બહુ તંત્રી વીણાનો ઝંકાર // વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ //આંતરપ્રવેશ//મકરન્દ દવે તથા કાન્તિલાલ કાલાણી

BAHU TANTRI VEENA

બહુ તંત્રી વીણાનો ઝંકાર

વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ //આંતરપ્રવેશ//મકરન્દ દવે તથા કાન્તિલાલ કાલાણી//નવભારત //પાના-32 થી 39

  II ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય II

શ્રી વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનું મહિમાગાન ગાતાં આદિ શંકરાચાર્યે કહ્યું છે:

ગેયં ગીતા નામસહસ્ત્રં, ધ્યેયં શ્રીપતિરૂપમજસ્ત્રમ્ I

નેયં સજ્જનસંગે ચિત્તં, દેયં દીનજનાય ચ વિત્તમ્ II

ગાન કરવું હોય તો ભગવદ્ ગીતા અને વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનું ગાન કરો !

ધ્યાન કરવું હોય તો વિષ્ણુના સ્વરૂપનું અવિરત ધ્યાન કરો !

રસપાન કરવું હોય તો સજ્જનો સાથે બેસી તેમની વાણીમાં ચિત્તને જોડી દો !

અને દાન કરવું હોય તો દીનદુ:ખિયાને માટે સ્નેહ અને સંપત્તિનો પ્રવાહ વહેતો કરી દો !

મનુષ્ય-જીવનનાં આ ચાર મુખ્ય કર્તવ્ય-કર્મો છે.એમાં મનુષ્યના સમગ્ર વ્યક્તિત્વને માટે વિકાસનાં બારણાં ખૂલી જાય છે.

તમારે કંઠેથી ભગવદ્ ગાન ઝરવા દો,-કંઠમાં મધુરતા આવશે.

તમારાં નેત્રોથી ભગવદ્ –સ્વરૂપનું ધ્યાન થતું રહો,-તેમાં પવિત્રતા આવશે.

તમારાં કાનથી ભગવદ્ વાર્તાનું શ્રવણ કરો,-તમે નિંદા-સ્તુતિથી પર ઊઠી શકશો અને

તમારા હાથથી દાનનો પ્રવાહ સદાય વહેતો રાખો,-તમે ધનની ગુલામીમાંથી મુક્ત બની ખરેખર ધન્ય થશો. આ ચાર મહાદ્વાર છે, જીવનમુક્ત થવા માટે. ઇન્દ્રિયોને નિર્મળ કરે અને ચિત્તને ઉજ્જવળ કરે એવાં આ રોજેરોજ કરવાનાં કાર્યો છે. તેમાં પણ આદિ શંકરાચાર્યે ગીતાપાઠ અને સહસ્ત્રનામ-જપને અગ્રિમ સ્થાન આપ્યું છે. ગીતાના પાઠથી જીવનના કુરુક્ષેત્રમાં ઝઝૂમવાનું બળ મળે છે, તો સહસ્ત્રનામનો જપ જીવનના સ્વામીનો પરિચય કરાવે છે. સહસ્ત્રનામ આપણને ક્ષુદ્ર અને નાશવંત નામ-રૂપમાંથી મુક્ત કરી ભગવાન વિષ્ણુના અનંત અને અવિનાશી નામ-રૂપમાં રમતા કરી દે છે.

કેવું અનંતનું ગાન ઊઠે છે આ સહસ્ત્રનામની બહુતંત્રી વીણાના ઝંકારમાંથી !

અનન્ત:, અનન્તજિત, અનન્તરૂપ:,

અનન્તશ્રી:, અનન્તાત્મા, અનેકમૂર્તિ:, અનુત્તમ:,

સહસ્ત્રનામમાં આવતા એકેએક નામનું શુદ્ધ ઉચ્ચાર અને ઉત્કટ ભાવથી રટણ કરો !

આપણા દેહમાં બદ્ધ રહેલા આતમપંખી માટે તે અનંતનું બારણું ખોલી આપશે.

આ નામના ગુંજાર સાથે આતમપંખી કિલ્લોલ કરતું ચિદાકાશમાં વિહરતું થઇ જશે.

જ્યાં સાચો ભાવ છે, ત્યાં નામનો પ્રભાવ નિશ્ચિત છે. અને વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ કેટલી વિવિધ રીતે આ અનંતનો આનંદ-વિહાર કરાવે છે ! વૈદિક પરંપરાની કોઇ પણ સાધના-ધારા આ નામોમાં બાકી નથી રાખી. ભગવાન વેદ-વ્યાસની પ્રતિભાએ અહીં જે જે નામ દ્વારા પ્રકાશની ઝાંખી થાય છે તેને અંકિત કરી આપ્યું છે. એક સૂત્રે ગૂંથી આપ્યું છે. વિષ્ણુસહસ્ત્રનામમાં યજ્ઞવિદ્યા છે, યોગવિદ્યા છે, બ્રહ્મવિદ્યા છે.

તમારે કર્મના સ્વામીને નિહાળવા છે? અહીં આવો !

સત્કર્તા, સત્કૃત:, સત્કૃતિ:, સત્પથાચાર:,

સત્યધર્મપરાક્રમ:, સત્યધર્મપરાયણ:.

આવાં નામોનો ગુંજાર તમારાં કર્મોને સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત કરશે. તમારે જ્ઞાનના પ્રકાશને અંતરમાં ઝીલવો છે? અહીં આવો !

ભૂભુર્વ:, સ્વતરુ:, તાર:, જ્ઞાનગમ્ય:, પ્રજાગર:,

બ્રહ્મજ્ઞ:, બ્રહ્મણ્ય:, બ્રહ્મવિત્, બ્રહ્મવિવર્ધન:.

આવાં નામોનો ગુંજાર તમારાં જ્ઞાનનેત્રો સામે બ્રહ્મલોકના કદીયે અસ્ત ન પામતા સૂર્યને પ્રગટ કરશે. તમારે ભક્તિભાવથી હ્રદયને આર્દ્ર કરવું છે? અહીં આવો !

 

અનુકૂલ:, શતાવર્ત:, વત્સલ:, વત્સી,

લોકબન્ધુ:, લોકનાથ:, માધવ:, ભક્તવત્સલ:.

આવાં નામોનો ગુંજાર તમારા હ્રદયમાં ભક્તિના અમૃતનું સિંચન કરશે.

આવા પૂર્ણ જીવનની પ્રાપ્તિ માટે તો વિષ્ણુસહસ્ત્રનામમાં પરાત્પર બ્રહ્મની સાથે અવતાર-તત્ત્વની લીલા પણ અનેક નામોમાં વિહરતી દેખાય છે.

શ્રુતિનું વચન છે કે ભગવાન વિષ્ણુ સ્વયં યજ્ઞસ્વરૂપ છે: ‘યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુ:’

વૈદિક દ્ર્ષ્ટાઓએ જ્ઞાનનેત્રથી નિહાળ્યુંછે કે ચૈતન્યના અખૂટ ભંડાર સમા સહસ્ત્રશીર્ષ પુરુષે પોતાની આહુતિ આપીને આ વિશ્વયજ્ઞનું સર્જન કર્યું છે. એ પરમ ચૈતન્ય જ અનેકરૂપે સચરાચરમાં વ્યાપ્ત છે. સહસ્ત્રનામના પ્રારંભમાં જ  આ સત્યનું દર્શન થાય છે. ભગવાન વિષ્ણુ એક તરફથી સ્થૂળ વિશ્વરૂપે તો બીજી તરફથી સૂક્ષ્મ યજ્ઞ, વષટ્ કારરૂપેસર્વત્ર વ્યાપી રહ્યા છે. ભગવાન વિષ્ણુનાં દર્શન કરવાં હોય તો દરેક વ્યક્તિએ તેમની જેમ જ વિશ્વયજ્ઞમાં પોતાની આહુતિ આપવી જોઇએ. સહસ્ત્રનામનું આ ધ્રુવગાન છે, અને એને રોમેરોમમાં ગુંજતું કરવા માટે જ એક પછી એક સહસ્ત્રનામની અગ્નિશિખા પ્રજવલિત કરવામાં આવી છે.

આપણા અંતરની વેદી પર આ યજ્ઞને પ્રગટાવી એમાંથી યજ્ઞપુરુષ હરિને એવા પ્રાપ્ત કરી લઇએ કે હોમ, હવિ ને હોતા એક બની જાય. આપણી નાભિમાંથી નામનો ગુંજાર ઊઠવો જોઇએ. વૈદિક મંત્ર કહે છે:

અયં યજ્ઞો ભુવનસ્ય નાભિ:

આ યજ્ઞ વિશ્વભુવનની નાભિ છે.

તો આપણી નાભિમાંથી નામનો ગુંજાર એવો જાગે કે તે ચિદાકાશને ગુંજરિત કરી મૂકે.

યજ્ઞ:, યજ્ઞપતિ:, યજ્વા, યજ્ઞાંગો, યજ્ઞવાહન:,

 યજ્ઞભૃત્, યજ્ઞકૃત્, યજ્ઞી, યજ્ઞભુક્, યજ્ઞસાધન:

આ યજ્ઞસ્વરૂપની નામાવલિમાં એક નામ આવે છે: યજ્ઞાન્તકૃત-યજ્ઞનો અંત કરનાર, યજ્ઞનો ધ્વંસ કરનાર. યજ્ઞના ધ્વસંક તરીકે ભગવાન શંકરને આપણે જાણીએ છીએ. પણ સ્વયં યજ્ઞમૂર્તિ વિષ્ણુ યજ્ઞના ધ્વસંક કેવી રીતે હોઇ શકે? યજ્ઞાન્તકૃત નામ પછી આવતા યજ્ઞગુહ્યમ્ નામમાં તેનું રહસ્ય રહેલું છે. હ્રદયગુહામાં પ્રગટતા અંતરાગ્નિને ગુહ્યાગ્નિ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે અંતર્યાગ જાગૃત થાય છે ત્યારે બહિર્યાગની પૂર્ણાહુતિ થાય છે. જ્ઞાન ઉદય પામે છે ત્યારે કર્મ સમાપ્ત થઇ જાય છે.’સમાધિજ-અગ્નિ’ પ્રદીપ્ત થાય છે ત્યારે ‘સમિધજ-અગ્નિ’ સમાપ્ત થઇ જાય છે. સમાધિમાં લઇ જાય એ જ સમિધ. આપણાં મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ઇન્દ્રિયો જ સાચાં સમિધ છે ને? જીવનયજ્ઞનાં એ જ હુતદ્રવ્યો છે ને ? એ સિવાયનાં સાધનો અને ક્રિયાઓ કર્મઠોની જટિલ જંજાળ બની જાય છે. યજ્ઞકર્મની જ્વાલા અંતર્જ્ઞાનની જ્યોતિમાં જટિલ જંજાળ બની જાય છે. યજ્ઞકર્મની જ્વાલા અંતર્જ્ઞાનની જ્યોતિમાં પરિણમવી જોઇએ. વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનો આ સંદેશ છે. ભગવદ્ નામથી શરૂ થતો જપ-યજ્ઞ શબ્દ, અર્થ, ધ્વનિ, જ્યોતિ અને તત્ત્વમાં લય પામવો જોઇએ. યજ્ઞને યોગમાં પલટી નાખતાં નામો છે:

 ‘ યોગ:, યોગવિદાંનેતા, યોગી, યોગીશ:,

વાયુ:, વાયુવાહન:, સદાયોગી.’વિષ્ણુનામનો જપયજ્ઞ આપણાં કર્મોને પાવન કરી તેને યોગમાં પલટાવી નાખે તો જ યજ્ઞ સાર્થક ગણાય. આ જપયજ્ઞથી ભોગની ભૂમિ યોગની ભૂમિ બની જવી જોઇએ. કર્મભૂમિમાંથી એ ધ્યાનભૂમિમાં આત્માનું આરોહણ છે અને ધ્યાન પરિપક્વ થાય ત્યારે અનાયાસ જ્ઞાનનેત્ર ખૂલે છે. વાયુ અને વૃત્તિ એક બને, સંકલ્પ-વિકલ્પ શમી જાય. સહજ વિવેક જાગે, પર વૈરાગ્ય પ્રગટે. વિષ્ણુનામ માત્ર જાગૃત અવસ્થામાં જ નહીં પણ સ્વપ્નાવસ્થામાંયે ચિત્તનો કબજો લઇ લે. આવું થાય ત્યારે જાણવું કે જ્ઞાનનો સૂર્ય ઉદય પામવાની તૈયારીમાં છે. આ ક્ષણભંગુર, વામન શરીરમાંથી વિરાટનો પ્રાદુર્ભાવ દૂર નથી અને ચિત્તનો ચિદ્ ભાવમાં લય થતાં જ આત્મસૂર્ય પ્રકાશી ઊઠશે. સહસ્ત્રનામમાં આવતાં આ નામો ત્યારે માત્ર શબ્દો નહીં રહે, તેજશક્તિના ફુવારા બની જશે. અંતર બોલી ઉઠશે:

’આદિત્ય, જ્યોતિરાદિત્ય:, ઓજસ્તેજોદ્યુતિધર:,

પ્રકાશાત્મા, પ્રતાપન:’

જ્યાં આવા આત્મજ્ઞાનની કિરણધારા છે ત્યાં પરા ભક્તિની  કરુણાધારા સાથે વહે જ છે. વિષ્ણુનામનું આકંઠ પાન કરતાં કરતાં ચિત્ત ચેતનાનાં ઉત્તુંગ શિખરો ચડતું જાય છે. આ ગગનભેદી હિમશિખરો પર જ્ઞાનનો સૂર્ય પ્રકાશે છે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ ગંગાપ્રવાહની જેમ કરુણાધારા વિગલિત થાય છે.’સત્યમ્ જ્ઞાનમ્  અનંતમ્  બ્રહ્મમ્’ ચારે દિશામાં ઘૂઘવતા પૂરની જેમ આવો રોમરોમ રણકાર વહી નીકળે છે વિષ્ણુનામના જપમાંથી. પ્રસન્નતાનો પાર રહેતો નથી. ત્યારે ભુજાનું બળ, મુખની વાણી, લોચનની દ્રષ્ટિ, હૈયાનું સુખ અને સાથી રહે છે કેવળ વિષ્ણુ, વિષ્ણુ, વિષ્ણુ. જપના શબ્દો જીવનનું સત્ય બની જાય છે.

 ‘ સુપ્રસાદ:, સુભુજ:, સુમુખ:, સુખદ:, સુહ્રત્’

અને આવું વિશાળ વિષ્ણુતત્ત્વ જેના જીવનમાં પાંગર્યું તે કોનીસહાયક ભુજા નહીં બને ? કોના કાનોમાં અમૃત સીંચતી વાણી નહીં બને? કોની આંખોના આંસુ લૂછતી દ્રષ્ટિ નહીં બને? કોના સુખનો સાથી અને દુ:ખનો ભાગીદાર તે નહીં બને? વિષ્ણુનો ઉપાસક એટલે જ વિશ્વબંધુ. એ પોતે આનંદમૂર્તિ બની, હરિનો ઓચ્છવિયો બની સર્વત્ર આનંદની લહાણી કરશે.

સાધનામાર્ગનાં ત્રણ પગથિયં છે: પ્રયોગ, સંપ્રયોગ અને સંપ્રસાદ. પ્રયોગ બહિરંગ ઉપાસના છે, સંપ્રયોગ અંતરંગ ઉપાસના છે અને સંપ્રસાદ ભગવ સાનિધ્યનો, સાક્ષાત્કારનો પરમ આનંદ છે. સંપ્રસાદ એ ભગવદ્ કૃપાનું અમૃત છે. તેનું આસ્વાદન કરતાં ભક્તના હ્રદયમાંથી કેવા ઉદ્ ગાર સરી પડે છે! સહસ્ત્રનામ કહે છે:

 ‘આનંદ:,નન્દન:,નન્દ:,

પ્રસન્નાત્મા, શતાનંદ, નન્દિ:, પ્રમોદન:’

મોદ-પ્રમોદ એ હરિરસ-મદથી મત્ત ભક્તનો ઉલ્લાસ છે.સતનામથી શરૂ થતી યાત્રા આ પરમ આનંદધામમાં વિરમે છે. પછી ભક્તના અંતરમાંથી એકમાત્ર અસ્તિવાક્ય જ નીકળે છે. સુખ-દુ:ખ, વૃદ્ધિ-હાસ, જન્મ-મૃત્યુ-આ બધાં દ્વન્દ્વોમાંપસાર થતાં તેના મુખમાંથી ભ્ગવ વિધાનનો સ્વીકાઅર કરતી’શ્રીર્સ્તુ-સ્વસ્તિરસ્તુ’ ની જ વાણી સંભળાય છે. દરેક પરિસ્થિતિમાં ભક્તનો પ્રાણ ગાઇ ઊઠે છે.

‘સ્વસ્તિદ:, સ્વસ્તિકૃત, સ્વસ્તિ:, સ્વસ્તિભુક્ ,સ્વસ્તિદક્ષિણ:’

વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ આ રીતે પરમ મધુરથી શરૂ થતી પરમ આનંદ અને કલ્યાણ ભણીની વાક્ યાત્રા છે. વાક્ ની  આ અંતર્મુખી ગતિ છે. તેનો અનુભવ થતાં વૈખરીથી સ્ફોટ પામતો નામજપ મધ્યમા વાણીમાં સમત્વ પામે છે. ત્યાં મન-વાણીની એકતા સધાય છે. અને આ સમત્વનું સામગાન પશ્યંતી વાણીના પ્રદેશમાં લઇ જાય છે. પશ્યંતી તે શ્રાવ્ય શબ્દને દર્શનમાં પલટી નાખતી તેજોમયી વાણી છે. અહીં મંત્રચૈતન્ય જાગૃત થતાં દિવ્ય સ્વરૂપનાં દર્શન થાય છે. પશ્યન્તી  વાક્ અંતે પરાવાણીમાં વિલય પામે છે.

બ્રહ્મવિદ્યાનાં મૂળ આ પરાવાણીમાં છે, તો તેનાં અમૃતફળ અવતારોની મુખરિત ગાથામાં છે. સહસ્ત્રનામ આ તમામ સ્વરોને ઝંકૃત કરી ચિત્તને આનંદસિંધુમાં ગરકાવ કરી દે છે. બ્રહ્મ-અદ્વૈતથી માંડી વૈષ્ણવ, શૈવ, શાક્ત, સૌર્ય કે ગાણપત્ય કોઇ પણ પરંપરાને ભક્ત અનુસરતો હોયપણ સહસ્ત્રનામ એને ક્યાંક ને ક્યાંક સ્પર્શી જાય છે અને તેના હ્રદયને સ્પંદિત કરી મૂકે છે.

પરમ પુરુષોત્તમ વિષ્ણુનાં નામોમાં પુરુષવાચક નામ તો હોય જ, પણ બ્રહ્મના તત્ત્વવાચક નામ અને શક્તિનાં સ્ત્રીવાચક નામને પણ અહીં સ્થાન છે. વિષ્ણુતત્ત્વની તે વ્યાપકતા અને સર્વગ્રાહિતા છે.

બ્રહ્મના ઉપાસકો માટે નામો છે:

પ્રણવ:, સત, યત, તત, પદ્મનુત્તમમ્

અહીં શ્રુતિ-વચન યાદ આવી જશે:

ૐતત્ સત્ ઇતિ  નિર્દેશો

બ્રહ્મણસ્ વિવિધ: સ્મૃત (છાંદોગ્ય-11,23)

બ્રહ્માના ઉપાસકો માટે નામો છે:

ક:, હિરણ્યગર્ભ:, પરમેષ્ઠી, પ્રપિતામહ:, પ્રજાપતિ:, પદ્મગર્ભ:

શિવના ઉપાસકો માટે નામો છે:

ઇશાન:, શિવ:, શર્વ:, ,મહાદેવ:, ભૂતમહેશ્વર:

શક્તિના ઉપાસકો માટે નામો છે:

સત્તા, ભૂતિ:, કૃતિ:, સદ્ ગતિ:,સત્કૃતિ:, સદ્ ભૂતિ:

ગણપતિના ઉપાસકો માટે નામો છે:

અગ્રણી, ગ્રામણી, વાચસ્પતિ, ઉદારધી, જ્યોતિર્ગણેશ્વર:.

સૂર્યના ઉપાસકો માટે નામો છે:

અર્ક:, અચિર્ષ્માન, આદિત્ય:, રવિ:, રવિલોચન:, બૃહદ્ ભાનુ:, ભાસ્કરદ્યુતિ:.

વિષ્ણુના અવતારોના ઉપાસકો માટે નામો છે:

રોહિત:, મહાશૃંગLમત્સ્ય) અચલ(કૂર્મ), મહાવરાહ(વરાહ), નારસિંહવપુ: (નૃસિંહ), વામન(વામન), ખંડપરશુ: (પરશુરામ), રામ: (રામ), કૃષ્ણ: (કૃષ્ણ)

આમ પ્રમુખ અવતારોનું સ્પષ્ટ સ્મરણ સહસ્ત્રનામમાં છે. આ નામોને ભગવાન વેદવ્યાસે ‘ઋષિભિ: પરિગીતાનિ’ –ઋષિઓએ ગાયેલાં કહ્યાં છે. મંત્રદ્રષ્ટા અને તપોધન ઋષિવરોએ પોતાની અંતર્ડ્રષ્ટિથી એક જ પરમાત્માનું જે વિવિધ મહિમા, ભાવ, રૂપ અને ગુણથી ભર્યું દર્શન કર્યું તેની નામમાળા વ્યાસદેવે પરોવી આપી છે. ભગવાનનાં અનંત ઐશ્વર્ય, માધુર્ય, પ્રજ્ઞા અને કરુણાને વ્યક્ત કરવાની સાથે સાથે આ નામ તેમને પ્રાપ્ત કરવાનો સાધનામાર્ગ પણ દર્શાવે છે. નામમાં ઊંડી ડૂબકી મારતાં તેનો રહસ્યસ્ફોટ અનુભવી શકાય છે. વૈદિક સાધનાની સર્વ ધારાઓનું આ સહસ્ત્રનામ સંગમસ્થાન છે. વિષ્ણુપદથી અંકિત વાંગ્મયી ગંગાનું જાણે આ પ્રયાગ-તીર્થ છે. સત્યની નિશ્ચળતા, જ્ઞાનની ઉજ્જ્વળતા અને ભક્તિની નિર્મળતા આ ત્રિવેણીતીર્થે એકાકાર થાય છે અને ચૈતન્યના શબ્દાતીત મહાસિંધુમાં અંતે ભળી જાય છે.

સહસ્ત્રનામે નિજ નામ ઓગળે

સહસ્ત્રરૂપે નિજ પિંડ પીગળે,

નદી ત્યજીને જ્યમ નામ-રૂપ

સિંધુ બની કેવળ સિંધુમાં ભળે.

                               II II 

———————————————————————————————————

  

 

Advertisements
વિશે

I am young man of 73+ years

Posted in miscellenous

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 248,863 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 288 other followers

તારીખીયું
જુલાઇ 2012
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« જૂન   ઓગસ્ટ »
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: