આદિ શંકરાચાર્યરચિત ભજ ગોવિંદમ્

 

 

348a9-adi-shankaracharya-3811આદિ શંકરાચાર્યરચિત ભજ ગોવિંદમ્

[અર્થ-વિવરણ સહિત]

લેખક: ભાઈશંકર બહેચરભાઈ પુરોહિત

શ્લોક: 10 થી 15

 

વયસિ ગતે ક: કામ વિકાર: ?

      શુષ્કે નીરે ક: કાસાર: ?

ક્ષીણે વિત્તે ક: પરિવાર: ?

           જ્ઞાતે તત્ત્વે ક: સંસાર: ?……1 0 ….

 

“યુવાની વીતી જતાં કામવિકાર ક્યાં રહેશે?નીર સુકાઇ જતાં

તળાવનું તળાવપણું ક્યાં રહે છે? વિત્ત નષ્ટ થતાં પરિવાર કેવો? ને તત્ત્વજ્ઞાન થતાં સંસાર કેવો ?”

ઘડપણ આવતાં યુવાનીને સુલભ કામાદિ વિકારો જેમ આપમેળે  શમી જાયછે, પાણીસુકાઇઅ જતાં તળાવ જેમ શુષ્ક જમીન માત્ર બની રહે છે ને એના કમળ અનેપશુપંખીઓનો સહચાર આટોપાઇ જાય છે, જેમ ગરીબી આવી પડતાં કહેવાતાં સ્વજનો અનેમિત્રો વગેરેનો મીઠો વ્યવહાર છૂ થઇ જાય છે; તેમ આત્મતત્ત્વનું જ્ઞાન થતાંસંસાર પણ આપોઆપ સરી જાય છે.

જ્યાંસુધી સંસારનીવાસનાઓ સતાવતી હોય ત્યાંસુધી જ લાભહાનિના વિચારે થતો હર્ષ કે અસંતોષ સતાવેછે. ચિત્ત અંતર્મુખ બની સર્વ સુખના ઉદ્ ગમસ્ત્રોતઆત્માનું દર્શન કરે ત્યારેબહારની વસ્તુઓનું આકર્ષણ આપોઆપ શમી જાય છે. આ સ્થિતિ વિષયાસક્તિનીનિરર્થકતાઅને આત્મદર્શનની મહત્તાની પાકી સમજમાંથી જ પેદા થાય છે. ગ્રંથનુંઅધ્યયન, કથાદિ—શ્રવણ, જપતપ વગેરે જો અંતર્મુખતા, વિષયો પ્રત્યેની અનાસક્તિઅને સર્વાત્મભાવને ન પોષે તો તેમની સાર્થકતા નથી.

યુવાનીમાંમન બળવાન હોય છે. ત્યારે જો તેને શુભસંક્લ્પોથી ભરી દેવાય તો જવૃધ્ધાવસ્થામાં પણ તેને વિવેક સાથે વિનિયોગ ન થાય તો શક્તિઓનો બેફામ વેડફાટથાય છે. પરિણામે આસક્તિ ભડભડતીહોય પણ ઇન્દ્રિયોની ભોગશક્તિ ન હોય એવીવૃધ્ધાવસ્થાનાં મંડાણ અથતાં પહેલાં જ તેને અનુરૂપ ચિત્તવૃત્તિ કેળવાય તો જસંતાપને બદલે સમાધાનનો અનુભવ થાય…..1 0

મા કુરુ ધનજનયૌવનગર્વં

હરતિ નિમેષાત કાલ: સર્વમ

માયામયમિદમખિલં હિત્વા

બ્રહ્મપદં ત્વં પ્રવિશ વિદિત્વા . . ..11 ….

 

“ધન,સંબંધીઓઅને યૌવનનો ગર્વ ન કર. એ બધાં આંખના પલકારામાં કાળનો કોળિયો થઇ જાય છે. આબધું માયામય છે એમ સમજી, એમને ત્યાગી, તું બ્રહ્મપદમાં પ્રવેશ કર. “

ધન,અનેકપ્રકારના સંબંધો  તેમ જ યૌવન વિષે સમજપૂર્વક વ્યવહાર કરવો ઘટે. ધન સાવઅસ્થિર છે એ અનેક દાખલાઓ દ્વારા જોવા મળે છે. સંબંધો પણ અસ્થિર છે. આજે જેસ્વજન કે મિત્ર હોય તે કાલે એકદમ સામે પાટલે જઇ બેસે એવું પણ બને. યુવાનીજોતજોતામાં વીતી જાય છે, કાળ આ બધાને દાઢમાં લઇને જ બેઠો છે,એવું ભાન સતતરહેવું  જોઇએ. મહાભારત કહે છે કે

ગૃહિત ઇવ કેશેષુ મૃત્યુના ધર્મમાચરેત્ .

મૃત્યુજાણે ચોટલી પકડીને બેઠું છે, એવા ખ્યાલ સાથે ધર્મનું આચરણ કરવું જોઇએ.જીવનમાં આવી પડતી સ્થિતિ તેમ જ પ્રસંગોને એમના યથાર્થ પરિપ્રેક્ષ્યમાંમૂલવવા જોઇએ ને એમાં આત્માને ખોઇ ન નાખતાં આત્માની અસંગતા તેમ જસ્વતંત્રતાનું જાગરુકપણે જતન કરવું જોઇએ.

’આ બધુંમાયામય છે’. એવું સમજાવી સંસાર્જાળનો ત્યાગ કરવાનું શંકરાચાર્ય પ્રબોધેછે.અંતુ અનેક કઠોર અનુભવો તથા સત્સંગ અને પરિપક્વ ચિંતનમનનને અંતે જ એવીખાતરી થાય છે. એવી ખાતરી થતાં પહેલાં, બધું માયામય છે એમ કોઇનાકહેવા-માત્રથી ત્યાગ કરવાનું અહીં અભિપ્રેત નથી. એવો ત્યાગ પાછળથી પસ્તાવોઅને મન:ક્લેશ ઉપજાવે છે. માટે જગતના પદાર્થોનું યથાર્થ દર્શન થાય એવા ઉપાયોકરવા, એ પૂર્વશરતનું પાલન કરવાનું અહીંસૂચન છે.

બ્રહમપદ એટલે સર્વ જડ –ચેતનમાંવ્યાપ્ત પરમાત્માની પ્રાપ્તિ, પરમાત્મપ્રાપ્તિ જજીવનનું પરમ લક્ષ્ય હોવું જોઇએ. બ્રહ્મની ઉપલબ્ધિ અર્થાત માં પ્રવેશ જજીવાત્માની ચિરશાંતિનો ઉપાય છે….11

 

 

દિનમપિ રજની સાયં પ્રાત:

શિશિરવસંતૌ પુનરાયાત:

કાલ: ક્રિડતિ  ગચ્છ્ત્યાયુ-

સ્તદપિ ન મુંચતિ આશાવાયુ :  ….12….

“દિવસઅને રાત, સાંજ  અને સવાર, શિશિર અને વસંત ;આ બધાં વારંવાર આવે છે ને જાયછે. કાળ નાચી રહ્યો છે ને આયુષ્ય વહ્યું જાય છે. છતાં યે સંસારી જીવઆશાવાયુનો ત્યાગ કરતો નથી.”

 

કાળનાસૈનિકો છે દિવસ અને રાત.તેમ જ એમના ગુણાકારરૂપ ઋતુઓ તથા વર્ષો, કાળના આઅવિરત ઘૂમતા ચક્રની ગતિ વિષે વિષયભોગમાં રાચતો જીવ ગાફેલ રહે છે.આજે આટલુંભોગવ્યું ને કાલે તેટલું ભોગવીશ;  આજે આટ્લું મેળવ્યું ને કાલે તેટલુંમેળવીશ; આજે આટલું માન પદ મળ્યું ને હવે પછી આથીયે વધુ મળશે,આવી ગણતરીમાંગરકાવ થયેલો મનુષ્ય આ વાત વીસરી જાય છે કે કાળ ટાંપી રહ્યો છે અને ગમેત્યારે ગળચી પકડશે..આશાઓ કોઇની કદી પૂરી થઇ નથી, કારણ કે એમનો અંત જ નથી.એક આશા પૂરી થાય કે એથીયે મોટી ને વધુ સોહામણી બીજી ખડી થઇ જાય છે. માટેએવી કદી યે ન પૂરી થતી આશાઓના ચક્રમાંથી મન વાળી લઇ પરમાત્માનાં ચરણોનુંશરણ લેવું જોઇએ. જગતનાં કર્તવ્યોથી વિમુખ થવાનું અહીં કહેવાયું નથી, પણ એકર્તવ્યો આત્માને ઓઝલ ન બનાવે; પણ આત્માની સર્વોપરિતા તથા એની ઉપલબ્ધિનીમહત્તા વિસર્યા વિના કર્તવ્ય બજાવતા રહેવું, જેથી સફળતા અને નિષ્ફળતામાં, હર્ષ શોક કે દીનતાને કોઠું ન મળે. પરમાર્થની સિધ્ધિ પ્રત્યે ઉદાસીન ન થતાંએને તાકીદના કામ તરીકે સ્વીકારવું. એથી આપણે ઊંઘતા રહીએ ને કાળ ગળું દબાવીદે, એવું ન બને.

કા તે કાંતાધનગતચિંતા ?

વાતુલ કિં તે નાસ્તિ નિયંતા ?
ક્ષણમપિ સજ્જનસંગતિરેકા
ભવતિ ભવાર્ણવતરણે નૌકા . ….13….

       અરે મૂઢ ! કાંતા અને સંપત્તિની આટલી બધી ચિંતા શા માટે? અરેવાયડા ! શું તારો કોઇ નિયંતા જ નથી ? ભલા માણસ ! એક માત્ર સજ્જનોની સંગતિ જસંસાર સાગરથી પાર કરનારી નૌકા છે.
   જરા શાંત ચિત્તે વિચારીએ : પુત્રપુત્રી વગેરે સંબંધીઓનો સંબંધ કેટલોસ્વાર્થમય અને કેટલો નશ્વર છે ! સ્ત્રીનો જ વિચાર કરો. જન્મ પહેલાં, અરે !લગ્ન પહેલાં શું એ પત્ની હતી ? અને મરણ પછી શું એ સાથે આવશે ?બધા જ સંબંધોજળાશય પર તરતા પરપોટા જેવા છે. પવનનો એક ઝપાટો લાગ્યો કે ખેલ ખેલ ખલ્લાસ !મૃત્યુનો થપાટો લાગતાં જ સ્ત્રી, પુત્ર, ધન, પદ આ બધાં સમાપ્ત થશે. આ બધાસંબંધ દેહને લીધે છે, આત્મા તો અસંગ અને અલિપ્ત છે. દેહાદિ તો આ અનાદિ અનેઅનંત કાળમાં આંખના પલકારા જેટલું જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. એ સંબંધો ભલેજીવનકાળમાં ઉપયોગી હોય, એમનો કર્તવ્યભાવથી સારી રીતે નિર્વાહ પણ કરાય, પરંતુ એ જ સર્વ કાંઇ છે,એવી ભ્રમણામાં રહેવું એ નરી મૂઢતા છે. જન્મજન્માંતરઓમાં અનેક સ્ત્રીપુત્રો તેમ જ સંબંધીઓ થયાં અને ગયાં, એમ આ બધા પણ જશે. આમવિચારીને હે મૂઢ, સૌ સાંસારિક ભાવો પ્રત્યે અનાસક્તિ રાખ અને ગોવિંદનાશરણે જા, ગોવિંદને ભજ. ધન તો સ્વયં જડ છે. મમતા જ એને મહત્ત્વ આપેછે.હીરામોતીના ઢગ ખડકો કે સોનાના મહેલો બનાવો, આમાંનું રતિભાર પણ આત્માસાથે જતું નથી. જીવનમાં ખપ પૂરતો એનો સંબંધ ભલે રહે, પણ એના મોહમાં પરમઆનંદસભર આત્માને વીસરવો કે મલિન કરવો એ ન અર્યું ગાંડપણ છે. કોડી કો તોખૂબ સમાલા, લાલ રતન ક્યું છોડ દિયા?’ ‘ખાલસભક્તની આ શિખામણ ગાંઠે બાંધીરાખવા જેવી છે.
સત્યં મનોરમા રામા: સત્યં રમ્યા વિભૂતય:

 કિંતુ મતાંગનાપંગભંગલોલં હિ જીવિતમ્ . ..

એ સાચું છે કે રૂપવતી રમણીઓ મનને હરી લે ક અને એ પણ સાચું છે કેવિભૂતિઓસંપદાઓ રમણીય છે; પર અંતુ જીવન મદભર લલનાના કટાક્ષ જેવું ચંચળ છે.આમ વિચારી સંસારનાં માયાબંધનોમાંથી મુક્ત થવા પુરુષાર્થકરવો જોઇએ.
જટિલો મુણ્ડી લુંચિતકેશ:

 કાષાયામ્બરબહુકૃતવેષ:

 પશ્યન્નપિ ચ ન પશ્યતિ મૂઢ


ઉદરનિમિત્તં બહુકૃતવેષ: …..14…
       “
જટાધારી, મુંડન કરાવેલો અને કેશ લુંચન કરનાર, રેશમી કે ભગવાં વસ્ત્ર પહેરીવિધવિધ વેષ ધરનાર; આ બધા પેટ ભરવા માટે વેષ ધરે છે ને છતી આંખે આંધળા બનેછે.
     અહીં સંસારની જવાબદારીઓના ભારથી ત્રાસી સાધુ થનારા ભાગેડુ તેમ જ ઉદએઅંભરસાધુઓને ચાબખા માર્યા છે. વસ્ત્રો બદલવાથી, મઠ-મંદિરોમાં કે જંગલમાં વસવાથીજ કાંઇ સાધુ થઇ જવાતું નથી. આશા-તૃષ્ણા છોડ્યા વિના, વેષ પલટાથી કે બહારનાસાધુપણાનાં ચિહ્નોથી આત્માનું કલ્યાણ થતું નથી.ઊલટું, તેનાથી દંભ પોષાય છેને આત્મા પર કષાયોના થર ચઢતા જાય છે. આ જ વાત ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતાએ એમનીઆગવી ઢબે કહી છે.
જ્યાં લગી આતમા તત્ત્વ ચિન્યો નહીં
ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી,

માનુષા દેહ તારો એમ એળે ગયો

માવઠાની જેમ વૃષ્ટિવૂઠી.

શું થયું માળ ગ્રહી નામ લીધે ?

શું થયું તિલક નેતુળસી છાપો થકી

શું થયું ગંગજળ પાન કીધે?

શું થયું વેદ વ્યાકરણ વાણી વદ્યે,
શું થયું રાગ ને રંગ જાણ્યે?

શું થયું ખટ દરશન સેવ્યા થકી,

શું થયું વરણનાભેદ આણ્યે?

એ છે પરપંચ સહુ પેટ ભરવા તણા

આતમરામ પરિબ્રહ્મ જોયો;
ભણે નરસૈંયો કે તત્ત્વદર્શન વિના

રત્નચિંતામણિ જન્મ ખોયો


     સંસારના ભૌતિક પદાર્થો પ્રત્યે સાચો વૈરાગ્ય હોય ને પ્રભુપ્રાપ્તિની તીવ્રધગશ લાગે તો ઘરબાર છોડ્યા વિના કે સાધુતાનો વેષ સજ્યા વગર પણ જીવનનીસાર્થકતા એટલે કે પરમાર્થની સિધ્ધિ થઇ શકે છે.
       સાધુસંન્યાસીઓનો વેશ ધરી લોકોને ધૂતનારા તેમ જ ભોગ-વિલાસમાં આળોટતા કહેવાતાસાધુઓ સમાજનું અકલ્યાણ જ કરે છે ને સાચા સંન્યાસને બદનામ કરે ચી. આ જ વાતસંન્યાસી-શિરોમણિ શંકરાચાર્યે અહીં તમતમતી ભાષામાં કહી છે.

અંગં ગલિતં પલિતં મુણ્ડં
દશનવિહિનં જાતં તુણ્ડમ્ .
વૃધ્ધો યાતિ ગૃહિત્વા દણ્ડં
તદપિ ન મુંચત્યાઅશાપિણ્ડમ્ …15…

     શરીર ગળી ગયું, માથું જાણે બરફથી છવાઇ ગયું, મોઢું દાંત વગરનુંબોખલું બન્યું, અરે ! હાથમાં લાકડી પકડી વૃધ્ધ માંડમાંડ ડગલાં ભરે છે, તોયે આશાતૃષ્ણા છોડતો નથી.

     જે દેહના ઉપભોગ માટે માનવ વિવિધ વસ્તુઓની તૃષ્ણા રાખે છે એ દેહ, હવે વસ્તુઓ હોય તોયે ભોગવવાને સમર્થ નથી; આવી સ્થિતિ હોવા છતાંઆશાતૃષ્ણાના ઝંઝાવાતમાં સપડાયેલો મનુષ્ય આશાતૃષ્ણા છોડી પ્રભુ તરફ વળતોનથી.ત્યાગ અને સંન્યાસની વાતો કરનારા કે વેષધારી સાધુઓ પણ આચરણને દૃષ્ટિએઊણા ઊતરતા દેખાય છે.
     ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગીતાના ત્રીજા અને અઢારમા અધ્યાયમાં સ્પષ્ટ કહ્યું છે કેબાહ્ય ત્યાગ કે કર્મસંન્યાસ આત્મોન્નતિનાં સાચા સાધન નથી પણ અંદરથી ઊગતોસંન્યાસ જ પરમ કલ્યાણનું સાધન છે. પરમાત્માની સાચા ભાવથી કરેલી ભક્તિ વગરવિષયવાસનાઓની પકડ ઢીલી પડતી નથી, પણ પરમાત્મા સાથેનો નાતો પાકો થતાં બહારનીવસ્તુઓનો રાગ આપોઆપ ટળી જાય છે.વસ્તુઓનો સંબંધ ઇચ્છીએ તોયે કાયમ ટકતો નથી.જ્યારે એમના અભાવમાં કે શરીરની અશક્તિને લીધે વિષયો ભોગવી શકાતાં નથીત્યારે એમને માટેની તૃષ્ણા વધુ ભડકે છે ને અનેકગણું દુ:ખ આપે છે. વળીવિષયલાલસા મનુષ્યને લાચાર તેમ જ પામર બનાવી દે છે. માટે શરીર જીર્ણશીર્ણથતા પહેલાં જ વસ્તુઓની નશ્વરતા અને ભોગલાલસાની ક્ષુલ્લ્લકતા સમજી લેવી ઘટે, જેથી એમને છોડવાનો સમય આવે ત્યારે કલેશ કે ક્ષોભ વિના જ છોડી શકાય.

 

 

 

 

 

 

 

વિશે

I am young man of 77+ years

Tagged with:
Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 529,821 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 274 other followers

તારીખીયું
માર્ચ 2014
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: