ગજેન્દ્ર-મોક્ષ+

GAJENDRA-MOX

ગજેન્દ્ર-મોક્ષ

શ્રીમદ્  ભાગવત/કરસનદાસ માણેક/નવભારત/પ્રથમ આવૃત્તિ:1984/પાના:157થી 160

        ત્રિકૂટ નામે એક પર્વત છે.

        પર્વત કહ્યો એટલે જેમણે જોયો ન હોય તેમને, ધરતીની સપાટી ઉપરથી આકાશ ભણી ઊંચા થયેલા પથ્થરોના એક જબરદસ્ત ગંજનો જ વિચાર આવે. બહુ બહુ તો એના ઉપર થોડી ઘણી લીલોતરી !

        પણ આ ત્રિકૂટ પર્વત તો નાની શી દુનિયા જેવો—હજારો માઇલ લાંબો, સેંકડો માઇલ ઊંડો અને આકાશની સાથે ગોઠડી કરતો. વાદળાં તો એની કેડ ફરતાં કંદોરા જેવાં. નાની નાની નગરીઓ સમી એની ગુફાઓ અને કંદરાઓ, મહાનગરો શાં અરણ્યો, વચ્ચે વચ્ચે સાગર શાં સરોવર અને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર ઊતરેલાં ગંગાજીના દર્શને જવા, દોડાદોડ કરી રહેલાં ઝરણાંઓનો તો પર જ નહિ.

        આ પર્વતમાં એ ગજરાજ રહેતો હતો. ગજરાજ એટલે હાથીઓનો રાજા અને સાચે જ આપણા આ ગજરાજમાં રાજવીના બધા ગુણો હતા…. અને અવગુણો પણ !

        ભાયાતો જેવા અનેક હાથીઓ, શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરવા માટે અને એની રક્ષા કરવા માટે પણ, સર્વદા એની સાથે જ ફરતા. એની સેવા કરવા સદૈવ તત્પર એવું હાથણીઓનું ઝૂંડ પણ એની પાછળ પાછળ ફર્યા કરતું.

        એક દિવસ અનેક હાથણીઓ અને હાથણીઓથી વીંટળાયેલો ગજરાજ, ત્રિકૂટ પર્વતની બરાબર વચ્ચે આવેલા અને અંદર ખીલેલાં હજારો કમળપુષ્પોથી શોભી રહેલા એક સરોવરને કાંઠે પાણી પીવા અને જળવિહાર કરવા માટે ગયો.

        એક તો સરોવર પોતે જ સુંદર અને બીજું કિનારા ફરતી ગોઠવાઇ ગયેલી અને ઊંચી કરાયેલી સૂંઢોમાંથી પાણીના ફુવારા ઉડાડતી હાથઈઓની આ હાર. હાથીઓ આજે વસંતઋતુને વર્ષામાં પલટી

 રહ્યાહતા. ત્યાં એકાએક એક કારમી ચીસથી આખો ત્રિકૂટ પર્વત જાણે કંપી ઊઠયો !

        જળવિહાર, જળવિહારને ઠેકાણે રહ્યો અને સૌ, આ ચીસ ક્યાંથી આવે છે તેની શોધમાં અહીંથી ત્યાં પાગલની પેઠે દોડાદોડ કરવા લાગ્યા.

        ફ્ક્ત એક ગજરાજ જ જ્યાં ને ત્યાં ઊભો રહ્યો. તેની સૂંઢ, પહેલાંની પેઠે જ ઊંચી હતી, પરંતુ તેમાંથી પાણીનો ફુવારો નહોતો નીકળતો. તેના પગ ધરતીની સંગાથે જડાઇ ગયા હતા અને એક નાનકડા ડુંગર જેવડા એના દેહનો એક એક અણુ, પોતાનમાં હતું તેટલું બધું બળ એકઠું કરીને, ધરતીની અદીઠ પકડમાંથી છટકવા મથી રહ્યો હતો.

        પણ એ પકડ ધરતીની નહોતી. જળવિહાર કરી રહેલા ગજરાજના એક પગને, સરોવરના ઉદરમાં આવેલા એક ગ્રાહ—એક મહાભયાનક મગરે—પોતાનાં પોલાદી જડબાં વચ્ચે ભીંસ્યો હતો.

        હાથીઓ અને હાથણીઓનું આખું ટોળું, આ જળચર—જેમના જડબામાં ફસાયેલા પોતાના નાયકની પાછળ એકઠું થઇ ગયું; પણ આ લડાઇનો પ્રકાર જ એવો હતો કે જેમાં મિત્રો અને સાથી બૂમો પાડ્યા ઉપરાંત અથવા કહો કે બિરદાવ્યા ઉપરાંત, બીજું કશું જ ન કરી શકે !

        મગરની તાકાત પાણીમાં અને ગજની ધરતી ઉપર. એટલે ગ્રાહ(મગર)ગજને પાણીમાં ઘસડવા ઊંચોનીચો થાય.

        પણ યુદ્ધ, પહેલો ઘા કરનાર ગ્રાહની તરફેણમાં હતું ! ધીમે ધીમે પાણીના પેટાળમાં રહેતો આ દૈત્ય, ગજના પગને વધુ ને વધુ ભીંસતો, ભરડતો, ભરખતો જતો હતો. ગજની શક્તિ ઓછી થતી જતી હતી અને આ દયાજનક દેખાવને દૂર ઊભા ઊભા લાચારીથી જોઇ રહેલા હાથીઓની પાર વગરની કિકિયારીઓ, દિશાઓને વધુ ને વધુ કંપાવ્યે જતી હતી.

        પુરાણકારો કહે છે કે આ યુદ્ધ પૂરાં એક હજાર વર્ષ ચાલ્યું ! પછી છેવટે જ્યારે ગજરાજને પોતાની તાકાત તૂટું તૂટું થતી લાગી, ત્યારે એટલે કે પુરુષાર્થની અવધિ કર્યા પછી, તેણે ‘નિર્બળકે બળરામ’ની પ્રાર્થના શરૂ કરી !

        પુરુષાર્થીની  પ્રાર્થનાને ભગવાન કેમ નકારી શકે ? મુક્તિને માટે પોતાથી બનતું બધું કરી છૂટ્યા પછી, ઇશ્વરની સહાયતા માગવાનો પ્રત્યેક જીવનો અધિકાર છે. ગજરાજે એ અધિકાર વાપર્યો હતો. એને સહાય કરવાનો ઇશ્વરથી ઇનકાર શી રીતે થઇ શકે ?

        ત્રિકૂટ પર્વત પર, ગજ અને ગ્રાહ જેને કાંઠે હજાર વરસોથી લડી રહ્યા છે, તે સરોવર પાસે, પ્રભુ એકાએક પ્રગટ થયા; સૃષ્ટિનાં મંગલ સત્ત્વોની સદૈવ રક્ષા કરતું એમનું સુદર્શન ચક્ર, એકાએક ફરવા માંડ્યું  અને આક્રંદ કરતું ગજયૂથ, વિજયની શ્રદ્ધાથી ઉન્મત્ત બનેલા ગ્રાહ અને મૃત્યુના દર્શને નમ્ર બનેલ ગજરાજ, શું થયું અને શું થાય છે તે સમજી શકે તે પહેલાં જ, ગ્રાહનો દેહ એ ચક્રની ધારાથી છેદાઇ, ભેદાઇ નિર્જીવ બનીને ગજરાજના પગ ઉપરથી, તૂટેલી જંજીરોની પેઠે ઊતરી ગયો.

        અને બીજી જ પળે વાતાવરણ સ્તુતિમંત્રોના સંગીતપૂર્ણ ઉચ્ચારોથી અને આકાશમાંથી થતી પુષ્પવૃષ્ટિથી મનોહર બની ગયું. ગ્રાહના મૃતદેહમાંથી નીકળેલો એક તેજપુરુષ બહાર આવી, ભગવાનની પ્રાર્થના કરી રહ્યો હતો.

        કથા આમ છે:

હૂહૂ નામે એક ગંધર્વ પોતાની કળાસિદ્ધિને કારણે મદોન્મત્ત બનીને, તપસ્વી પુરુષોનું અપમાન કરતો કરતો જગતમાં ફરી રહ્યો હતો. એવામાં એકવાર તેને ધૌમ્ય માનમા એક મહામુનિનો ભેટો થઇ ગયો. ધૌમ્ય પોતાની ફકીરીની મસ્તીમાં જ મશગૂલ હતા. પણ ગર્વથી ચકચૂર બનેલા ગંધર્વને, એ મસ્તી શી રીતે સમજાય? એણે તો એ મસ્તીને જડતા જ સમજી લીધી અને ઉપહાસ અને અપમાનથી નવાજી.

ઋષિએ એને શાપ આપ્યો:’તારો દેહ ગંધર્વનો છે,’ તેમણે કહ્યું.’પણ તારો આત્મા એક હિંસક મગરમચ્છ જેવો છે; માટે જા, તું મગરમચ્છ થઇ ને પડ.’

        ગંધર્વ ધૌમ્યનાં ચરણોમાં લેટી પડ્યો. ’એક વાર જવા દો, મહારાજ, ફરી આવું નહિ કરું.’

        ‘શાપ દીધો તે મિથ્યા થવાનો નથી.’ ધૌમ્ય બોલ્યા.’કર્મનાં ફળ ભોગવ્યે જ છૂટકો. પણ આટલો અનુગ્રહ હું તારા ઉપર કરું છું. તું મગરમચ્છ થઇશ, પણ ત્રિકૂટ પર્વત ઉપરના એક સરોવરનો. એક દિવસ તું ત્યાં ભગવાનના પરમભક્ત એવા એક ગજરાજનો પગ પકડીશ અને પછી તેની વહારે આવેલા ભગવાનના સુદર્શન ચક્રથી (મોક્ષ) પામી, પાછો ગંધર્વયોનિને પામીશ.’

        યુદ્ધ માટે ‘ગજગ્રાહ’ શબ્દ પડ્યો તે આ ઉપરથી.

        કથાનો ગજગ્રાહ હજાર વર્ષ ચાલ્યો હતો, પરંતુ પૃથ્વી ઉપર તો અખંડ ગજગ્રાહો ચાલ્યા જ કરતા હોય છે: તેજ અને અંધકાર વચ્ચે, પુણ્ય અને પાપ વચ્ચે, સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે, અહિંસા અને હિંસા વચ્ચે, મુક્તિ અને બંધન વચ્ચે, માનવતા અને દાનવતા વચ્ચે. આ ગજગ્રાહ ક્યારે અટકશે ?

————————————————————————————————————————————————————————————————————————————–

VIJAY ANE PARAAJAYA

વિજય  અને પરાજય

 

કલ્પનાઓ કેમ સૂઝતી હશે? એમનું ઉદ્ ભવસ્થાન શું? પ્રેરક બળ ક્યું? સૃષ્ટિ, એ સાંકેતિક લિપિ છે એમ માણસને શા માટે લાગે છે? ચન્દ્રબિંબ ભણી ઉછાળાઅ મારતો, ઘૂઘવતો સાગર, ફૂલની આસપાસ ગણગણતો ભમરો, પાણીમાં પાણીથી અસ્પૃષ્ટ રહેતું કમળ, સૂર્યોદયની સાથે ઊઘડતું, સૂર્યાસ્તની સાથે બીડાતું અને સૂર્ય સાથે સાથે પૂર્વમાંથી પશ્ચિમ તરફ જતું સૂર્યમુખી, પર્વતોના ખોળામાં રમતાં ઝરણાં, જંગલોમાં ફાટી નીકળતો દાવાનળ, વિચારો, વૃત્તિઓ અને ભાવનાઓની ખાણ છે, જાણે ! ભાગ્યે જ માનવીની કોઇ ઊર્મિ હશે, જેનું પ્રતિબિંબ એને કોઇને કોઇ સ્વરૂપે પ્રકૃતિમાં ન દેખાતું હોય !

        તૃષ્ણા—શારીરિક અને માનસિક—છિપાવવા માટે જળાશય ભણી જતો ગજ માનવીએ અનેકવાર જોયો હશે અને એનામાં પોતાની જ ઝાંખી એણે કરી હશે, પ્રત્યેક વખત નહિ, તો કોઇ કોઇ વાર પણ રમણીયતાના સરોવરમાં છુપાયેલા ‘ગ્રાહે’, ગાફેલ ગજેન્દ્રના પગને પોતાના જડબામાં ઝડપ્યો અને ગજેન્દ્રે ચીસ પાડી એ દ્રશ્ય, માનવીને માટે એક અત્યંત મહત્ત્વની ચેતવણીરૂપ નથી ?

——————————————————————————————————-

        આ ‘ગજેન્દ્રમોક્ષ’ની કથા આપણે ત્યાં હજારો વરસોથી લોકપ્રિયતા ભોગવતી આવી છે. કારણએ છે કે માનવમનની એક પાયાની દશાનું એમાં સ્પષ્ટ ચિત્ર છે. પહેલી વાત તો એ કે ઉપર ઉપર્થી સલામત લાગતી જડ-ચેતન સૃષ્ટિમાં, ભીતરથી અનેક ભયાનક તત્ત્વો પ્રચ્છન્નરૂપે પડેલાં છે. ભીષણ સત્યનું તાદૃશ્ય, હૃદયંગમ, નિરૂપણ ચિત્રણ ગજેન્દ્રમોક્ષમાં છે. સ્વજનોથી વીંતાઇને આનંદ કરતો, ગજેન્દ્ર જલાશય તરફ જાય છે. હજારો વખત એને એ જ જલાશયમાં વિહાર કર્યો છે.તૃષ્ણા—તનની અને મનની છિપાવી છે; પરંતુ એ જલાશય તે છલાશય છે એવો સંદેશો, તેને સપને પણ કદી અવ્યો નથી. સંભવ છે કે મૂળથી જ અ-દૂર-દર્શી બની ગઇ છે. ગ્રાહ તો વરસો થયાં, એ જલાશયમાં વસે છે. પણ એ પણ કદાચ દીર્ઘકાળ પર્યંત ભોગવેલી સલામતીને કારણે ગજેન્દ્ર શિથિલ થાય એ ઘડીની વાટ જોઇને જ બેઠો છે. આજે એ ઘડી એન લાધી છે.

        અહીં ગ્રાહ શબ્દ કેવળ ‘ગ્રાહ’નો જ દ્યોતક નથી, એ વગર કહ્યે જ સમજાઇ જાય તેવી વાત છે. વાસ્તવનું,સત્યનું ભાન , આ ગ્રાહ જ કરાવે છે, ગજેન્દ્રને !સપાટીની સલામતી એ ભ્રમણા છે; અને ભીતરનો ગ્રાહ છે એ જ સત્ય છે, એમ આપણને પણ આપોઆપ સમજાઇ જાય છે.

        ગજેન્દ્ર-મોક્ષની લોકપ્રિયતાનું બીજું કારણ એ છે કે ગ્રાહથી  ઝડપાતાંવેંત ગજેન્દ્ર જાગ્રત થઇ જાય છે.એ બેબાકળો બનતો નથી.પણ પોતાનામાં રહેલ સમગ્ર શક્તિને ગ્રાહ સામે કેન્દ્રિત કરીને ઝૂઝે છે. પુરુષાર્થને પૂઓરેપૂરો પ્રગટાવવા માટે ગજેન્દ્રને કોઇ ગ્રાહ જોઇએ. માનવમનના ઘડનારાએ મશ્કરી જ કરી છે ને, જાણે માનવમનની !મૃત્યુ આવે ત્યારે જ જીવનની કિંમત સમજાત ! પણ સહેજ ઊંડાણથી જોઇએ તો, એમાં મશ્કરી પણ નથી; નક્કર વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે.

        અને એક ત્રીજી વાત. આ યુગવર્તી ગજગ્રાહની વેળાએ ગજનાં બધાં જ સ્વજનો તેની પાસે છે, પણ કેવળ દૂરથી આંસુઓ સાર્યાં સિવાય અથવા હોકારા દેકારા કરીને પ્રોત્સાહન આપ્યા સિવાય; બીજી કોઇ સહાયતા તેમનાથી થઇ શકતી નથી. અહીં તો ગજેન્દ્ર એક જ છે, ગજેન્દ્રનો મિત્ર ! આત્મા એવ આત્મનો મિત્રમ્ અને શત્રુ પણ! છેવટની ઘડીએ, અને છેવટની ગણતરીએ તો પોતે એકલો જ છે, અને પોતાને એકલાને જ ઝૂઝવાનું છે, એનું પ્રથમ ભાન ગજેન્દ્રને આ આખરી ઘડીએ જ થાય છે ! અને છતાં એ હિંમત નથી હારતો અને

        ‘જવ ભર સૂંઢ રહી જલ કે પર’

        ત્યાં સુધી એ ધૈર્ય અને શૌર્યપૂર્વક લડ્યે જ રાખે છે, એ એની, ગજેન્દ્ર-મોક્ષ કાવ્યની લોકપ્રિયતાનું એક વધુ કારણ છે. ગજેન્દ્ર શરૂઆતમાં જેટલો ગાફિલ છે, તેટલો જ પુરુષાર્થી એ અંતની ઘડીએ છે. પરાજયને તે માનતો જ નથી. મૃત્યુની પળને સમીપ નિહાળી તે હડબડી ઊઠતો નથી. પરંતુ ‘મેં’ તો મારાથી બનતું બધું જ કર્યું; એવી ભાવના સાથે વિશ્વના અણુઅણુમાં વસતા વિષ્ણુને તે યાદ કરે છે, અને તે પછી પૌરાણિકોએ જે ચમત્કાર વર્ણવ્યો છે તેને જતો કરીએ તોપણ ગજેન્દ્ર-મોક્ષની કથા એ ગજેન્દ્રના વિજયની જ કથા બની રહે છે. વિજય અને પરાજય એ ભૌતિક ઘટનાઓનાં નામ નથી; પણ અમુક વિશિષ્ટ વૃત્તિઓનાં નામો છે. એવો ગજેન્દ્ર-મોક્ષનો એક મહાન સંદેશ શ્રીશુકદેવજી રાજા પરીક્ષિતને કહી સંભળાવે છે.

       

 

       

વિશે

I am young man of 77+ years

Tagged with:
Posted in શીમદ્ ભાગવત
5 comments on “ગજેન્દ્ર-મોક્ષ+
  1. rupen કહે છે:

    સરસ માહિતી આપી છે. મનુષ્યના છેલ્લા શ્વાસ ચાલતા હોય ત્યારે જો આ ગજેન્દ્ર-મોક્ષ તેમની સામે વાંચવામાં આવે તો કદાચ તે આત્માને મોક્ષ મળે તેવી લોક વાયકા છે.

    http://rupen007.feedcluster.com/

  2. Ramesh Patel કહે છે:

    પુરાણ કથા રસસાથે વહેતી માણી અને સંતોષ અનુભવ્યો.
    આપના આ સુંદર બ્લોગની મુલાકાત આનંદ આપી ગઈ.
    રમેશ પટેલ(આકાશદીપ)

    પૂર્ણિમા…….રમેશ પટેલ(આકાશદીપ)

    -Pl find time to visit my site and leave a comment
    સ્વરચિત અને ગમતીલી ગદ્ય અને પદ્ય રચનાઓ
    http://nabhakashdeep.wordpress.com/

    With regards
    Ramesh Patel

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 529,820 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 274 other followers

તારીખીયું
જુલાઇ 2010
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: