‘ કહાણી એક રૅંગ્લરની// સુમતિ વિષ્ણુ નારળીકર ‘ માંથી પ્રસાદી

                                              logo-download

                         

મારા પરમ મિત્ર શ્રી રમેશભાઇ બી. શાહ(સુરત)ના’પાઠશાળા પ્રકાશન’ દ્વારા  પ્રસિદ્ધ કરેલ પુસ્તકકહાણી એક રૅંગ્લરની માંથી

                             પુરોવચન

પાના:5-6

શ્રીતાત્યાસાહેબ(નજીકના વર્તુળમાં રેન્ગલર વિષ્ણુ નારળીકર તાત્યાસાહેબ આ ઉપનામથી ઓળખાતા) વિષે મારે તેમને સ્મૃતિરૂપે કંઈક લખવું જોઈએ એવું મને વારંવાર અમને બન્નેને ઓળખનાર અમારા સ્નેહીજનો તથા સગાં-સંબંધીઓ દ્વારા કહેવાતું હતું. અમારા પુત્ર ચિ. જયંતની ત્રીજી ભારતયાત્રા અંગે 1965માં જે વર્ણનાત્મક પુસ્તક લખેલું, તેની અમારા સ્નેહીજનોમાં તથા સગાં-સંબંધીઓમાં ઘણી પ્રશંસા થયેલી એટલું તે બધાને ગમ્યું હતું. અમે તે પુસ્તકની માત્ર 100 નકલો જ છાપેલી, અંગત વર્તુળના લોકોને જ આપવા માટે તે પુસ્તકછપાયું ત્યારથી, મારે તાત્યાસાહેબ વિષે લખવું જોઈએ એવો અમારા નજીકના વર્તુળના વાચકોનો આગ્રહ હતો. આ કામ હું તાત્યાસાહેબની હયાતીમાં કરી શકી નહિ એનું મને ઘણું જ દુ:ખ છે.

      1 એપ્રિલ 1991ના રોજ સવારમાં 6-15 કલાકે તાત્યાસાહેબે છેલ્લા શ્વાસ લીધા તે પૂર્વેની આખી રાત તેઓ એક વાક્ય બોલ્યા હતા, ‘હે ભગવાન, હું શું કરું?’

      તાત્યાસાહેબના અવસાન બાદ આ જ વાક્ય વારંવાર મારા મનમાં પણ ઘોળાયા કર્યું.

      તાત્યાસાહેબ જીવ્યા ત્યાં સુધી તેમની સંગતમાં મારો સમય કેવી રીતે પસાર થતો તેની મને ખબર ન હતી પડી. પરંતુ  ‘હું શું કરું, ભગવાન , હું શું કરું? . ’   એ વિચાર મારા મનમાં વેદના સહિત સતત ઘોળાતો રહ્યો.

      આવી મારી સ્થિતિ હતી તે દરમિયાન એક વાર જયંતે મને સાહજિકતાથી કહ્યું કે તાત્યાસાહેબની સ્મૃતિઓ લખવાનું શરૂ કર જેનાથી તને થોડીક માનસિક શાંતિ મળવા લાગશે. તારું લખાણ પૂરું થયા પછી તે પ્રકાશિત કરવા માટે કોઈ સમર્થ પ્રકાશક શોધી કાઢીશું.

      ‘ડૂબનારને તણખલાનો આધાર’ આ કહેવત મુજબ મેં જયંતની સૂચના માન્ય રાખી, લખવાનું શરૂ કર્યું અને સમય જતા તેમાંથી મને માનસિક શાંતિ મળવા લાગી. લખતાં લખતાં જ્યારે હું તેમની સ્મૃતિઓ યાદ કરતી ત્યારે હું તે સમય પૂરતી વેદનાઓ, મારા દુ:ખો ભૂલી જતી.

      અમારા સારા નશીબે શ્રી મધુકાકા(કુલકર્ણીના રૂપમાં) અમને એવા સારા પ્રકાશક મળ્યા જેમણે હંમેશા સારા લેખકોની પ્રસંશા જ કરી છે. તેમની સાથેના સંપર્કથી હવે એવુ6 લાગે છે કે આવા પ્રકાશકો માત્ર પુસ્તકોના પ્રકાશનનું જ કામ નથી કરતા, પરંતુ તે ઉપરાંત તેઓ દુ:ખના અંધકારમાં સબડતા માનવીના મનને પણ પ્રકાશિત, પ્રફુલ્લિત કરતા રહે છે અને તે દ્વારા આવી વ્યક્તિઓના જીવનમાં નવી આશા ને નવો ઉત્સાહ જગાડતા રહે છે.

   આવી આ પુસ્તકની ઉત્પત્તિમીમાંસા કે પૂર્વભૂમિકા છે. તત્યાસાહેબની સ્મૃતિઓ હું શબ્દોમાં કંડારતી ત્યારે ક્યારેક જયંત, તો ક્યારેક તેની પત્ની મંગલા પણ તેમાં ઉમેરો કરતા. તેથી સ્મૃતિઓને ઉજાસ મળતો અને મારો ઉત્સાહ બેવડાતો. હવે આ સમગ્ર લખાણ મધુકાકાને સુપરત કરી રહી છું અને તે તાત્યાસાહેબના બધા જ પ્રશંસકોને હું અર્પણ પણ  કરૂં છું.

–સુમતિ નારળીકર

———————————————————————–

                     આદિપર્વ

 કરવીરનગરમાં—આજના કોલ્હાપુરમાં 19મી સદીના ઉઅત્તરાર્ધમાં ભગવતી અંબાબાઈના મંદિર પાસે મહાદ્વાર માર્ગ પર એક મોટું મકાન હતું,તેમાં શ્રીવાસુદેવ શાસ્ત્રીનારળીકર રહેતા હતા. ખેતી લાયક થોડી જમીન, મોટું મકાન અને અન્ય રીતે સુખી ગણાતો તેમનો પરિવાર હતો. તેઓ પોતે અત્યંત વિદ્વાન શાસ્ત્રી હતા અને ભાગવત મહાપુરાણની કથાનું મધુર અને રસાળ શૈલીમાં વર્ણન અને વિવરણ કૌશલ્ય ધરાવતા હતા. તેમની પાસે જૂની પુરાણી, અલભ્ય ગણાતી પોથીઓનો મોટો સંગ્રહ હતો, તે આજ દિન સુધી સચવાયેલો છે. ભારતીય પુરાણો પર ગ્રંથ લખતા વિદ્વાનો આજે પણ આ સંગ્રહનો ઉપયોગ કરવા ત્યાં આવે છે.

      શ્રી તાત્યાસાહેબ આ જ વિદ્વાન શાસ્ત્રી મહોદયનું છેલ્લું સંતાન. તેમના જન્મસાથે એક ખાસ કથા પણ જોડાયેલી છે. શાસ્ત્રીજીનો પ્રથમ પુત્ર 18 વર્ષનો થયો તે પહેલા 2-3 સંતાનો અશક્ત અને કમજોરપણાને લીધે બાલ્યાવસ્થામાં જ મૃત્યુ પામેલા. સ્વાભાવિક રીતે જ તેમના પત્નીદુ:ખી અને ઉદાસીન રહેતાં. તેના ઉપાય તરીકે શાસ્ત્રીજી પોતાની પત્નીને પયોવ્રત કરવાની સલાહ આપી. આ વ્રત ધારણ કરનાર વ્યક્તિને વ્રતના સમયગાળા દરમિયાન માત્ર પાણી અથવા દૂધ પ્રાશન કરીને જ જીવવાનું હોય છે.

      આ વ્રતને લગતી એક કથા ભાગવત પુરાણમાં વર્ણવેલી છે. દેવ અને અસુર આ બન્ને વચ્ચે સંગ્રામ થયો તેમાં અસુરોનો વિજય થયો. પરિણામે બધા જ દેવો અજ્ઞાતવાસમાં જતા રહ્યા. તેથી દેવમાતા અદિતી ખૂબ જ દુ:ખી અને ઉદાસીન થયા, તેના પતિ નામે કશ્યપર્‍ષિ દીર્ઘ તપશ્ચર્યા અને સમાધિમાં કાયમ મગ્ન રહેતા. સમાધિની અવસ્થામાંથી બહાર આવ્યા બાદ એક વાર તેઓ અદિતીના આશ્રમની મુલાકાતે આવ્યા. એક જમાનામાં જે આશ્રમ ફળફૂલોથી ભરાયેલો રહેતો તે આશ્રમ હવે તદ્દન સુક્કો અને ઉદાસ થઈ ગયેલો. જે અદિતી એક જમાનામાં શાંત, ઉદ્દાત અને પ્રસન્ન જીવન જીવતી તે જ તેમની પત્ની અદિતી તદ્દન નિસ્તેજ અને ઉદાસીન બની ગયેલી. તેની આ અવસ્થા જોઈને શંકિત થયેલા કશ્યપ ઋષિએ પત્નીને તેનું કારણ પૂછ્યું, અદિતીએ જવાબ આપ્યો: ‘દેવો અને અસુરો વચ્ચેના સંગ્રામમાં મારા પુત્રોનો-દેવોનો પરાજ્ય થયો. આપણા બધાં જ પુત્રો પરાજયને કારણે અજ્ઞાતવાસમાં જતા રહ્યાં છે.આવા સંજોગોમાં હું ઉદાસીન બનું એ સ્વાભાવિક જ ગણાય ને ! મારી હવે એવી ઇચ્છા છે કે મને એક એવા પુત્રની પ્રાપ્તિ થાય જે પોતાના પરાક્રમથી અસુરોનો પરાજય કરી, દેવોને ફરી તેમનુ6 રાજ્ય પાછું અપાવે. ’ આ સાંભળીને કશ્યપ ઋષિએ પત્ની અદિતીને પયોવ્રત કરવાની સલાહ આપી જેથી તેની મનોકામના પરિપૂર્ણ થઈ શકે. પયોવ્રત કેવી રીતે કરવાનું, ક્યારે કરવાનું વગેરે બાબતો ઋષિમુનિએ અદિતીને સમજાવી દીધી અને અંતે કહ્યું કે જો તે આ વ્રત શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવથી કરશે તો તેના ફળરૂપે તેને એક કીર્તિમાન તથા શ્રેષ્ઠ પુત્ર પ્રાપ્ત થશે. કશ્યપ ઋષિની સલાહ મુજબ અદિતીએ પયોવ્રત કર્યું અને તેના પરિણામે અદિતીને જે પુત્રની પ્રાપ્તિ થઈ તે જ વામન અવતાર તરીકે ત્રણ લોકમાં કીર્તિ ધરાવે છે. આ વામન અવતાર પોતાની કીર્તિ અને શરીરસૌષ્ઠવથી સમગ્ર ત્રિભુવનમાં વ્યાપી ગયેલાં. આ મનોરંજક કથા પુરાણમાં સવિસ્તર અને સુરૂચિપૂર્ણ રીતે વર્ણવાયેલી છે.

              ———————————————

      વાસુદેવ શાસ્ત્રીના પત્નીએ શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક ઉપરોક્ત વ્રત કર્યું અને તેમને યથા સમયે પુત્રપ્રાપ્તિ થઈ પણ ખરી! નવરાત્રિના પ્રથમ શુભદિને તારીખ 26 સપ્ટેંબર 1908ના રોજ તાત્યાસાહેબનો જન્મ થયો. આ પુત્ર પણ અશક્ત તો હતો જ, તેમ છતાં તેની માતાને અતૂટ વિશ્વાસ હતો કે તેમનો પુત્ર દીર્ઘાયુષીઅને ત્રણે લોકમાં સંપૂર્ણ દિગંત કીર્તિ સંપાદન કરનારો નીવડશે. બાલ્યાવસ્થામાં તાત્યાસાહેબને ઘણી માંદગી તો આવેલી, પરંતુ તે દરેકમાં પરિવારની અન્ય સ્ત્રીઓના સહકારથી તેમની તેમની માતાએ તેનું શ્રદ્ધા અને આત્મવિશ્વાસ સાથે સંગોપન કરેલું. માતાને પૂરો વિશ્વાસ હતો કે તેમનો પુત્ર વામન ભગવાનની જેમ દીર્ઘાયુ અને કીર્તિવાન સાબિત થશે. જેની જેવી શ્રદ્ધા તેવું તેનું ફળ અવશ્ય મળે જ છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં કહ્યું છે, ‘યો યત્ શ્રદ્ધ: સ એવ સ: ’ વાસુદેવશાસ્ત્રીના પત્નીએ કરેલું વ્રત સંપૂર્ણ સુફળ નીવડ્યું એમ કહેવાય. કારણ કે વામન ની જેમ તાત્યાસાહેબે પણ સર્વત્ર કીર્તિ સંપાદન કરી, અને તેઓ પણ વામન ભગવાનની જેમ ઋષિતુલ્ય બનેલા.

                  અશક્તિમાંથી દીર્ઘાયુષની ભેટ

    બાલ્યાવસ્થામાં તાત્યાસાહેબ બહુ જ નબળું સ્વાસ્થ્ય ધરાવતા હતા. આ  ગાળામાં જે જે માંદગી સહન કરેલી તે બધા અંગે તેમની સ્મૃતિ તાજી રહેલી છે તેનું સમયે સમયે તેઓ વર્ણન પણ કરતા. મારી દૃષ્ટિએ આ  ખરેખર આશ્ચર્યજનક બાબત છે. આને પરિણામે જ્યારે પણ તે કોઈ બિમાર બાળકને જોતા ત્યારે તેના પ્રત્યે તેમના મનમાં સહાનુભૂતિઉભરાતી,અમારા બન્ને પુત્રો જયંત અને અનંત બાળપણમાં જ્યારે માંદા પડતા ત્યારે તેમની સારવારમાં સારવારમાં તાત્યાસાહેબ બધી રીતે જોડાતા અને તેમની દેખરેખ રાખતા. પ્રાથમિક શાળા કે માધ્યમિક શાળામાં તેઓ ભણતા ત્યારે શાળામાં લેવાતી વૈદ્યકીય તપાસમાં તે નબળા જ પુરવાર થતા અને તેથી તપાસના અહેવાલમાં તેમના પર તરવાની બાબતમાંકે પરિશ્રમવાળી રમતો રમવાની બાબતમાં કોઈ પણ પ્રકારની બળજબરી ન કરવી એવો અભિપ્રાય નોંધવામાં આવતો . મોટી ઉમરમાં તેઓ વારંવાર કહેતા કે હું આટલું લાંબુ જીવ્યો તે મારા માટે ખરેખર આશ્ચર્યની બાબત રહી છે.

          પ્રાથમિક શિક્ષણથી જ તે અભ્યાસમાં ઝળહળવા લાગ્યા. પરીક્ષાઓમાં પ્રથમ સ્થાન પ્રાપ્ત કરવા બદલ તેમને એક કે બે રૂપિયા જેટલું ઇનામ મળતું ત્યારે પણ પરિવારના સર્વેને ખૂબ આનંદ થતો હતો. આગળ જતાં તેમને ઘણાં પારિતોષિકો અને માન સન્માન પ્રાપ્ત કરેલાં પરંતુ બાળપણમાં મળેલા પારિતોષિકોનો આનંદ અનન્ય હતો એવું તેમને લાગતું.   

     ઈંગલેંડમાં અભ્યાસ પૂરો કરી તાત્યાસાહેબ કોલ્હાપુર પાછા આવ્યા ત્યારે ત્યાંના લોકોએ તેમની ખૂબ પ્રશંસા અને કદર કરેલી. જુદી જુદી શિક્ષણ સંસ્થાઓએ તેમને માનપત્રો આપેલાં જેમાં રાજારામ કૉલેજનો પણ સમાવેશ થતો હતો. કોલ્હાપુર નગરપાલિકાએ પણ એક ખાસ સમારંભમાં તેમને ચાંદીના કરંડકમાં મૂકી માનપત્ર અર્પણ કરેલું. (ત્યાર પછી 30 વર્ષે જાણે કે ઇતિહાસની પુનરાવૃત્તિ થતી ન હોય તેમ, ઈંગલેંડમાં અધ્યયન પૂરું કરીને સંપૂર્ણ કીર્તિ સાથે જ્યારે જયંત કોલ્હાપુર પાછો આવ્યો ત્યારે કોલ્હાપુર નગરપાલિકાએ એક ખાસ સમારંભનું આયોજન કરીને તેને પણ ચાંદીના કરંડકમાં મૂકીને સન્માનપત્ર અર્પણ કર્યું હતું. આ સમારંભમાં હાજરી આપવા માટે જયંતનું તે રાજ્ય દ્વારા સન્માન કરવા માટે એક ખાસ પ્રતિનિધિ મંડળ કોલ્હાપુર આવેલું અને તે પ્રતિનિધિ મંડળે તે સમારંભમાં જયંતને ભેટરૂપે ગોવાની એક ધાતુની બનાવટની સુંદર કલાપૂર્ણ દીવી અર્પણ કરેલી, તેમાં વર્તુળાકારે એક સાથે અનેક દીપ પ્રગટાવી શકાય તેવી રચના હતી.

(આ દીવી અંગે ત્યાર પછી ઘટેલી ઘટનાનું બયાન હું આગળ જતાં બીજા એક સંદર્ભમાં કરવાની છું.)

લોકો દ્વારા વ્યક્ત થતી આવા પ્રકારની ચાહનાને લીધે તાત્યાસાહેબનું અંત:કરણ ગદ્ ગદ થઈ જતું અને આવા પ્રસંગોની સ્મૃતિ વારંવાર તેમના મનમાં ઉભરાઈ આવતી.

કોલ્હાપુરના નિવાસ દરમિયાન આડોશ-પાડોશમાં રહેતી સ્ત્રીઓને શાસ્ત્રીબુવાના આ અશક્ત છતાં હોંશિયાર દીકરા પ્રત્યે ખૂબ વહાલ ઉભરાતું. તાત્યાસાહેબ તેનું વર્ણન પ્રસંગોપાત કરતા: પાડોશની કોઈ સ્ત્રી એમને માટે રોજ ગાયનું તાજું દૂધ મોકલતી, બીજી કોઈ સ્ત્રી ચોખ્ખા અને શુદ્ધ ઘીમાં બનાવેલો શીરો મોકલતી. કોઈ સ્ત્રી તેમની આંગળીપકડીને અથવા તેને ખોળામાં ઉંચકીનેમંદિરે અંબામાતાના દર્શને લઈ જતી. ગોકુળની ગોપીઓને જેમ બાલકૃષ્ણ વિષે વાત્સલ્યયુક્ત પ્રેમની લાગણી થતી તેવી જ રીતે આ બાળક વિષે આસપાસની સ્ત્રીઓને લાગણી થતી. આ પ્રકારની અનેક સ્મૃતિઓનું વર્ણન મેં તાત્યાસાહેબના મોઢે અવારનવાર સાંભળ્યું છે. તેઓ કૃતજ્ઞતાપૂર્વક આવી સ્મૃતિઓનું ઉચ્ચારણ કરતા.પોતાની મા વિષે તાત્યાસાહેબને ખૂબ જ મમત્વ હતું. તે અવારનવાર કહેતા કે જામદગ્ન્યના વંશજ હોવાથી તેઓ પોતાની માતા પ્રત્યે અપાર પ્રેમની લાગણી ધરાવતા અને આટલું કહીને આગળ એમ પણ કહેતા કે આવો જ પ્રેમ મને મારા પુત્રો જયંત અને અનંત તરફથી મળતો રહેશે.

——————————————————————

     તેમના બાળપણની એક મનોરંજક ઘટના તે ક્યારેક કહેતા. તેમની જરીની બનેલી એક કશીદાની ટોપી હતી, તે ખૂબ સુંદર લાગતી. બાળપણમાં પ્રસંગોપાત જ્યારે તાત્યાસાહેબ તે ટોપી પરિધાન કરતા ત્યારે તેમનુ6 વ્યક્તિત્વ ખીલી ઊઠતું. એક વાર તેમના સગામાં કોઈ પરિવારમાં યજ્ઞોપવિતનો પ્રસંગ હતો. તેમાં હાજરી આપવા માતા-પિતા સાથે તેઓ કોલ્હાપુરથી સાંગલી ગયા હતાં. તત્કાલીન રિવાજ પ્રમાણે બટુકને સરઘસ આકારે દેવ્દર્શન માટે મંદિરે લઈ જવાની વિધિ કરવાની હતી. બટુક સજીધજીને તૈયાર થયો હતો, પરંતુ તેના માથા પર જરીની જે ટોપી હતી તે તાત્યાસાહેબના માથા પરની જરીની ટોપી સામે તદ્દન ફિક્કી લાગતી હતી. તેથી પરિવારના સભ્યોએ બાળ તાત્યાસાહેબને તેમની પોતાની ટોપી તે પ્રસંગ પૂરતી, બટુકને પહેરવા માટે તેઓ આપશે કે કેમ તેવું તાત્યાસાહેબને પૂછ્યું: ‘શું તારી ટોપી પહેરવા માટે બટુકને આપીશ? ’તાત્યાસાહેબે તરત જ પોતાની સંમતિ દર્શાવી અને પોતાની ટોપી આપી પણ ખરી. તે પ્રસંગે આવી ઉદારતા દાખવવા માટે બધાની પ્રશંસા મળેલી. આ ઘટના યજ્ઞોપવિતના એક પ્રસંગ દરમિયાન બનેલી. હવે એક લગ્ન-પ્રસંગે તેમના વિષે બનેલી બીજી એક ઘટના પણ જાણવા જેવી છે.

          તાત્યાસાહેબ ચાર વર્ષના હતા ત્યારે તેમના કાકાની દીકરી બહેન ગોદુતાઈના લગ્ન લેવાયેલાં. ગોદુતાઈના માતા-પિતા હયાત ન હતાં. તેથી સારો એવો ખર્ચ કરી આપવાની જવાબદારી તાત્યાસાહેબના પિતાએ સ્વેચ્છાએ ઉપાડેલી.  વરરાજા સતારાના જાણીતા સરદાર ફડણીસ પરિવારના નબીરા હતા. વરરાજા પક્ષની સંમતિથી લગ્નની જાન વળાવતી વખતે વરરાજા અને વરકન્યા માટે હાથી પર અંબાડીમાં બેસાડી તેમનું સરઘસ ગામના મુખ્ય રસ્તાઓ પરથી પસાર થાય તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલી. જાન વળાવવાની બધી જ તૈયારીઓ થઈ ચૂકેલી અને બારોબાર એ જ સમયે આ ચાર વર્ષના બાળકને ખબર પડી ગઈ કે તેની પિત્રાઈ બહેન ગોદુતાઈને હાથી પરના અંબાડીમાં તેના પતિ સાથે બેસાડીને વળાવવામાં આવનાર છે. આ વાત જાણતાની સાથે જ બાળક તાત્યાસાહેબે હાથી પરની અંબાડીમાં ગોદુતાઈની પડખે બેસવાની હઠ પકડી અને જોરશોરથી રડવાની શરૂઆત કરી. બધાએ તેને આવી ખોટી હઠ ન કરવા માટે સમજાવવા ઘણો પ્રયત્ન કર્યો પણ ખરો, પરંતુ તે કોઈનુંય માનવા તૈયાર ન થયા. ખુદ ગોદુતાઈના પ્રયત્ન પણ નિષ્ફળ નીવડ્યા. છેવટે વરપક્ષના વડીલોએ હસતે મોઢે તાત્યાસાહેબને હાથી મૂકેલી અંબાડીમાં બેસવાની સંમતિ આપી અને પછી જ જાન વળાવવામાં આવી. તાત્યાસાહેબની બાલ્યાવસ્થામાં આ ગોદુતાઈ તેમની દેખભાળ કરતાં, એટલે સુધી કે તેમની વચ્ચે પ્રેમ અને આત્મીયતા મોટી ઉમરમાં પણ ચાલુ રહ્યાં હતાં

     કોલ્હાપુર વિદ્યાપીઠ અને ત્યાંની રાજારામ સ્કૂલમાં તાત્યાસાહેબ ભણેલાં, મેટ્રિકની પરીક્ષામાં સારા ગુણ મેળવી પાસ થવા બદલ કોલ્હાપુરના અનેક નિવાસીઓએ તેમની પ્રશંસા કરી તેમને અભિનંદન પાઠવ્યાં હતાં. એક વાર તેમણે મને કહેલું કે મેટ્રિકના રિઝલ્ટ પછી એકવાર તેઓ શાહુ મીલ (મિલ?)તરફના વિસ્તારમાં ફરવા નીકળેલા ત્યાં મારા પિતાશ્રી સાથે તેમનો ભેટો થયેલો. મારા પિતાશ્રીએ મેટ્રિકની પરીક્ષા ઉચ્ચ ગુણવત્તા સાથે પસાર કરવા બદલ તાત્યાસાહેબની પ્રશંસા કરી તેમને અભિનંદન આપેલાં. ત્યારે કોને ખબર હતી કે ભવિષ્યમાં અમારાં લગ્ન થવાના છે.

     ઘણાં સ્વજનોની સલાહ મુજબ તાત્યાસાહેબને કૉલેજનું શિક્ષણ મુંબઈમાં આપવાનો પરિવારના વડીલોએ નિર્ણય કરેલો. મુંબઈની કૉલેજમાં દાખલ થયા પછી પહેલા જ વર્ષે ચાલીમાં રહેવાનો અનુભવ થયો. જે સગાને ત્યાં રહેવાની ગોઠવણ થયેલી તે સગા પોતાના પરિવાર સથે મુંબઈની ચાલીમાં રહેતા હતા. આ અનુભવની પૃષ્ઠભૂમિને લીધે ‘સંભૂસાંચ્યા આળીત’ આ મરાઠી નટક તથા પુ. લ. દેશપાંડે દ્વારા લિખિત  ‘ બટટાયાચી ચાળ’વગેરે નાટ્યકૃતિઓ નિહાળવામાં તાત્યાસાહેબને અનેરો આનંદ મળેલો. ચાલીના નિવાસ દરમિયાન તેમને ઘણી મુશ્કેલીઓ વેઠવી પડી હતી. જગ્યા નાની પણ રહેનારાઓની સંખ્યા મોટી. આસપાસ ગંદકી ઘણી. તેની અસર રૂપે તાત્યાસાહેબને મેલેરિયાનો હુમલો થયો. જે પરિવાર સાથે તે રહેતા તે પરિવારના બે સભ્યો  અગાઉથી મેલેરિયાથી ગ્રસ્ત હતા જ. તેમની સાથે બીજાને ખબર ના પડે એ રીતે કોયદાન ખાવું પડતું.મેલેરિયાની બીમારીની વાત કોલ્હાપુર સુધી પહોંચે તો મુંબઈની કૉલેજ છોડી કોલ્હાપુર પાછા જવાનો વારો આવે આ ડર તો ખરો જ. પરંતુ આવી વાત કેટલા દિવસ છાની રહે ! ખૂબ અશક્તિને કારણે તેમને કોલ્હાપુર લઈ જવામાં આવ્યા જ્યાં તેમને સારી સારવાર મળી અને સ્વસ્થ થયા બાદ ફરી મુંબઈમાં ચાલીના જીવનની શરૂઆત થઈ.

     આ બધી મુશ્કેલીઓ હોવા છતાં તાત્યાસાહેબ વાર્ષિક પરીક્ષામાં પ્રથમ ક્રમે પાસ થયા. કૉલેજના પ્રથમ વર્ષ દરમિયાન સંસ્કૃત વિષય પ્રત્યે તેમની રૂચિ વિશેષ રહેલી. તેથી આગળ જતા સંસ્કૃત વિષય સાથે અનુસ્નાતક પદવી પ્રાપ્ત કરવાની મહેચ્છા તેમનામાં જાગેલી. પરંતુ કમનશીબે અથવા તો એમ કહો કે ગણિત વિષયના સદ્ નશીબે, પ્રથમ વર્ષની વાર્ષિક પરીક્ષામાં સંસ્કૃત વિષયના પરીક્ષકોએ પક્ષપાતી વલણ અપનાવી તત્યાસાહેબને ગુણવત્તામાં પ્રથમ ક્રમને બદલે બીજો ક્રમ આપ્યો.  આ હકીકત સમય જતાં સાબિત પણ થયેલી. તેનાથી ગુસ્સે થઈને તાત્યાસાહેબે સંસ્કૃત શીખવાને બદલે ગણિત વિષય જ શીખવાનો નિર્ધાર કર્યો અને આગળ જતાં તે વિષયમાં અસાધારણ યશ સંપાદન કર્યો. સંસ્કૃતના પ્રીક્ષકોએ મૂલ્યાંકન દરમિયાન પક્ષપાત ન કર્યો હોત તો તે વિષયમાં તાત્યાસાહેબને સર્વોચ્ચ ગુણવતાક્રમ પ્રાપ્ત થયો હોત આ વાત નિશ્ચિત અને નિર્વિવાદ હતી. અને એમ બન્યું હોત તો આગળ જતાં સંસ્કૃત વિષયમાં તેમણે ડૉક્ટરેટ ની પદવી અને તેનાથી કદાચ આગળ મહામહોપાધ્યાયની પદવી હાંસલ કરી હોત. જો કે તેની સરખામણીમાં ગણિત વિષયમાં તેમણે મેળવેલ સિદ્ધિ ચડિયાતી સાબિત થઈ. તે માટે સંસ્કૃત વિષયમાં પક્ષપાત આચરનાર પેલા પરીક્ષકોને જેટલા ધન્યવાદ આપવામાં આવે તેટલા ઓછા જ ગણાશે.

     કૉલેજના અભ્યાસ દરમિયાન તાત્યાસાહેબે સંસ્કૃત વિષયના અધ્યયનને ભલે તિલાંજલિ આપેલી છતાં સંસ્કૃત વિષય પ્રત્યેના તેમના લગાવમાં કે રૂચિમાં જરા પણ ઓટ આવી ન હતી. સંસ્કૃત વિષયનું અધ્યયન તેઓ આજીવન કરતાં રહેલાં. સંસ્કૃત વિષયને લગતી કેટલીક બાબતોમાં તેઓ સંશોધકનો અભિગમ અપનાવતા. દા.ત. સંધ્યા કરતી વેળાએ ઉચ્ચારવામાં આવતા 24 નામો વિષે કૂતુહલ રહેલું. બનારસના ઘણાં શાસ્ત્રી-પંડિતોને તેમણે આ 24 નામો વિષે પૂછેલું પણ ખરું, પરંતુ તેમાંથી એક પણ વિદ્વાન તેમના પ્રશ્નનો સંતોષકારક જવાબ આપી શક્યો ન હતો. આગળ જતાં કાશી હિન્દુ  વિશ્વવિદ્યાલય હસ્તકના ઈન્ડોલોજી કૉલેજના પ્રાધ્યાપક ડૉ. અગ્રવાલે તાત્યાસાહેબની તે અંગેની શંકાઓનું સમાધાન કર્યું હતું. ડૉ. અગ્રવાલે કહ્યું, શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ આ ચાર ભગવાન વિષ્ણુના આયુધો તેમના ચાર હાથમાં કેટ કેટલા પ્રકારે ગોઠવી શકાશે તેનો વિચાર કરીને 4=4 x3x2x1= 24 આ ગણત્રી ધ્યાનમાં લઈને વિષ્ણુ ભગવાનના આ 24 નામ ગોઠવવામાં આવ્યા છે. ડૉ. અગ્રવાલે તાત્યાસાહેબને એમ પણ કહ્યું કે શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ આ ચાર આયુધો  24 પ્રકાર મુજબ હાથમાં લીધેલી 24 જેટલી મૂર્તિઓ રાજસ્થાન રાજ્યના પુરાતત્ત્વ સંશોધન વસ્તુ સંગ્રહાલયમાં મૂકવામાં આવેલી છે જે ઈચ્છુકોને જોવા મળી શકશે. આગળ જતા તાત્યાસાહેબ જ્યારે રાજસ્થાન જાહેર સેવા આયોગના અધ્યક્ષ બન્યા ત્યારે એક વાર અમે તે મૂર્તિઓ જોવા ગયેલા અને તેનાથી અમને ખૂબ આનંદ થયેલો—ખાસ તો એટલા માટે કે એક ગૂઢ સમસ્યાનો ઉકેલ આવી ગયો. સમયાંતરે  ‘સ્તોત્રરત્નાકર’ પુસ્તક વાંચતાવાંચતાં  મને પણ એક સ્તોત્રમાં આ સમસ્યાની ગૂઢતાનો ઉકેલ વાંચવા મળેલો. ઉપરોક્ત સ્તોત્રમાં આ 24 નામોના અર્થ અત્યંત સરળ ભાષામાં આપેલા છે. મેં જ્યારે આ સ્તોત્ર તાત્યાસાહેબને બતાવ્યું ત્યારે તેમના આનંદનો પાર ન રહ્યો. સાથોસાથ કાશીના પંડિતોના અજ્ઞાનથી આશ્ચર્ય પણ થયેલું.

     સંધ્યામાં ઉલ્લેખિત ઉપરોક્ત 24 નામોની અર્થપૂર્ણ કારણ-મીમાંસા કરવા માટે જેમણે ખૂબ શોધાશોધ કરી અને અંતે જેમણે ખૂબ શોધાશોધ કરી અને તે અંતે જેમણે તેમાં સફળતા પણ મેળવેલી તે તાત્યાસાહેબ પોતે કર્મઠતાથી કદી પણ સંધ્યા ન કરતા. આ બાબત નોંધપાત્ર છે. તેમ છતાં અમારે ત્યાં જ્યારે કોઈ શાસ્ત્રીપંડિતનું આગમન થાય ત્યારે આવેલા મહેમાનની સગવડ ખાતર ઘરમાં સંધ્યા કરવા માટેની જરૂરી બધી જ સાધન- સામગ્રી  તૈયાર રાખવામાં આવતી. બિહાર રાજ્યના એક જમાનાના રાજ્યપાલ માધવરાવ અણ્ણે એકવાર મહેમાન બનીને અમારે ત્યાં રહેવા આવેલા  ત્યારે તેમણે અમારા ઘરમાં સંધ્યા કરેલી. તેના માટે અમે તેમને બધી સાધન-સામગ્રી પૂરી પાડેલી. તેવી જ રીતે માણસનાં જન્મથી મૃત્યુ સુધીના જે 16 ધાર્મિક સંસ્કારો હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે તે વિધિવિધાનના મહત્ત્વ અંગે તાત્યાસાહેબ બહુ સચિંત ન હતા. શ્રાદ્ધ તેમજ કર્મકાંડમાં પણ તેમને વિશ્વાસ ન હતો. તિલાંજલિ ને જલાંજલિ કરતા, જેને તૃષ્ણા લાગી છે તેને યથેચ્છ પાણી પીવડાવી રેની તૃષ્ણા સંતોષવામાં તેમની શ્રદ્ધા વધારે સજાગ હતી અને તે મુજબ તેમણે જીવનભર તેનું આચરણ પણ કરેલું.

——————————————————————-

સ્પૃશ્ય-અસ્પૃશ્ય, બ્રાહ્મણ-શુદ્ર જેવા વિચારો તથા આભડછેટ જેવા કુસંસ્કારો તેમને જરા પણ ન ગમતાં, કાશી વિદ્યાપીઠની રજાઓ પૂરી થયા પછી જે વિદ્યાર્થીઓ ભણવા માટે પાછા આવતા તેમાંથી હોસ્ટેલમાં રહેનારા કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ એકાદ દિવસ અમારે ત્યાં રહેતા. તેમાં કોલ્હાપુરનો અસ્પૃશ્ય કોમનો એક વિદ્યાર્થી પણ હતો. તે ખૂબ હોંશિયાર હતો. તાત્યાસાહેબ તેને માર્ગદર્શન પૂરું પાડતા તથા આર્થિક સહાય પણ કરતા. આ વિદ્યાર્થી હિંદી વિષય સાથે એમ.એ. થયો. ત્યારબાદ ડૉ. હજારીપ્રસાદ દ્વિવેદીના માર્ગદર્શન હેઠળ તેણે ડૉક્ટરેટ પદવી પણ પ્રાપ્ત કરી અને બેળગામની કૉલેજમાં હિંદીનો પ્રાધ્યાપક બન્યો, ત્યાંથી તે નિવૃત પણ થયો છે. તેને બે પુત્રો અને એક પુત્રી છે. તેના સંતાનો એના કરતા પણ જીવનમાં વધારે ચઢિયાતાં સાબિત થયાં છે તે તેના જીવનમાં સંતોષ આપનારી ઘટના હતી. તેના પત્ની ડૉક્ટર છે અને તે પણ વૈદ્યકીય વ્યવસાયમાં ઉચ્ચ પદ ભોગવી રહી છે. ઉપરોક્ત વિદ્યાર્થીનું નામ છે ડૉ. બળવંત લક્ષ્મણ કોતમિરે.

     અમારા બગીચામાં જે માણસ કામ કરતો તે પણ ચમાર જ્ઞાતિનો હતો. તેની પત્ની અમારૂં બધું જ ઘરકામ કરતી તેમાં વાસણ ઘસવા , ઘરની ઘંટી પર દળણું દળવું, હળદરના ગાંઠિયા દળવા, મરચાં કૂટવા, ઘઉં-ચોખા જેવાં ધાન્યો સાફ કરવાં ને તેમાંના કાંકરા વીણવા વગેરે. આ બંને દંપતી અને તેમનાં બાળકો સ્વભાવે નમ્ર અને મીઠી વાણી બોલનાર હતાં. ચમાર જ્ઞાતિનાં આ દંપતી અમારે ત્યાં કામ કરે એ ઘણાંને ન ગમતું. એક વાર અમારા પાડોશમાં રહેતા પરિવારમાં ઘરકામ કરતી એક નોકરડી, કોઈ કામ અંગે અમારે ત્યાં આવી અને તેણે જોયું કે અમારા માળીની પત્ની અમારા વાસણ ઘસતી હતી. પડોશની નોકરડીને બધી જ ખબર હોવા છતાં, માળીની પત્ની અમારે ત્યાં કામ કરતી તે જોઈને તેને જાણે કે ખૂબ આશ્ચર્ય થયું હોય એવો દેખાવ કરીને તે મને ઉદ્દેશીને બોલી, ‘માતાજી, આપકે બર્તન ચમારન માંજતી હૈ? બડી બુરી બાત હૈ ’ તેનો આકટાક્ષ મેં સાંભળ્યો ખરો, પરંતુ તેના તરફ મેં જરાયે ધ્યાન આપ્યું નહિ.

     એક વાર તાત્યાસાહેબને દૂધીનું શાક ખાવાની તલપ લાગી. અમારા મહારાજે શહેરના શાકબજારમાં ઘણી શોધ કરી, પણ તેને કોઈ ઠેકાણે દૂધી મળી નહિ. મેં આ વાત અમારા માળીને કરી. પોતાના માલિકની ફરમાઈશ પૂરી કરવા માટે અમારો માળી શહેરની આજુબાજુના સાત-આઠ માઇલના પરિસરમાં ફર્યો અને એક ખેતરમાંથી તેણે દૂધી શોધી કાઢી અને અમને લાવી આપી. સદ્ નશીબે  પેલો ખેડૂત અમારા માળીનો પરિચિત હતો એટલે પૈસા લીધા વગર જ તેણે અમારા માળીને દૂધી આપી હતી. દૂધી લઈને તે વિજયી મુદ્રા સાથે પાછો આવ્યો અને અત્યંત વિનમ્ર ભાવે તાત્યાસાહેબ સમક્ષ હાજર થયો, જાણે કે હનુમાને દ્રોણગિરિ પર્વત શ્રી રામચંદ્ર સમક્ષ રજૂ કર્યો ન હોય ! માળીના આ પરાક્રમને લીધે તાત્યાસાહેબ ખુશ થયા અને ઇનામ તરીકે તેમણે માળીને દસ રૂપિયા આપ્યા. માળી પૈસા લેવા તૈયાર ન હતો. તેણે કહ્યું કે ખેડૂતે તેને વિના મૂલ્યે દૂધી આપી છે. પરંતુ જ્યારે તાત્યાસાહેબે તેને કહ્યું કે તેઓ દૂધીની કિંમત નહિ પન બક્ષિસ તરીકે રાજી ખુશીથી તેને દસ રૂપિયા આપી રહ્યા છે ત્યારે જ માળીએ તાત્યાસાહેબ પાસેથી રકમ લીધી, આ બધી વાતચીત હિંદીમાં થઈ હતી. આજના જમાનામાં આવી રીતે પોતાના માલિકની ઇચ્છા પૂરી કરવાની તત્પરતા ધરાવતા નોકરો જડશે ખરા !

     ગણિત વિષય ઉપરાંત અન્ય વિષયો અને ક્ષેત્રોમાં તાત્યાસાહેબ જે સંશોધનવૃત્તિ ધરાવતા હતા તેનું એક વધારાનું ઉદાહરણ: એક વખત તાત્યાસાહેબે હિબ્બર્ટ જર્નલમાં એક અમેરિકન વિદ્વાને બૌદ્ધ ધર્મ વિષે આપેલા વ્યાખ્યાનનો

અહેવાલ વાંચ્યો. તેમાં અંગ્રેજી પદ્યનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. તેના તરફ તાત્યાસાહેબ ખૂબ આકર્ષાયા. ઉપરોક્ત પદ્ય પાલી ભાષાના કોઈ શ્લોકનું અંગ્રેજી ભાષાંતર હોવું જોઈએ એવી તાત્યાસાહેબને ખાતરી થઈ. પણ તેનો કોઈ ઉલ્લેખ તે લખાણમાં કોઈ પણ જગ્યા કરવામાં આવ્યો ન હતો. ઉપરોક્ત પદ્યમાં જે કલ્પના હતી તે ખૂબ જ સુંદર હતી. તેના અંગ્રેજી ભાષાંતરમાં પણ અત્યંત આકર્ષક શબ્દ રચના વાપરેલી. તે પદ્યનો મૂળ તાગ મેળવવા તાત્યાસાહેબે પાલી ગ્રંથ જોવાની શરૂઆત કરી. કાશી વિશ્વવિદ્યાલયના પાલી ભાષાના પ્રાધ્યાપકને પણ તેમણે આ અંગે પૂછ્યું, છતાં તેનો પત્તો જ ન મળ્યો. સતત બે-ત્રણ વર્ષ સુધી તાત્યાસાહેબ સમયની અનુકૂળતા મુજબ તેની પાછળ પડ્યા રહ્યા અને છેવટે  તેમાં સફળતા મેળવી પણ ખરી . પાલી ભાષાનો મૂળ શ્લોક મળી આવવાથી ખૂબ આનંદ થયો. તે માટે તેમણે જે પરિશ્રમ કર્યો તેનું ફળ મને મળ્યું. ઉકેલ મેળવવા સુધી તેમણે તેની શોધ ચાલુ જ રાખી એની મને ખાતરી હતી. મૂળ પાલી ભાષાનો ઉપરોક્ત શ્લોક અને તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ નીચે મુજબ:

મૂળ શ્લોક:

 હિત્વા અહં બ્રાહ્મણ દારૂદાહમ્

અજ્ઝત્તમેવજલયામિ જ્યોતિમમ્

નિચ્ચાગ્નિકો નિચ્ચ સમાહિતાત્મા

અર્હન અહં બ્રહ્મચર્યં ચરામિ

 

હિબ્બર્ટ જર્નલમાં આપેલો અંગ્રેજી અનુવાદ:

 ‘ I lay no wood O Brahmin for fire on altars

Within me burneth the fire that I cherish

Ever fire burner I, all tense and ardent

 Seeka I to work out a life more worthy. ’  

     દરેક ઘટના કે વસ્તુ સાથે કોઈને કોઈ મૂલ્યવાન લાગણીઓ સંકળાયેલી હોય છે. આવી લાગણીઓને લીધે સંબંધિત ઘટના કે વસ્તુ વધુ મૂલ્યવાન બનતી હોય છે. પાલી ભાષાનો ઉપરોક્ત શ્લોક અને તેના અનુવાદ અંગે તાત્યાસાહેબના મનમાં આવા જ ભાવ નિર્માણ થયેલાં. આ બધાનો મેં જાતે અનુભવ લીધો હોવાથી મારા મનમાં પણ તે મૂળ શ્લોક અને તેના અંગ્રેજી અનુવાદ વિષે અહોભાવ નિર્માણ થયેલો.

====================================================================================

પ્રકાશનની વિગત

કહાણી એક રૅંગ્લરની    ISBN 81-901845-4-7

મૂળ મરાઠી: ખાણી એકા રૅંગ્લરચી/લેખિકા—સુમતિ વિષ્ણુ નારળીકર

ગુજરાતી અનુવાદ: પ્રા.બી.એમ. મૂળે

પ્રકાશન સૌજન્ય:

 શ્રી વિદ્યા પ્રકાશન:પૂણે.

શ્રીઉપેન્દ્રરૉય નાણવટી : અમદાવાદ

 ‘કુમાર’ માસિક: ‘રૅંગ્લર નારળીકર’ લેખ માટે

 પ્રકાશક: રમેશ શાહ (094271 52203)

પાઠશાળા પ્રકાશન

703,નૂતન નિવાસ, ભટાર માર્ગ, સુરત 395001

પ્રકાશન વર્ષ: જૂન- 2007મૂલ્ય: રૂ.50/-

મુદ્રણ: ચંદ્રીકા પ્રિન્ટરી, અમદાવાદ

     

 

 

 

        

 

 

 

                         

Advertisements
વિશે

I am young man of 77+ years

Tagged with:
Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 268,770 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 285 other followers

તારીખીયું
જૂન 2013
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« મે   જુલાઈ »
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: