ઘરે ઘરે ગીતામૃત/ગુણવંત શાહ

Ghare ghare gitaamrut

ઘરે ઘરે ગીતામૃત/ગુણવંત શાહ

કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન

પ્રસ્તાવના

ગીતા વિનાનું ઘર અધૂરું ઉત્ક્રાંતિની લાંબી મજલને અંતે માણસને ચીકુ જેવડું વિકસિત મગજ મળ્યું છે. એની નારિયેળ જેવડી ખોપરીમાં ગોઠવાયેલું સ્પર કૉમ્પ્યુટર રાતદિવસ કામ કરતું રહે છે. મૂર્ખ માણસ પણ સુપર કૉમ્પ્યુટરનો માલિક હોય છે. ભૂખડીબારસ આદમીના લેંઘાના ફાટેલા ગજવામાં કોહિનૂર હોય એવો ઘાટ ! મગજ ચાલે પણ માણસને બુધ્ધિ પર વિવેકનો પહેરો ન હોય તો દુર્યોધન પેદા થાય. શકુનિનું મગજ જોરદાર હતું, પરંતુ એની પાસે સત્ત્વગુણની દૈવીસંપત્તિ ન હતી. ‘શકુનિ’ શબ્દનો અર્થ ‘ગીધ’ પણ થાય છે. ગીતા કહે છે કે માણસ એક ક્ષણ માટે પણ કર્મ કર્યા વગર રહી શકતો નથી. જો કૃષ્ણની આ વાત સાચી હોય તો માણસે કર્મ છોડ્યા વગર કર્મનાં વળગણ છોડવાં જોઇએ. વળગણ દુ:ખી કરે છે. ગાંધીજી સાચું કહે છે કે ગીતાનો ઉદ્દેશ મોહનિરસન છે. ધૃતરાષ્ટ્ર મોહમાં અંધ બનેલા માણસોનો પ્રતિનિધિ છે. ઘણા હિંદુઓ હિંદુ હોવા બદલ ગર્વ અનુભવે છે. ઘરમાં ગીતા ગેરહાજર હોય અને ગીતાનો એક પણ શ્લોક વાંચ્યો ન હોય ત્યારે એમનું મિથ્યાભિમાન વધારે ચગે છે. જો તેઓ ગીતાનો થોડોઘણો અભ્યાસ પણ કરે તો જગતના અન્ય ધર્મોને પણ વધારે સારી રીતે સમજવા પામે. ગીતા વિનાનું ઘર અધૂરું ગણાય. ગીતામૃત એટલે જીવનામૃત. ગુજરાતના ઘરે ઘરે ગીતાનો સંદેશ પહોંચે તે માટે આ પુસ્તિકામાં સરળ ભાષામાં ગીતાસાર આપવામાં આવ્યો છે. અસંખ્ય પરિવારોમાં આ પુસ્તિકા વંચાય તેવી ધગશથી શ્રી ભગતભાઇ શેઠે ઓછી કિંમત રાખીને એના વ્યાપક પ્રસારનું રૂડું આયોજન કર્યું છે. માતપિતા સંતાનોને ચોકલેટ આપે છે, ચોપડી નથી આપતા. આશા રાખીએ કે લોકો આવા પ્રયત્નને ઉમળકે વધાવશે અને કૃષ્ણનું જીવનસંગીત ઘરે ઘરે ગુંજતું થશે. આપણે અર્જુન બનવા મથીએ તો કદાચ કૃષ્ણને પામી શકીએ. ગુણવંત શાહ ટહુકો, 139-વિનાયક સોસાયટી, જે.પી.રોડ, વડોદરા 390020 ઘરે ઘરે ગીતામૃત તુલસી ક્યારે દીવો આપણા દેશની સંસ્કૃતુનું પોષણ રામાયણ અને મહાભારત જેવાં બે મહાકાવ્યોના સ્તનપાન થકી થયું છે. વાલ્મીકિના રામાયણમાં કુટુંબજીવનની ખરબચડી વાસ્તવિકતાઓ વચાળે મેરુદંડ તરીકે ધર્મનો મહિમા થયો છે. આ બે ઋષિકવિઓએ માત્ર ભારતના જ નહીં, અન્ય દેશોના લોકોને પણ ઘેલા કર્યા છે. રામ, લક્ષ્મણ, સીતા, કૃષ્ણ, અર્જુન, દ્રૌપદી જેવાં પાત્રો આપણ આ જીવનમાં એકરૂપ ય્હઇ ગયાં છે. કવિ ઉમાશંકરભાઇ કહે છે કે મહાભારતને તો વિરાટ કાવ્ય કહેવું જોઇએ. એમા મોટાઓની ઊણપ પણ બતાવી છે અને દુષ્ટોના ગુણ પણ બતાવ્યા છે. મહાભારતમાં સંપૂર્ણ જીવનદર્શન રજૂ થયું છે. અઢાર પર્વોમાં પથરાયેલા મહાભારતમાં અઢાર અક્ષૌહિણી સેનાની મધ્યમાં અઢાર અધ્યાયની ગીતાનો ઉદ્ ભવ થયો. મહાભારતનું વિચાર તત્ત્વ એટલે ગીતા. ભારતીય જીવનશૈલીનું આંગણું રામતુલસી અને કૃષ્ણતુલસીનાં પાંદડાંથી શોભે છે.વેદો આપણા સંદર્ભગ્રંથો છે, ઉપનિષદો આપણાં પાઠ્યપુસ્તકો છે અને ભગવદ્ ગીતા આપણી માર્ગદર્શિકા છે. પરમ યોગારૂઢ અવસ્થામાં કૃષ્ણના મુખમાંથી જે ઉદ્ ગાર સરી પડ્યા તે ગીતામાં ઝિલાયા. મહાભારતના તુલસીક્યારે જે દીવો પ્રગટ્યો તે ગીતા. ભારતની ઋષિ-પરંપરા સદીઓથી માણસ પોતાના અસ્તિત્વને સમજવાની મથામણ કરતો રહ્યો છે. શબ્દકોશમાં બીજા બધા શબ્દોના અર્થ જડે પરંતુ જીવનનો અર્થ તો જીવનમા6થી જ ખોળવો પડે. પોતાના અસ્તિત્વનાં મૂળિયાં શોધવાને મથામણમાંથી તત્ત્વજ્ઞાનનો જન્મ થયો. સૂરજ, ચંદ્ર, તારા, આકાશ,મહાસાગર, જન્મ અને મૃત્યુ માણસને વિસ્મય થી ભરી દે છે. આવું વિસ્મય તત્વજ્ઞાનનું નિમિત્ત બની રહે છે. જીવન આખરે શું છે, એવી માણસની મૂળભૂત જિજ્ઞાસાને બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કહે છે. વિશ્વામિત્રથી તે વિનોબા સુધીની આપણી ઋષિ-પરંપરાને કારણે ભારતનો વારસો અને વૈભવ રળિયાત છે. મૅક્સામૂલર કહે છે : “માનવજાતના પુસ્તકાલયનો સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ તે વેદ. ” વેદના ગૂઢ અર્તોને સ્પષ્ટ કરનારાં અને બ્રહ્મવિદ્યાનું પ્રતિપાદન કરનારાં ઉપનિષદોમાં ઊંડા તત્ત્વજ્ઞાનની છણાવટ થઇ. શોપનહોરે ઉપનિશ્દોને માનવજાતે મારેલી સૌથી ઊંચી છલાંગ તરીકે બિરદાવેલાં. ઋષિ-પરંપરાથી કૃષિ-પરંપરા સહજ રીતે પાંગરી અને કૃષિ સાથે ગોપાલન જોડાયું પછી જે ગ્રામસંસ્કૃતિ વિકાસ પામી તે હજી આજે પણ ટકી રહી છે. નંદ-યશોદાનું ગોકુળ એ આપણી ગ્રામસંસ્કૃતિનું પ્રતીક બની ગયું. ગોપાળનન્દન માખણચોર બન્યા. માંસાહાર તરફથી ધીરે ધીરે શાકાહાર તરફ વળેલી ગોપાળસંસ્કૃતિને કૃષ્ણે આવકારી અને દૃઢ કરી. ઉપનિશદોરૂપી ગાયોનું અમૃતતુલ્ય દૂધ એટલે ગીતા અને એ ગાયોને દોહનારા તે કૃષ્ણ. સત્યની શોધ કરનારા ઋશિઓએ ઋષિઓએ તર્કને ઋર્ષિનો દરજ્જો આપ્યો. તર્કો વૈ ઋષિ: 1 તર્કના પ્રદેશની સરહદ પછી શ્રધ્ધાના પ્રદેશમાં તર્કનો પનો ટૂંકો જ પડે. જે મૂળે ઇન્દ્રિયાતીત અને તર્કાતીત હોય તેને પામવાની સાધના ઋષિઓએ કરી. સાધનાને અંતે જે સત્ય લાધ્યું તે સહજ અંત:સ્ફુરણા દ્વારા પ્રગટ થયું. અનુભૂતિમાંથી પ્રગટ થતી ઋષિની અભિવ્યક્તિને દર્શન કહે છે. ગીતામાં આવું જીવનદર્શન પ્રગટ થયું છે. જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિનું ત્રિવેણીતીર્થ આજના મનોવિજ્ઞાનીઓએ માનવના વર્તનને ત્રણ પ્રખંડોમાં વહેંચીને સમજવા પ્રયત્ન કર્યો છે : [1] બોધાત્મક(કૉગ્નિટિવ)પ્રખંડ:જ્ઞાન [2]કાર્યાત્મક (કોનેટિવ)પ્રખંડ :કર્મ [3] ભાવાત્મક(અફેક્ટિવ)પ્રખંડ :ભક્તિ માણસ જીવનામાં કશુંક જાણવાનું છે, જાણીને કશુંક કરવાનું છે અને જે કંઇ કરવાનું હોય તે ભાવપૂરવક કરવાનું છે. જીવનમાં જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિનાં ખાનાં નથી પાડવાનાં. જીવનની અખિલાઇ એમ કરવાથી નષ્ટ થાય. કર્મ અને ભક્તિ વગરનું જ્ઞાન શુષ્ક બની જાય. ભક્તિ વગરનું કર્મ વૈતરું બની જાય.જ્ઞાન અને કર્ન વગરની ભક્તિ વેવલી બની જાય. ટૂંકમાં જ્ઞાન,કર્મ અને ભક્તિનો સુમેળ જીવનમાં થવો જોઇએ. કૃષ્ણના જીવનમાં જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિનું ત્રિવેણીતીર્થ પ્રગટે છે. જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેઓ યોગેશ્વર હતા, કર્મના ક્ષેત્રમાં તેઓ રાજેશ્વર હતા અને ભક્તિના ક્ષેત્રમાં તેઓ રસેશ્વર હતા. તેઓ ખરા અર્થમાં લોકમહેશ્વર હતા. ગીતાના બીજા અધ્યાયમાં તેઓ સાંખ્યની એટલે કે આત્મતત્ત્વની ગહન ચર્ચા કરે છે. જ્ઞાનયોગી કૃષ્ણ અર્જુનને સ્થિયપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો સમજાવે છે. કર્મયોગી કૃષ્ણ અર્જુનના સારથિ બની શકે, એઠી પતરાળી ઊંચકી શકે અને ઘોડાઓના ઘા સાફ કરી શકે. ભક્તિભાવથી ભરેલા કૃષ્ણ ગોપીઓની સાથે નાચી શકે, કુબ્જાનો સ્વીકાર કરી શકે, સુદામાને દોડીને વહાલથી ભેટી શકે અને વિદુરની ભાજી પ્રેમથી આરોગી શકે. આટલી સહજતા કૃષણ જ બતાવી શકે. જીવનનો આવો સમગ્ર સ્વીકાર એમના જીવનમાં ઠેર્ઠેર જોવા મળે છે. કદાચ તેથી જ કૃષ્ણને પૂર્ણાવતાર કહ્યા. ગીતામાં જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિનું પ્રયાગ પ્રગટતું જણાય છે. પ્રત્યેક વ્યક્તિમાં જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિનું પ્રમાણ સરખું ન હોય. પ્રત્યેક વ્યક્તિએ પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર પ્રમાણ જાળવીને સ્વધર્મ ઓળખી લેવો રહ્યો. સ્વધર્મ એટલે વ્યક્તિનો સહજધર્મ. પોતાનો સ્વભાવ પારખીને આપણે સ્વધર્મને પામવો જોઇએ. અર્જુનના વિષાદનું મૂળ: આસક્તિ ગીતાનો પ્રારંભ ભારે નાટ્યાત્મક છે. યુધ્ધ શરૂ થવાની તૈયારીમાં છે. શંખધ્વનિ થઇ ચૂક્યો છે. અર્જુન કૃષ્ણને કહે છે :હે અચ્યુત ! મારા રથને બે સેનાઓની વચાળે ઊભો રાખો. કૃષ્ણ એ પ્રમાણે કરે છે ત્યારે સામે પક્ષે ગુરુજનો અને સ્વજનોને જોઇને અર્જુન મોહવશ બને છે. એના હાથમાંથી ગાંડીવ સરી પડે છે, એનાં ગાત્રો ઢીલાં પડી જાય છે, એનું મુખ સુકાય છે અને શરીર ધ્રૂજવા લાગે છે. એ કૃષ્ણને કહે છે : નથી હું ઇચ્છતો જીત, નહીં રાજ્ય, નહીં સુખો; રાજ કે ભોગ કે જીવ્યું, અમારે કામનું શું ? ત્રણ લોકના રાજ્ય માટે પણ હું એમને મારવા તૈયાર નથી, એમ કહીને અર્જુન પાણીમાં બેસી જાય છે. અર્જુન સ્વભાવે સ્વધર્મે વીર હતો, મહાવીર ન હતો. બીજાઓને જીતે તે વીર અને પોતાની જાતને જીતે એ મહાવીર. યુધ્ધ નહીં કરવા માટે અર્જુન જે દલીલો કરે છે તે ભાષા પારકી છે. સામે પક્ષે જો સ્વજનો ન હોત તો એ તરત મંડી પડ્યો હોત.એ લડવાની ના પાડે તેની પાછળ અહિંસા, ક્ષમા, વૈરાગ્યકે ત્યાગની ભાવના ન હતી. ગીતાનો ખરો હેતુ મોહનિરસન છે. અર્જુનના વિષાદના મૂળમાં આસકતિ રહેલી છે. સમાધાનના સઘળા પ્રયત્નો પછી યુધ્ધ આવી પડ્યું છે. કૌરવો આતતાયી હતા. દુષ્ટને હણવો એ ક્ષત્રિયનો સ્વધર્મ હતો. ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે શું હિંસા સ્વધર્મ હોઇ શકે? વિનોબાજી એક ન્યાયાધીશનો દાખલો આપે છે. ઘણા ગુનેગારોને ફાંસીની સજા કર્યા પછી એક દિવસ પોતાના ખૂની પુત્રને ફાંસીની સજા કરવાનો વારો આવે ત્યારે ન્યાયાધીશ કહે છે :”આ ફાંસીની સજામાં ક્રૂરતા રહેલી છે. એ અયોગ્ય છે અને અમાનવીય છે.” આવી ભાષાના મૂળમાં મોહ રહેલો છે. આસક્તિ માણસને સ્વધર્મનું આચરણ કરતાં રોકે છે. મહાભારતના કાળમાં અહિંસાનો પ્રયોગ સામાજિક ક્ષેત્રે થયો ન હતો. “અહિંસા પરમો ધર્મ:” એ સૂત્ર મહાભારતનું છે; પરંતુ એ મહાભારતનો આદર્શ છે, સ્થાયીભાવ નથી. રોમાં રોલાંએ કહેલું કે દુનિયા દુર્જનોની દુષ્ટતાને લીધે નથી પીડાતી એટલી સજ્જનોની નિષ્ક્રિયતાને લીધે પીડાય છે. મહાભારતમાં સમગ્ર સજ્જનશક્તિ દુષ્ટતાનાં પરિબળોની સામે સક્રિય બને છે. મોહને કારણે અર્જુન ગરીબડો બને છે. અર્જુન ના આવા કાર્પણ્યદોષને નિમિત્ત બનાવીને કૃષ્ણ એને ગીતા સંભળાવે છે. મોહ નષ્ટ થયા પછી છેક છેલ્લે અર્જુન કૃષ્ણને કહે છે :”કરિષ્યે વચનં તવ.” આમ ભ્ગવ ગીતાની મહાન વિચારયાત્રા શરૂ થાય છે. કુરુક્ષેત્ર એટલે કર્મક્ષેત્ર. આપણા હૃદયમાં દેવ અને દાનવ વછ્કે ચાલતી ખેંચાતાણી, એ જ મહાભારત. ગીતાની શરૂઆત ધૃતરાષ્ટ્રના પ્રશ્નથી થાય છે. ધૃતરાષ્ટ્ર એટલે શરીરરૂપી રાષ્ટ્રને ધારણ કરનારો. મોહના આવરણમાં અંધ અને મારાતારા(મામકાની ભેદબુધ્ધિથી ભરેલો એવો જીવ એટલે ધૃતરાષ્ટ્ર. આ અર્થમાં આપણે સૌ ધૃતરાષ્ટ્ર જ ગણાઇએ. અર્જુન એટલે જે સ્વભાવે સરળ છે.ઋજુ છે તે. કૃષ્ણને મૈત્રી પામવા માટે અર્જુનની ઋજુતા પામવી પડે. અર્જુનનો વિષાદ ખરેખર તો આપણો જ વિષાદ છે. વિષાદથી બચીને જીવનને આનંદમય બનાવીને સાર્થક કરવાના ત્રણ મુખ્ય માર્ગ ગીતામાં બતાવ્યા છે :જ્ઞાનમાર્ગ, કર્મમાર્ગ અને ભક્તિમાર્ગ. જ્ઞાન દ્વારા આત્મપ્રતીતિ આ જગત લગભગ ક્રિકેટના ખેલ જેવું છે. એમાં એક ટીમ આપણને પોતીકી લાગે છે અને બીજી પારકી લાગે. આમ, મારુંતારું (મામકા: પાંડવાનો ભેદ શરૂ થઇ જાય છે. ખેલાડી આઉટ થઇ જાય તે જો આપણી ટીમનો હોય તો દુ:ખ અને સામેની ટીમનો હોય તો સુખનો ભાવ જાગે છે. ચોગ્ગો કે છગ્ગો ફટકારનાર ખેલાડી કંઇ ટીમનો છે તેના પર આપણા હર્ષશોકનો આધાર રહે છે. ખેલ સાથે હારજીત આપોઆપ જોડાઇ જાય છે. હારનારો નિરાશ થઇ જાય છે અને જીતનારો નાચી ઊથે છે. જગતમાં આવો ખેલ સતત ચાલતો રહે છે, જેને માયા કહે છે. સંસારનો આ ખેલ અમ્પાયર બનીને સાક્ષીભાવે જોયા કરે તે જ્ઞાની. જ્ઞાની રસ્તા પરના ટ્રાફિકને ફૂટપાથ કે ટ્રાફિક સર્કલ પરથી જોતો રહે છે. આવા પરમ જ્ઞાનીને ગીતાએ ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ’ કહ્યો છે. ગીતાના બીજા અધ્યાયને સાંખ્યયોગ કહે છે. શંકરાચાર્યે સાંખ્યની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે કરી:સાંખ્ય એટલે શુધ્ધ આત્મતત્ત્વનું વિજ્ઞાન. આ જગતમાં જે કંઇ સ્થૂળ, નાશવંત, વિકારવંત, વ્યક્ત અને રોકડું જણાય છે તે તો માણસને સમજાય છે. બધું સમજાય તે સાથે કશુંક ન સમજાય તેને સમજવાની મથામણ જ્ઞાની કરે છે. જે સૂક્ષ્મ, અવિનાશી, અવિકારી, અવ્યકત અને અપ્રત્યક્ષ હોઇ શકે એવું ‘કશુંક’ પામવાની ઝંખનામાંથી આત્માની સંક્લ્પના જન્મી છે. અસ્તિત્વનો અર્ક પામવાની મથામણમાંથી સાંખ્યનિષ્ઠા એટ્લે કે આત્મનિષ્ઠાનો ઉદ્ ભવ થયો અને સ્થૂળની પેલે પાર એવા સૂક્ષ્મના પ્રદેશની યાત્રા શરૂ થઇ. પરમ વાસ્તવિકતાને સમજાવવા માટે, સત્ અને અસત્ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવવા માટે કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે : અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો; નિહાળ્યો તત્વદર્શી એ આવો સિધ્ધાંત બેઉનો. જ્ઞાનને માર્ગે પરમ સમીપે પહોંચવા મથનારનો આદર્શ ગીતાએ સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો ગણાવીને રજૂ કર્યો. બીજા અધ્યાયના છેલ્લા અઢાર શ્લોકોમાં ગીતાના અઢારે અધ્યાયનો સાર આવી જાય છે. ગાંધીજીની પ્રાર્થનામાં રોજ બોલાતા તેથી આ શ્લોકો પ્રમાણમાં ઠીકઠીક જાણીતા થયા છે. સ્થિતપ્રગ્ય એટલે ગીતાની કલ્પનાનો જ્ઞાનયોગી. આવા જ્ઞાનયોગીનાં લક્ષણો ટૂંકમાં સમજી લઇએ, અર્જુન પૂછે છે : સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો કેમ કેશવ ? બોલે, રહે, ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુધ્ધિનો ? મહાન વિચારયાત્રાની શરૂઆત આવી સ્થૂળ; અને એની સમાપ્તિ થાય છે બ્રહ્મનિર્વાણમાં ! આટલા ઓછા શબ્દોમા6 આવડી મોટી વાત કૃષ્ણ જ કરી શકે. આ વિચારયાત્રા જો આચારયાત્રા બની જાય તો જીવન ધન્ય બને. વાતની શરૂઆત કૃષ્ણ મનની કામનાઓથી કરે છે. પ્લેટોએ મનને ગુફા સાથે સરખાવેલું. મનનો સ્વભાવ છે રખડવાનો. મનના ઉધામા શાંત પડે નહીં અને આપણો શુક્કરવાર વળે નહીં. મનની કામનાઓ આત્મભાવમાં ઓગળી જાય ત્યારે જ કશુંક વળે, મનની રખડપટ્ટીના મૂળમાં ભેદબુધ્ધિ છે. મણિલાલ નભુભાઇ દ્વિવેદી કહે છે કે ગીતાનો સાર ‘અભેદ’મા6 સમાયો છે. આત્મભાવમાં ભેદબુધ્ધિને ઓગાળવાની છે. મનના ખેલના મુખ્ય ખેલાડી તે સુખદુ:ખ, રાગ, ભય અને ક્રોધ. સવારે ઊથીએ તે રાત્રે પથારી ભેગા થઇએ ત્યાં સુધી મનના આઘાત-પ્રત્યાઘાત અને ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા ચાલ્યા જ કરે છે. આંખને રૂપાળું ગમે, કદરૂપું ન ગમે. કાનને સંગીત ગમે, ઘોંઘાટ ન ગમે. જીભને મધુર ભાવે, કડવું ન ભાવે. નાકને સુગંધ ખપે, દુર્ગંધ ન ખપે. ચામડીને સુંવાળું રુચે, ખરબચડું ન રુચે. મનને સુખ ગમે, દુ:ખ ન ગમે. ટૂંકમાં, અનુકૂળ સંવેદના ગમે અને પ્રતિકૂળ સંવેદના ન ગમે. શિયાળામાં ઠંડા પાણીએ સ્નાન કરવાનું ન ગમે; ઉનાળામાં ગમે. ગમતું મળે તે સુખ, અણગમતું મળે તે દુ:ખ. જે ગમે;તે માટે રાગ, મોહ, આસક્તિ, મમતા અને તૃષ્ણા જન્મે. જે ન ગમે તેને માટે નફરત, દ્વેષ, તિરસ્કાર, ક્રોધ અને અભાવ પેદા થાય. એક જ બાબત આજે ગમે અને કાલે ન ગમે. આમ, દ્વંદ્વનો ખેલ ચાલ્યા જ કરે. લોલક એક બાજુએથી બીજી બાજુએ ગતિ કરતું રહે. મન ગાયની માફક ગોચર પર ભટકતું રહે અને ગોવાળિયો પાછળ પાછળ હીંડતો રહે. જે ઘડીએ ગોવાળિયો સમજે કે હું ગાય નથી, ગોવાળિયો છું તે ઘડીએ શુભ શરૂઆત થાય. હું મન નથી, આત્મા છું એવો ભાવ તે આત્મભાવ. એ કેળવવાની ચાવી તે અસંગ કે અનાસકતિ(અનભિસ્નેહ). દાળમાં મીઠું ઓછું પડ્યું અને આપણે નારાજ થઇએ છીએ. વળી ઇનામ લાગ્યું કે આપણે રાજીરાજી. આમ શુભ-અશુભ, લાભ-અલાભ, જય-પરાજય અને સુખ દુ:ખનાં જોડકાં આપણને પજવતાં રહે છે. ગીતા કહે છે કે વળગણ ન છોડીએ ત્યાં સુધી પ્રજ્ઞા સ્થિર ન થઇ શકે. ઇન્દ્રિયોને સખણી રાખવાની છે.આપણે ઇન્દ્રિયોના ગુલામ બનીએ તો સ્વરાજ શી રીતે ટકે? પણ એ માટે મન પર જુલમ કરવાનો નથી. સંયમ પણ સહજ હોવો જોઇએ. ઉપવાસી ભૂખ્યો રહે અને વાનગીના વિચારે ચડી જાય તેવું બને છે. ગીતા તેથી અસંગ(અનાસક્તિ)પર ભાર મૂકે છે. આસક્તિમાંથી કામના પેદા થાય. કામનામાંથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય. ક્રોધમાંથી મૂઢતા જન્મે. મૂઢતા સ્મૃતિનો નો ઉલાળિયો કરે. સ્મૃતિનાશ એટલે બુધ્ધિનાશ. બુધ્ધિ બહેર મારી જાય એટલે વિનાશ રોકડો ! વિનાશથી બચવાનો ઉપાય શો ?આત્મભાવ સ્થિર થાય તો જ ઇન્દ્રિયોના અને મનના ઉધામા શમે. પછી સંયમનો ભાત ન લાગે. સંયમ સહજ બને ત્યારે પ્રસન્નતા જન્મે, પ્રસન્નતા એટલે સ્થિતપ્રજ્ઞતાની નિશાની, કૃષ્ણ સદાય પ્રસન્ન રહેતા. અર્જુન પાણીમાં બેસી ગયો ત્યારે બીજું કોઇ હોય તો જરૂર કહે :”હું અહીં તારા કહેવાથી આવ્યો. તું જો આવો ફજેતફાળકો કરવાનો હોય તો હું આ ચાલ્યો.”પણ કૃષ્ણ તો કૂટસ્થ છે, અચ્યુત છે અને પરમ સખા છે. તેઓ કટોકટીની પળે પણ પોતાની સ્થિતપ્રજ્ઞતા ગુમાવતા નથી. આમ, સ્થિતપ્રજ્ઞ કોને કહે, તેનો જવાબ આપણને કૃષ્ણના આચરણમાંથી જ મળે છે. આવો પ્રસન્નતાથી ઊભરાતો માખણચોર, ગોપીવલ્લભ, રાસવિહારી, ગોપાળનંદન, ભૂતભાવન, હૃષીકેશ અને વળી યોગવિત્તમ એવો સર્વલોકમહેશ્વર બીજો કોણ હોઇ શકે ? ગીતા પ્રસન્નતા(પ્રસાદ)ને ભુ મહત્ત્વ આપે છે. યોગેશ્વર ઘુવડ જેવો ગંભીર હોય તે ન ચાલે. જે અયોગી(અયુક્ત) છે તેને ભાવના નથી હોતી, જે ભાવ વગરનો હોય તે અશાંત જ હોય અને જે અશાંત હોય તે વળી સુખી હોય ખરો ?ઇન્દ્રિયોની પાછળ મન ભટકે અને મન આપણી બુધ્ધિને ડૂબાડે; પવનને રવાડે ચડેલી હોડી પાણીમાં ડૂબે તે રીતે. ગીતા સંયમી માણસની એક યુક્તિ અહીં છતી કરે છે. જરાક જુદી રીતે જીવવાથી ભીડ, ઘોંઘાટ, ધમાલ અને માથાકૂટમાંથી આબાદ બચી જવાય છે. કાશીના દશાશ્વમેઘ ઘાટ પર ગંદકી, ભીડ અને ઘોંઘાટની બોલબાલા રહેવાની. ગંગાને સામે કિનારે જઇને સ્નાન કરીએ એટલે સ્વચ્છ, નીતરા જળમાં સ્નાન કરી શકાય અને શાંતિ અને એકાંત મળે તે નફામાં. આપણા લોકો રાતના સાડા બાર સુધી મહોલ્લાને જંપવા દેતા નથી. આવે વખતે વહેલો સૂઇ જનારો ઘણા ત્રાસથી બચી જાય છે. એ આપોઆપ વહેલો ઊથી જાય ત્યારે મહોલ્લો સાવ શાંત હોય છે. ભીડ, ઘોંઘાટાને વધારે પડતા ખર્ચથી બચવું હોય તો ઉનાળામાં હિલસ્ટેશને જવાનું ટાળવામાં ડહાપણ છે. કહે છે : નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી; જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા. મનની સરિતાનો સાગરપ્રવેશ થાય ત્યારે વિષયવાસના પજવતી નથી. નદી જ્યારે સ્મુદ્રને મળે ત્યારે નદી મટી જાય છે. ગીતાનું કાવ્યતત્ત્વ અહીં સોળે કળાએ પ્રગટ્યું છે : સદા ભરાતા અચલ પ્રતિષ્ઠ, સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે; જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ તે શાંતિ પામે નહીં કમકામી. અહંતા, મમતા હેઠે મૂકીને, બધી કામનાઓ છોડીને, મારું તારું ભૂલીને અહંકારશૂન્ય થવાનું છે. શાંતિ પામવાની આ પૂરવશરત છે. અહંશૂન્ય થયા પછી જ આત્મભાવની વિશાળતા પામી શકાય. મૈત્રી ઉપનિષદ્ માં આત્માનાં બે લક્ષણો ગણાવ્યાં છે :શૂન્ય અને અનંત. આમ, જેમનો અહંકાર છૂટી ગયો છે એવા જ્ઞાનીને બ્રાહ્મીદશા પ્રાપ્ત થાય. ગીતાએ જ્ઞાનમાર્ગને છેડે બ્રહ્મનિર્વાણનું આખરી સ્ટેશન મૂક્યું છે. ભગવાન બુધ્ધે એને ‘નિર્વાણ’ કહ્યું અને મહાવીર સ્વામીએ એને ‘ણિવ્વાણં’ કહ્યું. જ્ઞાનીની સાધનાનું અમૃતફળ એટલે બ્રહ્મનિર્વાણ. નિષ્કામ કર્મ થકી કર્મયોગ ’અનાસક્તિયોગ’માં ગાંધીજીએ એક જ વાક્યમાં કર્મયોગનું રહસ્ય સમજાવી દીધું છે :”કર્મ છોડે તે પડે, કર્મ કરતાં છતાં કર્મનાં ફળ છોડે તે ચડે.”ગીતામાં કહ્યું :કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન 1 કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં. આ ગીતાનો મૌલિક વિચાર છે. કર્મમાર્ગે પ્રભુપ્રાપ્તિનું રહસ્ય આ વિચારમાં છતુ6 થાય છે. કર્મ સ્થૂળ ખરુ6 પણ એ કર્મમાં જ્યારે ફળની આસક્તિ ન હોય ત્યારે એને કર્મયોગનો દરજ્જો પ્રાપ્ત થાય. ઘણાખરા લોકો કર્મને વૈતરું ગણીને ઢસડબોળો કરતા રહે છે. માત્ર હાથપગની મદદથી કામ કરે એ કામદાર, હાથપગ હલાવે અને મગજ ચલાવે તે કારીગર. હાથપગ, મગજ અને હૃદય, એમ ત્રણેને કામે લગાડે તે કલાકાર. કર્મનું સૌંદર્ય કલા દ્વારા પ્રગટ થાય છે. કલાકારને મૂર્તિ બનાવવામાં જ આનંદની અનુભૂતિ થાય છે. એ મૂર્તિના કેટલા પૈસા મળે એ બાબત ગૌણ બને છે.કવિ જ્યારે કવિતા રચે ત્યારે પુરસ્કારની રકમ ગૌણ બને છે, એને કવિતાની પંક્તિઓ ક્યાંકથી આવી મળે તે ક્રિયા જ આનંદપર્યવસાયી છે. કર્મયોગ એટલે કર્મ કરવાની કળા. આસક્તિ આપણા બધા ઉધામાનું મૂળ છે. આપણે કર્મકરીએ ત્યારે કર્મના ફળની આસક્તિ રહે છે. માણસને કામનો બોજો નથી લાગતો; વળગણનો બોજો લાગે છે. વળગણમુક્તિ વગર હળવાશ ન મળે. ફળનું વળગણ છૂટે તેથી ફળ નાશ નથી પામતું, બોજો મટી જાય છે. કલાકારને મૂર્તિના પૈસા તો મળવાના જ છે, પરંતુ કલાકાર મૂર્તિ બનાવતી વખતે પૈસનું ચિંતન કરે તો ! સંગ(આસક્તિ)માંથી સ્વાર્થ જન્મે. સ્વાર્થ ન હોય તો કર્મફળની ચિંતા સતાવે નહીં. ફળનો અભરખો છૂટે ત્યારે કર્મને કર્મયોગની કક્ષા પ્રાપ્ત થાય. રામકૃષ્ણપરમહંસ અકર્તાભાવ કેળવવા પર ભાર મૂકે છે. બધું કરતી વખતે હું કહું કરતો નથી એવા ભાવને નૈષ્કર્મ્ય કહે છે. નૈષ્કર્મ્ય એટલે અકર્તાભાવ. કૃષ્ણ કહે છે :હે અર્જુન !તું આસકતિ છોડીને યજ્ઞાર્થે કર્મ કર.(મુક્તસંગ: સમાચાર). આપણી ભારતીય સંસ્કૃત્ની બે પરંપરાઓ તે બ્રાહ્મણ-પરંપરા અને શ્રમણ-પરંપરા. બ્રાહ્મણ-પરંપરા યજ્ઞપ્રધાન હતી જ્યારે શ્રમણ-પરંપરા ત્યાગપ્રધાન હતી. આ સૃષ્ટિમાં યજ્ઞનું સ્થાન શું ?સૃષ્ટિનાં બધાં સર્જનાત્મક પરિબળોનું પ્રતીક એટલે બ્રહ્મા. સૃષ્ટિનું ધારણ-પોષણ-પાલન કરનારાં પરિબળોનો દિવ્ય સંકેત એટલે વિષ્ણુ. સૃષ્ટિનાં સઘળાંવિધ્વંસક પરિબળોનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ એટલે મહેશ્વર. યજ્ઞનો સંબંધ સૃષ્ટિની જાળવણી સાથે છે. ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયની લીલામાં જે વચલી ‘સ્થિતિ’ છે તેની જાળવણી માટે યજ્ઞ જવાબદાર છે. વેદમાં કહ્યું :’યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુ:.’ આપણા થકી આ સૃષ્ટિમાં જે કંઇ ઘસારો પહોંચે તેનું દેવું આપણે ચૂકવી આપવું જોઇએ. આમ, સૃષ્ટિની જાળવણી યજ્ઞ વગર ન થઇ શકે. માણસ જીવન દરમ્યાન સીધી યા આડકતરી રીતે કેટલું લાકડું વાપરે છે ?વૃક્ષો ઉગાડીને એણે આ દેવું ચૂકવવું જોઇએ. રવિશંકર મહારાજ કહેતા કે યજ્ઞ એટલે ઘસાઇ છૂટ્વું.આપણા મોં સુધી એક કોળિયો પહોંચે તે માટે કેટલા બધા હાથ કામે લાગ્યા હોય છે એની કલ્પના કરી જુઓ. યજ્ઞ એટલે હોમહવન નહીં. યજ્ઞ એટલે આપણે સૃષ્ટિમાં જે કંઇ પામ્યા તેનું ઋણ અદા કરવાની ભાવનાથી થતું કર્મ. શ્રમયજ્ઞને અંતે જે રોટલો પ્રાપ્ત થાય તેને બાઇબલમાં બ્રેડલેબર કહે છે. યજ્ઞકાર્ય પછી જે ભોજન મળે તેને યજ્ઞશિષ્ટ કહે છે : મુખ મહીં કણ મૂકતાં નામ લેજો હરિનું સહજ હવન થાશે નામ લેતાં પ્રભુનું. જીવન સજીવન કરતું અન્ન છે પૂર્ણ બ્રહ્મ, ઉદરભરણ નથી આ જાણજો યજ્ઞકર્મ. ગીતા કહે છે : અન્નથી ઊપજે જીવો, વૃષ્ટિથી અન્ન નીપજે, યજ્ઞથી થાય છે વૃષ્ટિ, કર્મ થી યજ્ઞ ઉદ્ ભવે. અહીં યજ્ઞ અને કર્મનો અનુબંધ રચાય છે. યજ્ઞથી વરસાદ પડે એ વાત ઝટ સમજમાં નથી આવતી. વૃક્ષોની કત્લેઆમ દુકાળ માટે જવાબદાર છે. જંગલો સાફ થતાં જાય એટલે ભેજની સમતુલા ખોરવાય છે. નાઇટ્રોજનનો ચકરાવો વિજ્ઞાનમાં જાણીતો છે. કૃષ્ણ કહે છે કે આવો સૃષ્ટિનો ક્રમ(એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં)ચલાવવા માટે શરૂ થયેલું ચક્ર તે યજ્ઞચક્ર. એમર્સન તો કહે છે કે વૃક્ષો અપૂર્ણ માનવીઓ છે. આપણી સંસ્કૃતિમાં જંગલોનું મહત્ત્વ હતું. વન અને તપોવન વચ્ચેનો સંબંધ બહુ જૂનો છે. વન અને વનમાળી વચ્ચેનો સેતુ પુરાતન છે. જંગલો ખતમ થાય ત્યારે અને પ્રદુષણ વધી પડે ત્યારે પર્યાવરણનું યજ્ઞચક્ર ખોરવાય છે. યજ્ઞભાવના ઓછી પડે ત્યારે દુકાળ વધુ પડે. હોમહવનથી વરસાદ નથી પડતો. પ્રત્યેક પાંદડાની લીલી ઝંખના વરસાદને આણે છે. આમ, યજ્ઞભાવના એટલે ઋણમુક્ત્ની ભાવના. ઉજાણી માટે યુવાનો નદીકિનારે જાય છે. ઉજાણી પૂરી થય પછી એ જ્ગ્યા જેવી હતી તેવી સ્વચ્છ કરીને છોડવી એ પણ યજ્ઞભાવના છે. આવી ઉદાત્ત ભાવનાથી થતું કર્મ તે કર્મયોગ. બીજા અધ્યાયમાં પણ કહે છે : અર્જુન ! તું વળગણ (સંગ) છોડીને કર્મ કર. કર્મનો મહિમા ગીતા ખૂબ મૌલિક રીતે કરીને કહે છે :યોગ એટલે કર્મમાં કુશળતા(યોગ:કર્મસુ કૌશલમ્ ). જે કંઇ કામ કરીએ તે પૂરી ક્ષમતાથી અને કુશળતાથી કરવું જોઇએ. ગીતાનું આ કર્મસૂત્ર જો આપણે સમજી જઇએ તો દેશની ગરીબી એક દિવસ પણ ટકી ન શકે. સાતવળેકરજી તો ગીતાને ‘પુરુષાર્થબોધિની’ કહે છે. ગીતામાં અકર્મની એટલે કે અકર્તાભાવ સાથે કરેલા કર્મની વાત કરી છે. આળસુના અકર્મમાં અને ગીતાના અકર્મમાં બહુ મોટો તફાવત છે; ઉકરડા અને ઉદ્યાન વચ્ચે હોય તેવો. ઇશોપનિષદના મંત્રમાં પણ કર્મ કરતાં રહીને સો વર્ષ જીવવાની ઇચ્છા રાખવાની વાત થઇ છે : કામ કરો બહુ, ખૂબ ઘસાઓ, સુખે શતાયુ થાઓ; માનવ તુજ પથ આ જ, અવર નહીં. કર્મે કાં ગભરાઓ? સાંજ પડે ત્યારે સ્થિતપ્રજ્ઞને પણ ભૂખ તો લાગે જ. આપણે ત્યાં જ્ઞાની હોય તે શેક્યો પાપડ પણ ન ભાંગે તેવી હવા છે. ક્યારેક તો જે કશું ન કરે તે જ્ઞાનીમાં ખપે એવો ખેલ પણ જોવા મળે છે. કૃષ્ણ કહે છે કે મોટા ગણાતા લોકોનું જોઇને બીજા લોકો પોતાનું આચરણ ગોઠવે છે. જનક રાજા હળ ચલાવતા. રમણ મહર્ષિ જ્ઞાનયોગી હતા પરંતુ આશ્રમને રસોડે શાક સમારવા બેસતા. વિનોબાજીને તો રેંટિયો કાંતતા જોવા એ લહાવો હતો. એકેય તાર તૂટે નહીં. આનું જ નામ કર્મમાં કુશળતા; અને કર્મમાં કુશળતા એ જ યોગ ! પૂરી એકાગ્રતાથી તાઇપ કરવું એ છે ટાઇપિસ્ટનો કર્મયોગ. રવિશંકર મહારાજ તો કહેતા કે ઘાસ(કુશ) કાપતી વખતે આંગળી ન કપાઇ જાય તેને કર્મમાં કુશળતા (કર્મસુ કૌશલમ્ ) કહેવાય.પૂરી નિષ્ઠાથી એકચિત્ત થઇ ઝાડુ વાળવું એ છે ઝાડુવાળાનો કર્મયોગ. આવી કર્મનિષ્ઠા હોય એ સમાજ ગરીબ હોઇ જ ન શકે. ત્રીજા અધ્યાયની શરૂઆતમાં જ કૃષ્ણ સાંખ્યનિષ્ઠા(જ્ઞાનયોગ) અને યોગનિષ્ઠા (કર્મયોગ)ની વાત કરે છે. શંકરાચાર્ય સાંખ્યનિષ્ઠ જ્ઞાનાચાર્ય હતા. ટિળક મહારાજના ‘ગીતારહસ્ય’માં યોગનિષ્ઠા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. પાંચમા અધ્યાયમાં કૃષ્ણ કહે છે કે સાંખ્ય અને યોગ જુદા છે એવું તો નાદાન હોય તે કહે, પંડિતો ન્હીં. કૃષ્ણની સમંવયપ્રીતિ નીચેના શબ્દોમાં રજૂ થાય છે : એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ ય:પશ્યતિ સ પશ્યતિ 1 (એક જ સાંખ્ય ને યોગ દેખે જે તે દેખતા.) ગીતાનો કર્મયોગ ફલાસક્તિવગરના કર્મનો મહિમા કરે છે. જે કંઇ કરવાનું છે તે પ્રભુપ્રીત્યર્થે કરવાનુ6 છે, યજ્ઞાર્થે કરવાનું છે. રવિશંકર મહારાજ કહે છે કે કોદાળીનું પાનું જેમ ઘસાય તેમ ચળકાટ પ્રાપ્ત કરે છે. કર્મયોગ એટલે ઘસાઇને ઊજળા થવાની કળા.

વિશે

I am young man of 77+ years

Tagged with:
Posted in bhagawad geeta

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 658,610 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 277 other followers

તારીખીયું
જૂન 2010
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: