આથમતી સંસ્કૃતિનો છેલ્લો જ્યોતિ//નાનાભાઈ ભટ્ટ

            આથમતી સંસ્કૃતિનો છેલ્લો જ્યોતિ//નાનાભાઈ ભટ્ટ

[મિલાપની વાચનયાત્રા1950:સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણીપાના:13થી 15]

           આખું ’મહાભારત’ એ જૂની સંસ્કૃતિના અંત અને નવી સંસ્કૃતિની જન્મવેદનાનું મહાકાવ્ય છે.

         ભીષ્મ આ જૂની સંસ્કૃતિના સારા ને કેટલાક નબળા અંશોના શ્રેષ્ઠ પ્રતિનિધિ છે. ‘મહાભારત’માં કથા છે કે રાજા શાંતનુ એક વખત મૃગયા કરવા ગયો .ત્યાં એક સ્ત્રી ફરતી હતી ,તેના પર તે આસક્ત થયો અને તેણે લગ્નની માગણી કરી . આ સ્ત્રી તે જ ગંગા. ગંગાએ માગણીના જવાબમાં શરત કરી કે તેના કોઈ પણ કામમાં રાજાએ તેનું કારણ ન પૂછવું .રાજા એટલો બધો આસક્ત થયો હતો કે તેણે કબૂલ કર્યું .રાજા ગંગાને પરણ્યો. ગંગાને પહેલો પુત્ર અવતર્યો અને તરત જ તેણે તેને ગંગામા નાખી દીધો રાજા કંઈ બોલી  શક્યો નહીં. આવી રીતે સાત પુત્રોને તેણે ગંગામાં ફેકી દીધા. આઠમા  દીકરાને જ્યારે તે ગંગામાં નાખવા ચાલી ત્યારે રાજાએ તેને પૂછ્યું કે ,ક્યાં જાય છે? ગંગાએ ચાલી જવા માંડ્યું .જતાં જતાં ગંગાએ કહ્યું :’હવે આ પુત્રને ઉછેરી તને સોપી જઈશ.’ગંગા થોડો વખત પછી આ પુત્રને સોંપી કાયમને ચાલી ગઈ. આ પુત્રનું નામ હતું દેવવ્રત .પાછળથી આ દેવવ્રત જ ભીષ્મ કેહેવાયા.

              શાંતનું રાજાનું જીવતર એકલાં ન ચાલ્યું , એક વખત ફરતાં ફરતાં તેણે એક માછી મારની કન્યા જોઈ. તેના સૌંદર્યથી તે મુગ્ધ બન્યો ને તેને પરણૅવાનો વિચાર કર્યો . તેણે કન્યાના પિતાને માગું મોકલાવ્યું . માછીમારે શરત કરી કે, આ મારી પુત્રીથી જે પુત્ર થાય તે જ રાજગાદી પર બેસે, એ શરતે જ હું દીકરી પરણાવું. રાજાને દેવવ્રત પુત્ર તો હતો જ . તે મૂંઝાયો . દિવએસ દિવએસ તે આ મૂંઝવણમાંગળવા લાગ્યો .વૈદોની દવાથી તેનો વ્યાઘિ મટ્યો નહીં. દેવવ્રતને ખબર પડી ને માનસિક વ્યાધિનું કરણ  જડતાં જ તેણે માછીમારને કહ્યું કે પોતે ગાદી પરથી પોતાનો હક્ક ઉઠાવી લે છે. માછીમાર વ્યવહારકુશળ હતો. તેણે કહ્યું :ળ’તમે તો તમારો હક્ક ઉઠાવી લો , પણ તમારા વારસો મારી પુત્રીના વારસાને નહીં કનડે તેની શી ખાતરી ?

              દેવવ્રતે એક ક્ષણમાં જ નિર્ણય કરી લીધો ને આજીવન બ્રહ્મચારી રહેવાની પ્રતિજ્ઞા તેણે ત્યાં ને ત્યાં કરી. આ પ્રતિજ્ઞા પરથી તેનું નામ ભિષ્મ પડ્યું. ‘મહાભારત’ ના મૂળમાં શાંતનુ ની કામવાસના પડેલી જોઈએ છીએ. એટલે સામ્રાજ્યો પડ્યાં છે ત્યારે ત્યારે ત્યાંના લોકો વિષયવાસનામાં ઉચ્છંખલતામાં અને મોજશોખમાં પડી ગયા હોય છે, ભીષ્મ આ પડતી સંસ્કૃતિના છેલ્લા જ્યોતિ સમા હતા.

              એક બીજા વાત પણ તમારી પાસે મૂકુ. એક યુગમાં કૌરવોની શક્તિ જોઈએ તો પાંડવો કરતા બિલકુલ ઓછી ન હતી ‘મહાભારત’ માં તો એવું આવે છે કે પાંડવોના બાર વરસના વનવાસ દરમિયાન દુર્યોધનના રાજવહીવટમાં લોકો પાંડવોને પણ ભૂલી ગયા હતા. અપણ કૌરવોની રાજનીતિમાં એક વસ્તુની ખામી હતી અને તે સ્ત્રીજાતિ પ્રત્યેનો તેમનો અનાદર . નારી પ્રત્યેના આ તુચ્છ ભાવમાં જ કૌરવોનો નાશ હતો. કૌરવોની સમૃધ્હિ પોલી હતી, આવી પોલી સંસ્કૃતિને સામે એવી સંસ્કૃતિ ટકી શકતી નથી. એતલે ભીષ્મનું જીવન જોઈએ છીએ ત્યારે આવા મહાપુરુષોમં પણ ક્યાં શિથિલતા રહી  છે તે દેખાઈ આવે છે.

           વળી કૌરવો જ્યારે ઉઘાડો દુરાચાર કરતા ત્યારે ભીષ્મ તેની સામે અવાજ તો ઉઠાવતો ;પણ તે અવાજ બુલંદ નહોતો ,બોદો હતો. ભરસભામાં જ્યારે દ્રોપદીનાં ચીર ખેંચાવા લાગ્યા ત્યારે ભીષ્મ  આંખ આડા હાથ દાઈ દીધા. બીજ વડીલો પણ બેસી રહ્યા. માત્ર દુર્યોધનને આ દુરાચાર ન કરવા ઉપદેશ આપ્યો. પણ પુણ્યપ્રકોપ કરીને સભા છોડી ચાલ્યા ન ગયા આપણ દેશમાં સાધુપુરુષો તો ઘણા થઈ ગયા છે, પણૅ અનાચાર થતો જોઈ અંતર વલોવાઈ જાય ને પોકારી ઊઠે કે , ‘આ નહીં જ થઈ શકે ‘ એવા થોડા હોય છે .ભીષ્મે પણ એ પ્રકારનું મનોબળ બતાવ્યું નથી.

          એમના કુટુંબમાં વિદુરજી હતા, એ આજના જમાનાના શાંતિવાદી હતા. એમણે ધનુષ્યને ટોડલે મૂકી દીધું ને કહ્યું કે , હું યુદ્ધમાં ભાગ નહીં લઉં.

       ખરે વખતે જે અંતરની હિંમતથી માણસે બહાર આવવું જોઈએ તે ન આવી શકે તેને નવા યુગમાં સ્થાન નથી. આ રીતે જૂના યુગની કેટલીક સારામાં સારી વસ્તુઓ ભીષ્મની પાસે હતી . અને તેની  સાથે થોડીક નબળાઈઓ પણ હતી . એ રીતે એ પડું પડું થઈ રહેલી સંસ્કૃતિના પ્રતિનિધિ હતા . ભીષ્મના પાત્રસર્જન દ્વારા મહાભારતકાર એક એ સત્ય પણ કહે છે કે જૂની સંસ્કૃતિ વિદાય લેતી હોય , નવી સંસ્કૃતિ ઊભી થતી હોય ત્યારે તેને થોડો વખત કાંટાની પથારીમાં સૂવું પડે છે . આપણે આવા ફેરફારમાં થોડી વ્યથા અનુભવી રહ્યા છીએ. પણ એ ફેરફાર આવી જ રહ્યો છે . એમ સમજીને જે એને ઝીલશે તે જ ટકી શકશે . બીજા નહીં.

==================================      

 

Advertisements
વિશે

I am young man of 77+ years

Tagged with:
Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 256,997 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 289 other followers

તાજા લેખો
તારીખીયું
નવેમ્બર 2013
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« ઓક્ટોબર   ડીસેમ્બર »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: