ગોપીગીત/સુરેશ દલાલ શ્લોક: 14,15 અને 16

 radhakrishna

ગોપીગીત/સુરેશ દલાલ શ્લોક: 14

સુરતવર્ધનં શોકનાશનં સ્વરિતવેણુ નાસુષ્ઠુ ચુમ્બિતમ્
ઇતર રાગવિસ્મારણં નૃણાં વિતરવીર નસ્તે વરામૃતમ્
હે વીર શ્રેષ્ઠ ! અમે ઝંખીએ છીએ તારા હોઠનું અમૃત. આ હોઠનું અમૃત સુરતક્રીડાનું વર્ધન કરી શકે એવું છે.શોકનો નાશ કરી શકે એવું છે .આ વાંસળી પણ તમારાં હોઠને ચૂમ્યા કરે છે. જેણે એકવાર તમારું અમૃત પીધું એને બીજા પ્રત્યે કોઇ દિવસ અનુરાગ થતો નથી.તમે અમને અધરામૃત પીવડાવો. પ્રેમમાં ઉછીની ભાષા ન ચાલે.
માણસમાત્રને જગતમાત્રનનો પ્રથમ અનુભવ પોતાની ઇંદ્રિયોથી થાય છે.આંખથી જોવું, કાનથી સાંભળવું, હાથથી સ્પર્શવું અને આપણે જાણીએ છીએ કે ગોપીનો એક અર્થ એ જ છે કે જે ઇંદ્રિયોથી કૃષ્ણને પીવે. કૃષ્ણ ભલે અલૌકિક હોય પણ ગોપી લૌકિક છે.કૃષ્ણ ભલે અપાર્થિવ હોય પણ ગોપી પાર્થિવ છે.દરેક માણસ પોતાની ભાષામાં વાત કરે છે અને માણસે પોતાની ભાષામાં જ વાત કરવી જોઇએ. બીજાની ભાષા એ ઊછીની ભાષા છે.અને પ્રેમમાં કદીયે ઊછીની ભાષા ન ચાલે.ગોપીગીત શૃંગારિક છે. એટલે લાગણી થી પ્રપૂર્ણ છે,અને દિવ્યતાના રસથી રસાયેલું છે. આ ગોપીગીતમાં કેટલાક શબ્દો જુદી જુદી ઝાંય સાથે, જુદા જુદા સંદર્ભમાં ક્યારેક પુંરાવર્તન પામે છે, કૃષ્ણને એક ઠેકાણે સુરતનાથ કહ્યા, તો અહીં સુરતવર્ધન કરનારા કહ્યા,ક્યાંક પાપકર્ષણમ્ શબ્દ આવે છે તો ક્યાંક ધ્યાનમંગલ છે તો ક્યાંક શ્રવણમંગલ છે.
લાગણી જ્યારે ખૂબ ઊંડી હોય ત્યારે શબ્દો કદી પ્રગટતા નથી. શબ્દો જ્યારે ન પ્રગટે ત્યારે સર્વભાષાની ભાષા એ સ્પર્શની ભાષા છે. સુરતક્રીડાના પણ અનેક સ્તર છે. એના પણ અનેક તબક્કા છે એનાં પણ અનેક સ્વરૂપ છે અને પ્રત્યેક સ્વરૂપને પોતાનું સૌંદર્ય છે. વિહ્વળ ગોપીને કૃષ્ણએ પહેલી ચૂમી હશે ત્યારે કૃષ્ણના ચુંબનથી એની અભીપ્સા શમી નહીં હોય પણ એ અભીપ્સા પાગલ થઇને વિશેષ વીફરી હશે.. આ ચુંબન એ સુરતવર્ધન છે. ક્રીડાને પરાકાષ્ઠાએ લઇ જાય છે. કોઇકે ચુંબનની વ્યાખ્યા આપતાં કહ્યું હતું કે ચુંબન એ બીજું કશું નથી પણ કાનને કહેવાની વાત હોઠને કહેવાય છે. અત્યાર સુધી ગોપીઓને ગાયો ની પાછળ દોડતા કૃષ્ણ સામે વાંધો વચકો હતો. ગાય ગોપી માટે ઇર્ષાનું પાત્ર હતી. કૃષ્ણ ધરતી પર પગ મૂકે છે એટલા માટે કંઇક અંશે ધરતી પણ ઇર્ષાનું પાત્ર બની. ભલે નાગને નાથવા માટે કૃષ્ણએ નાગની ફણા પર પગ મૂક્યો. પણ ઇર્ષાનું વિષ એ ક્ષણે ગોપીના હૃદયમાં પણ વ્યાપ્યું છે. આ ઇર્ષ્યાથી પ્રેરાઇને ગોપીઓ કૃષ્ણને વિનંતી કરે છે કે તમે તમારાં ચરણઅમારા સ્તન પર મૂકો.લૌકિક પ્રેમની સાથે કેટલાંક તત્ત્વો કાયમ માટે વણાયેલા છે.ઇર્ષા, શંકા,માલિકીભાવ ઇત્યાદિ.હવે ઇર્ષાનું પાત્ર વાંસળી બને છે. વાંસનો મામૂલી ટુકડો કેટલો નસીબદાર.એણે કેટલા પુણ્ય કર્યા હશે. કાં તો એ રહે કૃષ્ણના હોઠ પર કાં તો એની કેડ પર કાં એના હાથમાં, વાંસળી વિનાના કૃષ્ણની કલ્પના જ ન થઇ શકે. ગોપીનોને વાંસળીનો સંબંધ કેવળ ઇર્ષાનો નથી.એ પ્રેમનો પણ સંબંધ છે અને ધિક્કારનો પણ છે. આ લવ-હેટ રિલેશનશીપ છે. આ એજ વાંસળી છે કે જેના સૂરના કારણે ગોપીઓ ઘેલી ઘેલી થાય છે, કારણકે કૃષ્ણ પોતાનું હૃદય વાંસળીના સૂરમાં ઠાલવે છે.અને એ સૂર ગોપીના હૃદય સુધી પહોંચે છે. આમ જોઇએ તો ગોપી વાંસળીના સૂરની ઓશિયાળી છે, પણ આ નિર્જીવ વાંસળી કૃષ્ણના હોઠ ઉપર રહે એ અસહ્ય છે. ઇર્ષા હંમેશા ભાન ભૂલી જાય છે .વિવેક ચૂકી જાય છે ,ન કહેવાનું કહેવાઇ જાય છે, સજીવ કૃષ્ણ જેને સ્પર્શે એને નિર્જીવ કેમ કહેવાય? પણ ગોપીઓનો વાંધો અહીંયા જ છે ,સજીવ ગોપીઓને નિર્જીવ કરીને કૃષ્ણ પોતે અદૃશ્ય થઇ ગયા અને વાંસળી જેવી નિર્જીવ ચીજમાં કૃષ્ણએ પોતાનું મન પરોવ્યું.કાલિદાસે મેઘદૂતમાં યોગ્ય રીતે કહ્યું છે કે જે કામથી આકુળ-વ્યાકુળ હોયછે એને જડચેતનના ભેદ હોતા નથી. અહીં એક બીજી વાત પણ છે,આ ગોપીઓ કેવી છે? એક વાર કૃષ્ણનું શરણ લીધું, એકવાર કૃષ્ણનું અમૃત પીધું પછી કોઇ કરતાં કોઇની રહી નથી, એ પોતાના ઘરની નથી.પોતાના સંસારનીપણ નથી. આ દુનિયા કે દુનિયાદારીની નથી. ગોપીએ કૃષ્ણ પ્રત્યે મીટ માંડી છે.અને દુનિયા તરફ પીઠ કરી છે.અહીં એક સરસ શબ્દપ્રયોગ છે- ઇતરરાગવિસ્મરણ એટલે કે બીજા કોઇના પણ પ્રેમની તમા નથી,પરવા નથી. કૃષ્ણ સાથે સંબંધ સ્થાપ્યો અને અન્ય સાથેનો સંબંધ ઉથાપ્યો(કાપ્યો).જાતની પણ ન રહી અને જગતની પણ ન રહી. લૌકિક સંબંધના સંદર્ભમાં કાંતની ચાર પંક્તિઓ યાદ આવે છે.

વસ્યો તારે હૈયે
રહ્યો એ આધારે
પ્રિયે તેમાં મારે પ્રણય દુનિયાથી નથી
નવા સંબંધોનો સમયરસ ભીનો પણ ગયો.
કાન્તના કાવ્યમાં તો નવા સંબંધનો સમય ન રહ્યો એની આછી અમથી પણ વેદના છે.ગોપીઓના ભાગે માત્ર વેદના છે એને ઇતર કોઇ રાગ જોઇતો જ નથી. એને કૃષ્ણ સિવાય અવરમાં રસ નથી.મીરાંની એક જ પંક્તિ વાતને વ્યક્ત કરવા માટે પૂરતી છે:
“મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ, દૂસરો ન કોઇ”
ગોપીને માટે મોહનની પ્રીતિ એ મહેંદી નથી કે આજે મૂકોને કાલે ઊડી જાય.મોહનની પ્રીતિ એ હથેળી પર મૂકવાની વાત નથી.એ તો હથેળીમાં કાયમ અંકિત ગયેલી રેખા છે.પ્રાણ ઊડે પણ અંકિત થયેલી હથેળીની રેખા તો એમ ને એમ જ રહે. કૃષ્ણની પ્રીતિ એ રણઝણતા વાયરામાં ફરફરતા કેશ નથી,એ તો સિંદુર પૂરેલી સેંથી છે. માધવની પ્રીતિ એટલે કે માધવ માટેની ગોપીની પ્રીતિ ,એ માટીનું બેડું નથી કે આજે છલકાયું અને કાલે ખાલી થયું.આ પ્રીતિ તો જનમ-મરણના બે કાંઠા વચ્ચે સતત વહેતી અને કાંઠાની પાર પણ લઇ જતી યમુના છે. મોહનની પ્રીતિ એ આકાશમાં પ્રગટ થતું અને ક્ષણવારમાં વિલીન થતું મેઘધનુષ નથી પણ શિર પર ઝૂલતું આકાશ છે એ કોઇ વિખૂટો શબ્દ નથી પણ શ્વાસમાં ગૂંથાયેલો શ્વાસ છે. વાંસળી ગોપીનું સારસર્વસ્વ પણ છે અને સાથે સાથે એ વાંસળી ઇર્ષાનું પાત્ર છે. ક્યારેક એને વાંકાબોલી અને અળખામણી લાગે છે,ક્યારેક વ્હાલી લાગે છે.ક્યારેક એની સાથે વાંકુ પડે છે અને છતાંયે ગોપીનો વાંસળી સાથેનો સંબંધ સહેજ પણ ઓછો નથી કારણકે વાંસળી જ એમના પ્રેમમાં નિમિત્ત બને છે. કૃષ્ણને વાંસળીના એટલે કે સગુણ અને નિર્ગુણ,સાકાર અને નિરાકાર. અહીં વાંસળીના ઐશ્વર્યને વાણીમાં જોઇએ :
મોરલી અમથી નહીં મીઠી મીઠી વાગે
કે મોરલીના સૂરમાં જમનાનાં વ્હેણ છે.
મોરલી અમથી નહીં મીઠી મીઠી લાગે;
કે મોરલીના સૂરમાં માધવના ક્હેણ છે !
કે મોરલીમાં ઝૂલે કદમ્બની છાયા,
કે મોરલીમાં મહેકે મોહનની માયા.
મોરલી મારગ રોકીને દાણ માંગે;
કે મોરલીના સૂરમાં ગોરસનું ઘેન છે !
કે મોરલીના સૂરનો શ્યામ રંગ ફરકે,
કે મોરલીના સૂરમાં મોરપિચ્છ મરકે.
મોરલીમાં ભવભવની ઓળખાણ જાગે;
કે મોરલીના સૂરમાં ક્હાનાના નેણ છે !

=======================================================================================================

ગોપીગીત/સુરેશ દલાલ શ્લોક:15
અટતિ યદ્ ભવાનહિ કાનનં ત્રુટિર્યુગાયતે ત્વામપશ્યતામ્
કુટિલકુંતલં શ્રીમુખં ચ તે જડઉદીક્ષતાં પક્ષ્મકૃદ્ દશામ.

હે પ્રિયતમ ! તમારો દિવસનો સમય એટલે વનમાં વિહાર કરવાનો સમય : તમે વનમાં હો એટલે દેખાવ નહીં દર્શન નહીં પણ અ-દર્શન. તમારા વિનાની પ્રત્યેક ક્ષણ એટલે કે એક યુગ.સાંજને સમયે તમે પાછા વળો, તમારા ઘૂઘરિયાળા કેશ તમારા મુખ પર છવાયેલા હોય. તમારું એ દર્શન અમને મોહ પમાડનાર.આ વિધાતા, આ બ્રહ્મા એ પણ ભારે જડ છે. અમારે તમની ધારીધારીને જોવા છે. અને આ પાંપણો પલક્યા કરે છે,એની પલકને કારણે તમારા દર્શનમાં પણ અમને મુશ્કેલી પડે છે.
‘ મારી નાડ તમારે હાથ રે’
કોઇને પણ થાય કે આટલું બધું પુનરાવર્તન શા માટે? એનો એક જવાબ એ હોઇ શકે કે પ્રત્યેક શ્લોક અલગ અલગ ગોપી કૃષ્ણને કહે છે. આ ગોપીની અંતરતમ વાતો છે.એક ગોપીએ કૃષ્ણને શું કહ્યું છે એ બીજીને ખબર નથી.કૃષ્ણ એક જ છેપણ પ્રત્યેક ગોપીનો કૃષ્ણ જુદો છે.દરેક ગોપીપોતાની ગુપ્ત લાગણીનો ઘૂમટો માત્ર અંતરયામી પાસે જ ખોલે છે. કોણે શું કહ્યું એની જાણકૃષ્ણને છે પણ અન્ય ગોપીને નથી. છતાં પણ વાત ગોપીની છે એટલે દરેકની લાગણીના તાર વિવિધ રીતે છેડાતા હોય તો પણ એનો સમ તો એક જ રહેવાનો. વિરહ વિષમ છે તારા દર્શન વિના જીવી શકીએ એમ નથી.એકરીતે જોઇએ તો આ ગોપીગીત સમૂહગીત પણ છે. એના અંતરાઓ બદલાય છે.પણ એની ધ્રુવ પંક્તિ એક છે. બીજીરીતે વિચાર કરીએ તો આ સમૂહગીત હોવા છતાં પણ પ્રત્યેક ગોપીનું એકોક્તિ ગીત છે.
થોડાંક સમય માટે છૂટાં પડવું, છૂટાં પડવાની ખબર હોય ને છૂટાં પડવું એ પણ કઠે તો છે જ. આમ અચાનક કૃષ્ણનું અદૃશ્ય થઇ જવું એ તો કેટલે હદે આઘાત પહોંચાડનારું છે,જ્યારે કૃષ્ણ સાથે હતા ત્યારે પણ ગોપીઓને કૃષ્ણનો નિત્યક્રમ ખબર હતો.ખબર હોવા છતાં પણ કૃષ્ણનું આ રીતે વનમાં વિહાર કરવા જવું એ ગોપીને માટે ગમતી વાત નથી. પ્રેમ એવો છે કે કોઇપણ વિઘ્નને સાંખે નહીં અને વિઘ્ન પણ એવાં પ્રબળ હોયછે કે ભલભલા પ્રેમને ગાંઠે નહીં. ગોપીએ અત્યાર સુધીમાં જાતજાતની ઇર્ષા કરી છે ,જાતજાતની નિંદા કરી છે. શંકા-કુશંકાઓ સેવી છે. વાંસળી સાથે વાંકુ પાડ્યું છે. હવે ગોપીને સ્થળ સાથે વાંકુ પડે છે.તારું આ કાનન-વનમાં અટવાવુંએ બહુ સારી વાત નથી.તું શું અમથો પ્રયોજન વિના ભટક્યા કરે છે. અમને છોડીને તારી આંખ કેમ ઠરતી હશે? અમે તો તારી અનુરાગવતી ગોપીઓ છીએ.એકએક ક્ષણ અમને યુગ જેવડી લાગે છે. સાથે હોઇએ ત્યારે સમયને પાંખ ફૂટે છે.છૂટાં પડીએ છીએ ત્યારે સમય અપંગ થઇ જાય છે. તારા વિનાના સમયની ગતિ એ ગોકળગાયની ગતિ છે.તારા વિનાના સમયમાં હરણાંની છલાંગ નથી. તારા વિના સમય થંભી જાય છે,થીજી જાય છે. કાળ પોતાનો ગુણધર્મ ગુમાવી શકે છે.હે કૃષ્ણ ! તારે સમજવું જોઇએ કે અમે તો તારી સાવ ઘેલી ગોપીઓ છીએ,જેણે દૃષ્ટિમાત્રથી કામને બાળી મૂક્યો’તો એ શંકર પણ તને પ્રાણનો પ્રાણ ગણે છે અમારા જેવી સ્ત્રીઓ તારા પર આટલી ઓવારી જાય એમાં નવું શું અને નવાઇ જેવું શું? કૃષ્ણ, તને બધી ખબર ન હોય એમ તો કેમ મનાય? પણ શંકરે કામને બાળ્યો એ પહેલાં કામતો ગભરાઇને અમારા હૃદયમાં છુપાઇ ગયો. અને તારે કારણે તો અમારો કામ નિર્ભય છે. કાંટો કેમ કાંટાથી નીકળે એમ તું કામનું શમન પાન કરી શકે છે.તીવ્ર ભક્તિયોગ દ્વારા ભગવાન સંપૂર્ણ કામનાઓની પૂર્તિ કરીને મોક્ષનું પ્રદાન કરે છે.એમ પણ કહેવાય છે. શ્લોક છે: અકામઃ સર્વકામો વા મોક્ષકામ ઉદારધીઃ તીવ્રેણ ભક્તિયોગેન યજેત પુરુષ પરમ્ કામનો દેનારો સ્વયં કામને હણે છે ગોપી તો એક જ વાત ઘૂંટે છે કે વૈરાગી શંકરને મન તારું આટલું મહત્વ છે તો અમારું મમત્વ તો અત્યંત સ્વાભાવિક છે. અહીં એક નાનકડો પ્રસંગ યાદ આવે છે. શકુંતલા કણ્વ ઋષિ ના આશ્રમમાંથી વિદાય લે છે .કન્યાવિદાયનો પ્રસંગ છે. કણ્વ ઋષિ એ શકુંતલાને ઊછેરી છે.એ તો ઋષિ છે.આ ઋષિનું હૃદય પણ કન્યાવિદાય વખતે આટલું વલોવાતું હોય તો સામાન્ય સંસારીનું શું થતું હશે? ચંદ્રવદન મહેતાએ આ પંક્તિને અનુવાદમાં આમ ઉતારી છે :
સંસાર તારી શી દશા થતી હશે, પુત્રી જતાં સાસરે.

કૃષ્ણ વિનાનો સમય અને કૃષ્ણ વિનાનો કાળ, આ કાળ કૃષ્ણ સાથે હોય છે ત્યારે પ્રેમાળ અને સૌમ્ય છે. કૃષ્ણ સાથે નથી ત્યારે રુદ્ર અને વિકરાળ છે. અહીં ગોપીની કૃષ્ણ માટેની તાલાવેલીને અદભુત વાચા મળી છે. કૃષ્ણના દર્શન વિના લોચન અળખામણાં લાગે છે.તારલાનું તેજ ખૂંચે છે. ફૂલોનો રંગ વીંધે છે,આવતા જતા વાયુની લહેરખી પૂછે છે કે તારો વ્હાલમ ક્યાં છે?અને વનની ડાળી પર એક ખાલી હિંડોળો ઝૂલ્યા કરે છે. તું ન હોય તો આ આંખ આંખ નથી,પણ માત્ર કાચની કીકી છે, એ તો અમે ગોપીઓ મૂરખી કે તને મુક્ત રાખ્યો. રાજેન્દ્ર શાહ કહે છે એમ, અમારે એવું જ કરવું’તું કે ‘હરિ મારે નયને બંદીવાન’ કે જયંત પાઠકના શબ્દોમાં કહીએ તો ‘કાનજી ને કીકીમાં કેદ કરી લીધા.’ ગોપીની સ્થિતિ ખરેખર વિચિત્ર છે.સૂફી કવિ રૂમિની પંક્તિ યાદ આવે છે. “I am ashamed to call this love human,and afraid at God to call divine.”.આ પ્રેમ માનવીય છે એવું જો કહીએ તો અલ્પોક્તિ ગણાય. આ પ્રેમ દિવ્ય છે એવું જો કહી નાખીએ તો એ કહેતાં ઇશ્વરનો પણ ભય લાગે,અને અતિશયોક્તિ જેવું પણ લાગે. અદર્શનમાં તો વ્યથા હોય,પણ દર્શનમાં યે વિઘ્ન ઓછાં નથી.થાકીને, કંટાળીને, રખડીને પાછો વળેલો શ્યામ ધૂળથી મલિન ચહેરો. કેશને માટે પણ જે વિશેષણ છે એ ઘણુંબધું કહી જાયછે. કેશ કેવા, તો કહે કુટિલ,ચહેરો પૂર્ણપણે દેખાય નહીં. ગમે એવો શરદપૂનમનો ચંદ્ર હોય પણ વાદળ પાછળ ઢંકાયેલો હોય તો એનો શો અર્થ? અને આ બ્રહ્મા વિધાતા તો જડ છે. –અમને આંખ ઉપર પાંપણો આપી. પાંપણો પલકપલક થયા કરે, નિષ્પલક રહેવું એ પાંપણના સ્વભાવમાં નથી.રાજેન્દ્ર શુક્લની પંક્તિઓ છે:
કીડી સમી ક્ષણોની આ આવજાવ શુંછે?
મારું સ્વરૂપ શું છે? મારો સ્વભાવ શું છે?
પર્વતને ઊંચકું પણ,
પાંપણ ન ઊંચકાતી,
આ ઘેન જેવું શું છે?
આ કારી ઘાવ શું છે?

ગોપીના સંદર્ભમાં એક નાનકડી કથા યાદ આવેછે. કામવનની પાસેના વનમાં એક મહાત્માની જટા ગીચ ઝાડીમાં ગૂંચવાઇ ગઇ,આવતાં-જતાં કેટલાં યે કહ્યુંકે અમે મુક્ત કરી આપીએ.મહાત્માએ કહ્યું કે ભલે આમ ને આમ રહે. જેણે ગૂંચવી છે એ કાઢશે.ગોપીઓ પણ મહાત્મા જેવી જ છે. કૃષ્ણ અદૃશ્ય થયા અને વિરહની દશામાં મૂકતા ગયા.તો આ વિરહનું ઔષધ આપવાનું કૃષ્ણ સિવાય કોઇનું કામ નહીં.આ રોગને મટાડવા માટે એક જ વૈદ “હરિ,મારી નાડ તમારે હાથ રે”

—————————————————————————————————————————————————————————————-

ગોપીગીત/સુરેશ દલાલ શ્લોક:16

પતિસુતાંવય ભર્તુંબાન્ધવાનતિ વિલડ્ઘ્ય તેડ્ન્યચ્યુતા ગતાઃ

 ગતિવિદસ્તવો ગીત મોહિતાઃ કિતવ યોષિતઃ કસ્ત્યજૈન્નિશિ II
          હે કૃષ્ણ, હે અચ્યુત ! અમે પતિ, પુત્ર, ભાઇ સ્વજનો; કહો કે સમગ્ર પરિવાર—સાર સર્વસ્વ છોડીને તમારી પાસે આવ્યાં, આવ્યાં એટલું જ નહિ,પણ જે અમારી નજીક હતાં એમની ઇચ્છાનેવશ ન થયા, અને એમને આજ્ઞાને ઓળંગીને આવી પહોંચ્યા.અમે તમને બરાબર જાણીએ છીએ.જાણીએ છીએ તમારી ચાલબાજી.અમે તમને બરાબર પામી ગયા છીએ,અમે તો તમારી વાંસળીના નાદે નાદે તમારાં ગીતની ગતિને જાણીને મોહિત થઇ ગયા. અને અહીં આવ્યાં,હે કપટી ! આવી રાતને સમયે આવેલી યુવતીઓને તમારા સિવાય છોડી પણ કોણ શકે?

કૃષ્ણની મતિ અને ગોપીની ગતિ
હઠે ભરાયેલા કે રીસે ભરાયેલા બાળક જેવી ગોપી એકની એક વાત કહે છે તે સાવ અહેતુક નથી.કૃષ્ણ પ્રગટ જ થતો ન હોય અને પોતાની વાત પહોંચતી ન હોય તો ખીલી પર હથોડીના ઘા કરવા જ પડે.જગતમાં કોઇ પણ દીવાલ એવી નથી હોતી કે ખીલી મૂકો ને ખોડાઇ જાય એને સતત હથોડીના ઘા કરવા પડે. ગોપી અહીં બે સંબોધન પ્રયોજે છે.બંને સંબોધનો કેવળ માત્ર વિરોધાભાસી નથી પણ નર્યા વિરોધી છે. એક સંબોધન છે અચ્યુત,અચ્યુત એટલે ગમે તે પરિસ્થિતિમાં ડગે નહીં એવો ધીર,ગંભીર અને સ્થિર. અને બીજું સંબોધન છે કપટીનું.કપટી માણસ હંમેશા ચંચળ હોયછે.એ સ્થિર નથી હોતો. એ કાચીંડા જેવો હોય છે. કૃષ્ણ નાનપણથી નટખટ તો હતા જ. એ છળકપટ કરી શકે.એની આડે કશું જ ન આવે. એ પોતે જ માયાજાળ ફેલાવે અને પોતે જ પાછી ખેંચી લે(સંકેલી) લે.સંમોહન શબ્દમાં જ મોહન છે. ગોપી કૃષ્ણની આ વિલક્ષણતા આબાદ પકડી પાડે છે.જે માખણચોર છે એ માખણથીયે મુલાયમ ગોપીના મનને ચોરી લે છેઅને ચોર હંમેશા સંતાતો ફરેછે.એ સહેલાઇથી પકડાય એવો નથી.
ગોપીએ બધું જ છોડ્યું છે, એ પ્રાણ પણ છોડી શકે પણ પ્રાણ છોડવાની વાત હંમેશા મનુષ્યના હાથમાં નથી. એકવાર કૃષ્ણને જોયા પછી, એકવાર એનો વેણુનાદ સાંભળ્યા પછી,ગોપી ગોપીની જ નથી રહી, તો સંસારની તો કેવી રીતે રહી શકે? જેની પાસે કશું ન હોય અને એ છોડી દે તો ત્યાગ ન કહેવાય.સિધ્ધાર્થનો ત્યાગ કહેવાય.ગોપી પાસે તો પોતાનો સંસાર હતો પણ કામદેવના દૂત જેવા વાંસળીના એકએક સૂરથી ગોપી આરપાર વીંધાઇ ગઇ, સંસાર્ના બધા જ આવરણ હઠી ગયા અને કૃષ્ણ પાસે માત્ર સૂર નહોતો. એની પાસે શબ્દ હતો. ઘણીવાર એ સૂરમાં વિવિધ નામોને ગૂંથી લેતો. કૃષ્ણ જેવો કૃષ્ણ સૂર અને શબ્દ દ્વારા જો ગોપીને પાગલ કરે તો એમાં ગોપીનો શું વાંક? એટલે તો બે પંક્તિઓ અહીં મૂકું છું : ’રાધાનું નામ તમે વાંસળીના સૂર મહીં વહેતું ના મેલો ઘનશ્યામ સાંજને સવાર નિત નિંદા કરેછે ઘેલું ઘેલું રે ગોકુળિયું ગામ’ ખરેખર તો ગોપીઓ ઘેલી છે,ગોકુળિયું ગામ ઘેલું નથી.ગામ તો શાણું છે.પણ શાણા માણસો પ્રેમના પાગલપનને કદી ના સમજે. વાંસળીના સૂરથી પહેલાં કાન ચમકે છે પછી સાનભાન ખોવાઇ જાયછે. એક પ્રકારની બેહોશી વ્યાપી વળે છે.(છાઇ જાય છે.)સૂરની ધ્યાન સમાધિ લાગે છે. તે એટલી હદે કે ગોપીના હૃદયમાં તો એકજ મંત્ર ગૂંજતો હશે. શ્રી કૃષ્ણઃ શરણં મમ્ અહીં ગતિની વાતછે. ગતિ શબ્દ એકથી વિશેષ અર્થમાં વપરાયો છે. એક બાજુથી જોઇએ તો અંતરયામી કૃષ્ણ શું ગોપીની વિહવળ દશાની ગતિ નહીં જાણતા હોય? કૃષ્ણ વિના એમની સદગતિ ક્યાંથી થશે? બીજો અર્થ એ છે કે ખુદ ગોપીઓ કૃષ્ણ ના છલનામયી ચરિત્રની ગતિવિધિ બરાબર જાણે છે. અહીં કેવળ સૂર નહોતા.સૂરની છાયામાં કૃષ્ણની વાંસળી દ્વારા એકએક ગોપીના નામને પણ વહેતું કરતા હતા .સૂર નિરાકાર છે. સૂરના પ્રમાણમાં શબ્દ સાકાર છે .સૂર અને શબ્દ મળે એટલે ગીત થાય. અહીં ‘ઉદ્ ગીત ‘ શબ્દ પ્રયોજાયો છે. કૃષ્ણના મુખેથી જે પ્રગટે તે ઉચ્ચ જ હોય. એ ઉદ્ ગીત છે. ઊંચું ગીત છે. ગોપી અમથી અમથી સામાન્ય ગીત પર ન મોહે.આ ઉદ્ ગીત છે એટલે એ મોહી પડે છે.
કૃષ્ણને ઠપકો આપે છે ,કૃષ્ણ માટે એક પંક્તિ એવી પણ છે કે કૃષ્ણ પોતે “અનંગ રંગ સાગરમ્ ,નમામિ કૃષ્ણ નાગરમ્ ” .કૃષ્ણ નાગર હોય તો આ એવી કયા પ્રકારની નાગરિકતા? કોઇ અભદ્ર માણસ પણ સ્ત્રીને વનમાં અધરાતે એકલી અટૂલી ન છોડી દે. અને છતાંયે કૃષ્ણએ આવું કર્યું એ હકીકત છે. કદાચ કૃષ્ણને સમજાવવો છે પ્રેમનો મહિમા,આ તે કેવો પ્રેમ કે જે કેવળ સાન્નિધ્યમાં જ ખીલે અને ખૂલે. વિરહ એ પ્રેમનું પ્રમાણ છે. વિરહ એ પ્રેમની શિક્ષા પણ છે, અને પરીક્ષા પણ છે. કૃષ્ણને કદાચ ગોપીને સંસારની અસારતા સમજાવવી છે. આસપાસના માનવીય સંબંધો એ છેવટે તો પોકળ જ પુરવાર થવાના. આ બધા સંબંધોની સલામતી અંતે તો કાગળની જ રહેવાની. જો માણસને પ્રેમની તરસ હોય તો એ તરસ દિવ્ય પ્રેમની હોવી જોઇએ અને પ્રેમમાં પડેલો કોઇપણ જીવ અંતે તો સાવ એકલો અને એકલવાયો અને અંધકારથી વીંટળાયેલો જ છે. જે જીવ આ પરિસ્થિતિનો મુકાબલો કરી શકે છે,એકલતાને જીરવી અને જીવી શકેછે એજ જીવ કંઇક અંશે મૂઠી ઊંચેરો થાય છે.ગોપીઓ ભલે ઢોલ-નગારાં બજાવી બજાવીને કહે કે અમે તારે લીધે સંસાર છોડ્યો.પણ આ સંસારમાં કંઇ સાર જેવું છે ખરું? મીરાંએ પણ ગાયું:

“ગોવિંદો પ્રાણ અમારો રે, મને જગ લાગ્યો ખારો રે.”
સંસારીનો પ્રેમ મોટેભાગે ઉપરછલ્લો જ હોય છે.છીછરો હોયછે. સ્વાર્થ અને જરૂરિયાત પૂરતો હોયછે. આ સંદર્ભમાં એક દૃષ્ટાંત યાદ આવે છે. એક શિષ્ય હતો. એ અવારનવાર ગુરુને કહે કે મારે આ સંસાર છોડવો છે, પણ મારું કુંટુંબ એટલું બધું પ્રેમાળ છે કે મને કોઇપણ સંજોગોમાં એ છોડવા નહીં દે.પ્રેમની તુલના હું કઇ રીતે કરી શકું? ગુરુએ અણિયાળો પ્રશ્ન મૂક્યો . કેમ? સાંભળ, આ બધું પ્રેમ જેવું છે; પ્રેમ નથી.એમણે કહ્યું કે મારી પાસે એક શક્તિ છે. હું તને તાત્કાલિક મરણ આપું છું,એ લોકોની નજરે તું શબ જ હશે ,પણ તું આસપાસનું બધું જ સાંભળી શકશે.બીજે દિવસે શિષ્યનું શબ પડ્યું હતું. લોકો ટોળે વળ્યા હતા .રોકકળ થઇ રહી હતી.એટલી બધી રોક્કળ થતી હતી કે કોઇને પણ થાય કે આ માણસ નહીં હોય તો શું થશે? ગુરુએ કુંટુંબીઓને અને આસપાસ વીંટળાયેલા સ્વજનોને કહ્યું કે જુઓ, મારી પાસે એવી શક્તિ છે કે હું શબને બેઠું કરી શકું,માણસને જીવતો કરી શકું,પણ યમને ત્યાં પણ નિયમ હોય છે. તમારામાંથી કોઇપણ એની જગ્યાએ મરવા તૈયાર થાય તો આ માણસ જીવતો થઇ શકે.દરેક જણે કહ્યું કે મારાથી તો મરાય એમ નથી.મારે તો આને ખાતર, તેને ખાતર જીવવું પડે. એના વિના નહીં ચાલે એ અમે જાણીએ છીએ છતાપણ ચલાવી લઇશું. આ અને આવો જો સંસાર હોય તો એ સંસારનો ત્યાગ કરવામાં કાંઇ ખોટું નથી.

આ શ્લોકમાં કૃષ્ણની મોરલીનો મહિમા છે એક ગીત રમતું કરું છું.:
તેતો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી,
મને સૂતીને સપને જગાડ્યા કરી.
બાવરી આ આંખ મારી આમતેમ ઘૂમે,
ને ઝાંઝરથી લજ્જા વેરાય.
એકલીના મહેલમાં ઓશીકે જોઇ લો,
મધુવનના વાયુ લહેરાય.
હું તો બાહુના બંધમાં બંધાયા કરી
તે તો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી.
નીલરંગી છાંય થઇ તારો આ સૂર,
મારી યમુનાના વ્હેણમાં દોડે.
જાગીને જોઉં તો જાણું નહીં કે

કેમમોરપિચ્છ મ્હેકે અંબોડે
મને અનહદના રંગમાં ડુબાડ્યા કરી,
તે તો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી.

સૂરત ક્રીડાના સ્મરણથી વ્યાકુળતા વધતી હશે કે ભ્રમણાનું સુખ મળતું હશે? ભગવાન જાણે !

માણસમાત્રને જગતમાત્રનનો પ્રથમ અનુભવ પોતાની ઇંદ્રિયોથી થાય છે.આંખથી જોવું, કાનથી સાંભળવું, હાથથી સ્પર્શવું અને આપણે જાણીએ છીએ કે ગોપીનો એક અર્થ એ જ છે કે જે ઇંદ્રિયોથી કૃષ્ણને પીવે. કૃષ્ણ ભલે અલૌકિક હોય પણ ગોપી લૌકિક છે.કૃષ્ણ ભલે અપાર્થિવ હોય પણ ગોપી પાર્થિવ છે.દરેક માણસ પોતાની ભાષામાં વાત કરે છે અને માણસે પોતાની ભાષામાં જ વાત કરવી જોઇએ. બીજાની ભાષા એ ઊછીની ભાષા છે.અને પ્રેમમાં કદીયે ઊછીની ભાષા ન ચાલે.ગોપીગીત શૃંગારિક છે. એટલે લાગણી થી પ્રપૂર્ણ છે,અને દિવ્યતાના રસથી રસાયેલું છે. આ ગોપીગીતમાં કેટલાક શબ્દો જુદી જુદી ઝાંય સાથે, જુદા જુદા સંદર્ભમાં ક્યારેક પુંરાવર્તન પામે છે, કૃષ્ણને એક ઠેકાણે સુરતનાથ કહ્યા, તો અહીં સુરતવર્ધન કરનારા કહ્યા,ક્યાંક પાપકર્ષણમ્ શબ્દ આવે છે તો ક્યાંક ધ્યાનમંગલ છે તો ક્યાંક શ્રવણમંગલ છે.
લાગણી જ્યારે ખૂબ ઊંડી હોય ત્યારે શબ્દો કદી પ્રગટતા નથી. શબ્દો જ્યારે ન પ્રગટે ત્યારે સર્વભાષાની ભાષા એ સ્પર્શની ભાષા છે. સુરતક્રીડાના પણ અનેક સ્તર છે. એના પણ અનેક તબક્કા છે એનાં પણ અનેક સ્વરૂપ છે અને પ્રત્યેક સ્વરૂપને પોતાનું સૌંદર્ય છે. વિહ્વળ ગોપીને કૃષ્ણએ પહેલી ચૂમી હશે ત્યારે કૃષ્ણના ચુંબનથી એની અભીપ્સા શમી નહીં હોય પણ એ અભીપ્સા પાગલ થઇને વિશેષ વીફરી હશે.. આ ચુંબન એ સુરતવર્ધન છે. ક્રીડાને પરાકાષ્ઠાએ લઇ જાય છે. કોઇકે ચુંબનની વ્યાખ્યા આપતાં કહ્યું હતું કે ચુંબન એ બીજું કશું નથી પણ કાનને કહેવાની વાત હોઠને કહેવાય છે. અત્યાર સુધી ગોપીઓને ગાયો ની પાછળ દોડતા કૃષ્ણ સામે વાંધો વચકો હતો. ગાય ગોપી માટે ઇર્ષાનું પાત્ર હતી. કૃષ્ણ ધરતી પર પગ મૂકે છે એટલા માટે કંઇક અંશે ધરતી પણ ઇર્ષાનું પાત્ર બની. ભલે નાગને નાથવા માટે કૃષ્ણએ નાગની ફણા પર પગ મૂક્યો. પણ ઇર્ષાનું વિષ એ ક્ષણે ગોપીના હૃદયમાં પણ વ્યાપ્યું છે. આ ઇર્ષ્યાથી પ્રેરાઇને ગોપીઓ કૃષ્ણને વિનંતી કરે છે કે તમે તમારાં ચરણઅમારા સ્તન પર મૂકો.લૌકિક પ્રેમની સાથે કેટલાંક તત્ત્વો કાયમ માટે વણાયેલા છે.ઇર્ષા, શંકા,માલિકીભાવ ઇત્યાદિ.હવે ઇર્ષાનું પાત્ર વાંસળી બને છે. વાંસનો મામૂલી ટુકડો કેટલો નસીબદાર.એણે કેટલા પુણ્ય કર્યા હશે. કાં તો એ રહે કૃષ્ણના હોઠ પર કાં તો એની કેડ પર કાં એના હાથમાં, વાંસળી વિનાના કૃષ્ણની કલ્પના જ ન થઇ શકે. ગોપીનોને વાંસળીનો સંબંધ કેવળ ઇર્ષાનો નથી.એ પ્રેમનો પણ સંબંધ છે અને ધિક્કારનો પણ છે. આ લવ-હેટ રિલેશનશીપ છે. આ એજ વાંસળી છે કે જેના સૂરના કારણે ગોપીઓ ઘેલી ઘેલી થાય છે, કારણકે કૃષ્ણ પોતાનું હૃદય વાંસળીના સૂરમાં ઠાલવે છે.અને એ સૂર ગોપીના હૃદય સુધી પહોંચે છે. આમ જોઇએ તો ગોપી વાંસળીના સૂરની ઓશિયાળી છે, પણ આ નિર્જીવ વાંસળી કૃષ્ણના હોઠ ઉપર રહે એ અસહ્ય છે. ઇર્ષા હંમેશા ભાન ભૂલી જાય છે .વિવેક ચૂકી જાય છે ,ન કહેવાનું કહેવાઇ જાય છે, સજીવ કૃષ્ણ જેને સ્પર્શે એને નિર્જીવ કેમ કહેવાય? પણ ગોપીઓનો વાંધો અહીંયા જ છે ,સજીવ ગોપીઓને નિર્જીવ કરીને કૃષ્ણ પોતે અદૃશ્ય થઇ ગયા અને વાંસળી જેવી નિર્જીવ ચીજમાં કૃષ્ણએ પોતાનું મન પરોવ્યું.કાલિદાસે મેઘદૂતમાં યોગ્ય રીતે કહ્યું છે કે જે કામથી આકુળ-વ્યાકુળ હોયછે એને જડચેતનના ભેદ હોતા નથી. અહીં એક બીજી વાત પણ છે,આ ગોપીઓ કેવી છે? એક વાર કૃષ્ણનું શરણ લીધું, એકવાર કૃષ્ણનું અમૃત પીધું પછી કોઇ કરતાં કોઇની રહી નથી, એ પોતાના ઘરની નથી.પોતાના સંસારનીપણ નથી. આ દુનિયા કે દુનિયાદારીની નથી. ગોપીએ કૃષ્ણ પ્રત્યે મીટ માંડી છે.અને દુનિયા તરફ પીઠ કરી છે.અહીં એક સરસ શબ્દપ્રયોગ છે- ઇતરરાગવિસ્મરણ એટલે કે બીજા કોઇના પણ પ્રેમની તમા નથી,પરવા નથી. કૃષ્ણ સાથે સંબંધ સ્થાપ્યો અને અન્ય સાથેનો સંબંધ ઉથાપ્યો(કાપ્યો).જાતની પણ ન રહી અને જગતની પણ ન રહી. લૌકિક સંબંધના સંદર્ભમાં કાંતની ચાર પંક્તિઓ યાદ આવે છે.

વસ્યો તારે હૈયે
રહ્યો એ આધારે
પ્રિયે તેમાં મારે પ્રણય દુનિયાથી નથી
નવા સંબંધોનો સમયરસ ભીનો પણ ગયો.
કાન્તના કાવ્યમાં તો નવા સંબંધનો સમય ન રહ્યો એની આછી અમથી પણ વેદના છે.ગોપીઓના ભાગે માત્ર વેદના છે એને ઇતર કોઇ રાગ જોઇતો જ નથી. એને કૃષ્ણ સિવાય અવરમાં રસ નથી.મીરાંની એક જ પંક્તિ વાતને વ્યક્ત કરવા માટે પૂરતી છે:
“મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ, દૂસરો ન કોઇ”
ગોપીને માટે મોહનની પ્રીતિ એ મહેંદી નથી કે આજે મૂકોને કાલે ઊડી જાય.મોહનની પ્રીતિ એ હથેળી પર મૂકવાની વાત નથી.એ તો હથેળીમાં કાયમ અંકિત ગયેલી રેખા છે.પ્રાણ ઊડે પણ અંકિત થયેલી હથેળીની રેખા તો એમ ને એમ જ રહે. કૃષ્ણની પ્રીતિ એ રણઝણતા વાયરામાં ફરફરતા કેશ નથી,એ તો સિંદુર પૂરેલી સેંથી છે. માધવની પ્રીતિ એટલે કે માધવ માટેની ગોપીની પ્રીતિ ,એ માટીનું બેડું નથી કે આજે છલકાયું અને કાલે ખાલી થયું.આ પ્રીતિ તો જનમ-મરણના બે કાંઠા વચ્ચે સતત વહેતી અને કાંઠાની પાર પણ લઇ જતી યમુના છે. મોહનની પ્રીતિ એ આકાશમાં પ્રગટ થતું અને ક્ષણવારમાં વિલીન થતું મેઘધનુષ નથી પણ શિર પર ઝૂલતું આકાશ છે એ કોઇ વિખૂટો શબ્દ નથી પણ શ્વાસમાં ગૂંથાયેલો શ્વાસ છે. વાંસળી ગોપીનું સારસર્વસ્વ પણ છે અને સાથે સાથે એ વાંસળી ઇર્ષાનું પાત્ર છે. ક્યારેક એને વાંકાબોલી અને અળખામણી લાગે છે,ક્યારેક વ્હાલી લાગે છે.ક્યારેક એની સાથે વાંકુ પડે છે અને છતાંયે ગોપીનો વાંસળી સાથેનો સંબંધ સહેજ પણ ઓછો નથી કારણકે વાંસળી જ એમના પ્રેમમાં નિમિત્ત બને છે. કૃષ્ણને વાંસળીના એટલે કે સગુણ અને નિર્ગુણ,સાકાર અને નિરાકાર. અહીં વાંસળીના ઐશ્વર્યને વાણીમાં જોઇએ :
મોરલી અમથી નહીં મીઠી મીઠી વાગે
કે મોરલીના સૂરમાં જમનાનાં વ્હેણ છે.
મોરલી અમથી નહીં મીઠી મીઠી લાગે;
કે મોરલીના સૂરમાં માધવના ક્હેણ છે !
કે મોરલીમાં ઝૂલે કદમ્બની છાયા,
કે મોરલીમાં મહેકે મોહનની માયા.
મોરલી મારગ રોકીને દાણ માંગે;
કે મોરલીના સૂરમાં ગોરસનું ઘેન છે !
કે મોરલીના સૂરનો શ્યામ રંગ ફરકે,
કે મોરલીના સૂરમાં મોરપિચ્છ મરકે.
મોરલીમાં ભવભવની ઓળખાણ જાગે;
કે મોરલીના સૂરમાં ક્હાનાના નેણ છે !

 

વિશે

I am young man of 77+ years

Posted in ગોપીગીત

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 522,215 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 275 other followers

તારીખીયું
ઓગસ્ટ 2013
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: