગ્રહપ્રધાન સામાજિક ધોરણોની તેઓ ઉપેક્ષા કરતાં હતાં. બહારની દુનિયાનીસંપત્તિનો પરિત્યાગ કર્યા વિના અંદરનો ખજાનો છતો થતો નથી અને અંદરનો ખજાનોહાથ લાગ્યા પછી બહારની ધનદોલત કે સામાજિક માનમરતબાની ખેવના રહેતી નથી. આ જસત્યનું અહીં નિરૂપણ થયું છે. ક્સ્ત્વં કોઅહં કુત આયાત:?

કા મે જનની કો મે તાત:?

ઇતિ પરિભાવય સર્વમસારં
વિશ્વં ત્યક્ત્વા સ્વપ્નવિચારમ્ …23…

તું કોણ? હું કોણ? મારી મા કોણ ? મારો બાપ કોણ ?—આનો વિચાર કર.આ બધું વિશ્વ અસાર અને સ્વપ્નસમું છે, એમ એની અસલિયતનો વિચાર કરી સમજ અનેઆસક્તિ છોડ.

ભગવત્પાદ શંકરાચાર્ય પૂછે છે: હે અજ્ઞાની માનવ ! તું’ ‘હુંશબ્દોથી જ વ્યવહાર થાય છે એ શેને કારણે ? દેહના સંબંધથી જ હું’ ‘તુંશબ્દપ્રયોગો થાય છે. જેમને તું માબાપ કહે છે તે પણ દેહના લીધે જ ને? આ દેહધર્યાપહેલાં તારાં માબાપ કોણ હતાં? અનેક જન્મોમાં તારે કેટલાં માબાપથયાં? કેટલી માતાઓને ઉદરેતું સૂતો હત્ઓ? એ બધાં અત્યારે ક્યાં છે? આ બધાસંબંધો જેને લીધે છે તે દેહ પણ કેટલા દિવસ? આ બધું જે વસ્તુતત્ત્વના આધારેભાસે છે તે વસ્તુતત્ત્વપરમાત્મા વિષે તો તું સર્વથા અજ્ઞાન છે, અભાન છેઅને એમાં સ્વપ્નના પદાર્થોની જેમ ભાસતા, તદ્દન મિથ્યા પદાર્થો ને સત્ય માનીએમની પાછળ તું ઘેલો થાય છે. આ ઘેલચામાં તું કોઇને શત્રુ તો કોઇને મિત્રગણે છે, કોઇને પ્રેમ કરે છે ને કોઇનો તિરસ્કાર કરે છે. પણ ઊંડો ઊતરી જોઇશતો નથી કોઇ શત્રુ કે નથી કોઇ મિત્ર. ભલા ! જાગ્રત દશાના શત્રુમિત્રો અનેસ્વપ્નમાં વરતાતા શત્રુમિત્રો સરખા જ છે; કારણ કે સ્વપ્નની જેમ જાગ્રતઅવસ્થા પણ મિથ્યા છે, કાયમી નથી. કાયમી છે કેવળ સ્વપ્ન. જાગ્રત અનેસુષુપ્તિ એ ત્રણેય અવસ્થાઓનો દૃષ્ટાપ્રકાશક આત્મા. આ આત્માનું પરમાત્માસાથે મિલન જ તને કાયમી સુખશાંતિ આપશે. દુનિયાના પદાર્થો યેમ જ સંબંધો વિષેમિથ્યાભાવ પાકો થયા વિના તેમનાથી વિરક્ત થવાશે નહિ અને વિરક્ત બન્યા વિનાતેમનાથી ઢંકાયેલો વિશ્વાત્મા પ્રક્ટપણે અનુભવાશે નહિ. માટે જ દુનિયા સ્વપ્નજેવી મિથ્યા છે, એમ નિશ્ચય થવો જોઇએ. કઠોપનિષદ્ કહે છે :
ઉતિષ્ઠ જાગ્રત પ્રાપ્ય વરાન્નિબોધત…(1—3—14)

ઊઠો, (દુનિયાની મોહજાળરૂપી સ્વપ્નમાંથી) જાગો અને આત્મજ્ઞાની અનુભવીઓને પ્રાપ્ત કરી પોતાના સાચા લક્ષ્યને સમજો.

ત્વયિ મયિ ચાન્યત્રૈકો વિષ્ણુ:

વ્યર્થ કુપ્યસિ મય્યસહિષ્ણુ:

સર્વસ્મિન્નપિ પશ્યાત્માનં
સર્વત્રોત્સૃજ ભેદજ્ઞાનમ્ …..24…
તારામાં અને મારામાં અને સૌમાં એક જ વિષ્ણુ (વ્યાપક પરમાત્મા) વસેછે. ભલા માણસ ! તું નાહકનો અસહિષ્ણુ બનીને મારા પર કોપ કરે છે. બધામાંઆત્માને જ જો અને ભેદભાવને છોડ.આખું વિશ્વ વિષ્ણુસર્વવ્યાપી પરમાત્માથી ભરેલું છે. ઇશાવાસ્યમિદં સર્વમ્ .
તું જેને શત્રુ કે મિત્ર સમજે છે તે પણ વિષ્ણુ જ છે. સર્વત્ર વિષ્ણુમયીદૃષ્ટિ થતાં કોઇ પોતાનું કે પારકું રહેશે નહિ.કોઇને વિષે રાગ કે દ્વેષ થશેનહિ. બધા ભેદો દેહને કારણે છે. દેહની અંદર વસતા આત્મા પ્રત્યે અભિમુખબનતાં,દેહજન્ય હું’ –‘તુંપણ વિલીન થશે ને એકમાત્ર વિષ્ણુ જ દેખાશે. આસ્થિતિને જ પરમહંસસ્થિતિકહે છે. પરમહંસ એટલે પરમ આત્મા.વ્યક્તિભાવનેધારદાર બનાવતો અહંકાર ઓગળી જતાં અહંકારનો પ્રકાશકઆશ્રય આત્મા બ્રહ્મભાવેઅનુભવાય છે. આ આત્મા, સૂર્યનાં અનેક જલપાત્રમાં દેખાતાં પ્રતિબિંબોની જેમ, અનેક દેહગત અંત:કરણઓમાં ભલે અનેક રૂપે ભાસે; પણ વાસ્તવમાં સૂર્યની જેમ એક જછે. હું’ ‘તુંને તે’, એ બધું આત્મા જ છે. આ આત્મા જ ગોવિંદ છે એનેભજતાં, એને શરણે જતાં, એના પર છવાયેલી લીલ જેવાં દેહાદિનો ભેદ ખસી જશે નેનિર્મળ જળની જેમ એ છતો થઇ ભવની પીડા પરહરશે.
હું-તુંનો ભેદ ટળતાં મોહ ને શોક બધું નષ્ટ થઇ જાય છે એમ ઇશાવાસ્યોપનિષદ્ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહે છે :
વાસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ

આત્મન્યેવાનુશ્યતિ સર્વભૂતેષુ

ચાત્માનં તતો વિજુગુપ્સતે

 યસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મૈવાભૂદ્વિજાનત:
તત્ર કો મોહ: ક: શોક: એકત્વમનુપશ્યત: ..7…

 જે કોઇ પ્રાણીપદાર્થને સ્વમાંઆત્મામાં જુએ છે, અનુભવે છે અનેસૌમાં આત્માને જુએ છે, એવા એકત્વદર્શી આત્મામાં મોહ કેવો ને શોક કેવો?

શત્રૌ મિત્રે પુત્રે બન્ધૌ
મા કુરુ યત્નં વિગ્રહસન્ધૌ
ભવ સમચિત્ત: સર્વત્ર ત્વં
વાંછસ્યચિરાદ્ યદિ વિષ્ણુત્વમ્ ….25….

 “ હે ભાઇ ! આ શત્રુ ને આ મિત્ર ને આ બન્ધુ, આવી ભેદભરી વિચારણામા કર. મિત્રતા કે શત્રુતા કરવામાં શક્તિનો દુર્વ્યય ન કર. જો અત્યારે જવિષ્ણુભાવ પામવા ઇચ્છતો હોય તો બધામાં સમચિત્ત બન.
શત્રુતા તથા મિત્રતાના વિચારો ચિત્તને રાગ અને દ્વેષનું કારખાનું બનાવી દેછે. એવા વિચારોથી ચિત્ત હંમેશાં અશાંત રહે છે. અગ્નિ જ્યાં પ્રકટે છે એને જબાળે છે અને જળ જ્યાં રહે છે તેને જ પોચું-બોદું બનાવે છે. આ નિયમરાગદ્વેષનું ઘર બનેલા હૃદયને પણ લાગુ પડે છે. સંસારી જન કહેશે કે સાચાસંન્યાસીઓ શત્રુતા કે મિત્રતાથી કદાચ પર થઇ શકે, પણ દુનિયાદારીમાં ડૂબેલાઓમાટે શું આ શક્ય છે?અહિત કરનાર પ્રત્યે દ્વેષ અને હિતકર્તા કે સ્વજનપ્રત્યે રાગ હોવો શું સ્વાભાવિક નથી? વ્યવહારની રીતે આ વાત સાચી છે પણવિવેકદૃષ્ટિએ નિરર્થક છે. પૂર્વકર્માનુસાર સંબંધો બને છે ને બગડે છે. એમથવાનું કારણ આપણે પોતે જ છીએ, આપણાં પોતાના જ કર્મ છે. આ કર્મસિધ્ધાંતનેસ્વીકારી શત્રુમિત્ર દુ:ખસુખ આપે છે એ ભૂલી જવું. હકીકતમાં જીવમાત્ર એકગોવિંદના જ સ્વરૂપો છે. એ ગોવિંદ જ વ્યક્તિનાં કર્મોને લક્ષમાં લઇ એનાંસુખદુ:ખનાં કારણોનિમિત્તો ખડાં કરે છે.સૌમાં ગોવિંદ વસે છે આ ભાવઅસંદિગ્ધપણે ચિત્તમાં દૃઢ થાય તો સુખદુ:ખનાં બાહ્ય કારણો તરફ ઉપેક્ષાવૃતિથાય અને ચિત્તને દઝાડતી રાગદ્વેષાત્મક વૃતિથી મુક્ત રહેવાય. ચિત્તનીપ્રસન્નતા અથવા શાંતિ જ સુખ છે. પ્રસન્નતાના કવચથી રક્ષાયેલું ચિત્ત બહારનાઝંઝાવાતોથી અસ્પૃષ્ટ રહે છે. આવી ચિત્તસ્થિતિ મેળવવામાં ગોવિંદભજન અનેવિવેક જ સહાયક બને છે. વળી પોતાના અપરાધો કે દોષોનું બારીક નિરીક્ષણ પણવ્યક્તિને બીજાના અપરાધો કે દોષો પ્રત્યે ઉદાર બનાવે છે,દોષી પ્રત્ત્યેઉપેક્ષાવૃત્તિને પુષ્ટ કરે છે.
દરેક વ્યક્તિ પ્રમાણિકપણે વિચારે તો એને પોતાનાયે અનેક દોષો દેખાશે. એકમાત્ર પરમાત્મા જ દોષરહિત છે. આ સત્યને સ્વીકારીએ તો અન્યના દોષો પ્રત્યેઉદારદૃષ્ટિ રાખવી સરળ થઇ પડે. સીતાએ અશોકવાટિકામાં પોતાને લેવા આવેલાહનુમાનને આ જ વાત કરી હતી. રાવણ મરાયો અને રામની આજ્ઞાથી હનુમાન સીતાનેલેવા ગયા. તેમણે ત્યાં સીતાની આજુબાજુ બેઠેલી રાક્ષસીઓને જોઇ. સીતા પરરાક્ષસીઓએ વરસાવેલી યાતનાઓની હનુમાનને યાદ આવી અને તેમણે તેમનો ટોટો પીસીનાખવા સીતાની રજા માગી.ત્યારે સીતાએ કહ્યું :

 શુભાનામશુભાનાં વા પુણ્યાનાં પાપકર્મણામ્
કાર્ય કારુણ્યમાર્યેણ ન કશ્ચિત્રાપરાધ્યતિવા.રામાયણ.
સારા કે ભૂંડા, પાપી કે પુણ્યશાળી; આ બધા પ્રત્યે આર્યજને તો કરુણાજ રાખવી જોઇએ, ભાઇ !કોણ એવું છે જેણે અપરાધ ન કર્યો હોય કે નહીં કરે ? પોતાના દોષોની સૂક્ષ્મ વિચારણા જ મનુષ્યને બીજાઓ પ્રત્યે ઉદારદિલ તેમજક્ષમાશીલ બનાવે છે.
કામં ક્રોધં લોભં મોહં
ત્યક્ત્વા આત્માનં ભાવય કો હમ્
આત્મજ્ઞાનવિહીના મૂઢાસ્તે

 પચ્યંતે નરકનિગૂઢા: …26…
કામ, ક્રોધ, લોન્હ અને મોહને તજી હું કોણ છું?’ એમ પોતાની જાતને પૂછ.આત્મજ્ઞાન વિનાના મૂઢ જનો આ જન્મારામાં જ નરકની યાતના રૂપી અગ્નિમાં બળ્યાકરે છે.કામ મુખ્યત્વે જાતીય વાસનાના અર્થમાં વપરાય છે પરંતુ એનો સામાન્યઅર્થ કામનામાત્ર છે. કામનાના વમળમાં ફ્સનાર એમાંથી કદી નીકળી શકતો નથી. એકઇચ્છા પૂરી થઇ ત્યાં બીજી ડોકું ઊંચું કરે છે. બિનજરૂરી ભોગ્યપદાર્થોનોખડકલો કરનારને કદી ચેન પડતું નથી. કામનાઓનો અંત નથી ને જો તે પૂરી કરવાનાપ્રયત્નમાં અડચણ આવે તો એનો ભાઇ ક્રોધ પ્રગટે છે. ક્રોધ એટલે દુ:ખની ભઠ્ઠી.સુખનો વિનાશક ક્રોધ અન્યનું નુકસાન કરે કે ન કરે પણ અગ્નિની જેમ જેનામાં એપેદા થાય તેની હાનિ તો અવશ્ય કરે છે. તેનાં સુખચેન હરામ થઇ જાય છે. માટેક્રોધના ઉદ્ ગમનું કારણ વિચારી શાંતિથી એને દૂર કરવું. જો તેમ કરી શકાય તેમન હોય તોયે ક્રોધ આત્મનાશક છે એમ માની એની આણમાં ન આવવું. એની આણમાં આવીપણ જવાય તો એણે કરવા ધારેલી દુષ્પ્રવૃત્તિ વિલંબમાં નાખવી, ક્રોધનો અમલવિલંબમાં પડે, તો થોડા સમયમાં જ તે ક્રોધ નિરર્થક અને હાનિકારક હતો, અવશ્ય સમજાય છે.
જો કામના ફળે તો લોભને જન્માવે. કામનાની જેમ લોભનું પેત પણ તળિયા વગરનુંછે.એને ધરવવા ગમે તેટલું આપો, હજાર પ્રયત્ન કરો, પણ એને ધરપત વળતી જ નથી.ઘણેભાગે લોભ ધનસંપત્તિનો હોયછે.પરંતુ, કામનાની જેમ એ પણ માન, પ્રતિષ્ઠા, આદરસત્કાર, પદલાભ, સત્તાલાભ; આ બધાંયને લાગુ પડે છે.પટાવાળામાંથી મંત્રીબનેલાને મુખ્યમંત્રી બનવાનો ને પછી વડાપ્રધાન થવાનો લોભ લાગે છે. આમ આકામક્રોધ- લોભની આસુરી ત્રિપુટી માનવને સદા માટે બેચેન તથા સંઘર્ષનીસ્થિતિમાં રાખે છે.
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મન:

કામ: ક્રોધસ્તથા લોભસ્તમાદેતત્ ત્ર્યં ત્યજેત્ …16/21…
આત્માનો નાશ કરનારા આ ત્રણ :કામ, ક્રોધ અને લોભ; એ નરકના દરવાજા છે, માટે ડાહ્યા માણસે એને તજવા જ જોઇએ.
મોહ આત્માના સ્વાભાવિક જ્ઞાનપ્રકાશને ઢાંકતો કાળો પડદો છે. મોહથી લીંપાયેલીબુધ્ધિ આત્માના સહજ વિવેકજ્ઞાનને ઢાંકી દે છે. તેને લીધે બુધ્ધિ બધા જઆસુરી દુર્ગુણોની રંગભૂમિ બની જાય છે. મોહને વિદારવા, અંધકારને દૂર કરવાદીવાની જેમ, જ્ઞાન જરૂરી છે. સાચું અને પૂર્ણ જ્ઞાન ગોવિંદની કૃપા વિનાસુલભ નથી. ગોવિંદને શરણે જનારનો અહં ઓગળી જાય છે. મોહ અને તેના વિસ્તારનોપ્રાણદાતા અહં જ છે. તેથી જ અહંની નિવૃત્તિ સૌ અનર્થોની નિવૃત્તિમાં પરિણમેછે. માટે જ શંકરાચાર્ય કહે છે: હે મૂઢ !ગોવિંદને ભજ, ગોવિંદને ભજ.

 

Advertisements
વિશે

I am young man of 77+ years

Tagged with:
Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 268,881 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 286 other followers

તારીખીયું
માર્ચ 2014
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« ફેબ્રુવારી   એપ્રિલ »
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: