કર્ણ અને કુંતીનું મિલન

અષાડ વદ અમાસ(દિવાસો)2064 ને પહેલી ઑગષ્ટ 2008
કર્ણ અને કુંતીનું મિલન/કૃષ્ણ અને માનવ સંબંધો/હરીંદ્ર દવે
પાનું101 થી 106
કર્ણ વીર છે કે ખલ? આ વિશે ખૂબ ચર્ચાઓ થતી રહી છે.મરાઠીમાં શિવાજી સામંતે ‘મૃત્યુંજય’ નવલકથામાં કર્ણને વીર તરીકે-‘મૂઠી ઊંચેરા માનવી’ તરીકે આલેખ્યો છે, અને દાજી પણશીકરના હજી હમણાંજ પ્રગટ થયેલા ‘મહાભારતઃસુડાચા એક પ્રવાસ’(મહાભારતઃ એક વેરયાત્રા)માં કર્ણ ચંડાળ ચોકડીમાંનો એક હતો એવું સ્થાપિત કર્યું છે, એવું મરાઠી મિત્રો પાસેથી સાંભ્ળ્યું છે, પણ મૂળ મહાભારત પાસે જઇએ ત્યારે કર્ણનાં આ બંને પાસાંનો પરિચય કરાવવામાં ભગવાન વેદ વ્યાસ કસર રાખતા નથી. કૃષ્ણે કર્ણને ‘ધર્મના સૂક્ષ્મ જ્ઞાનના જ્ઞાતા ‘ તરીકે સંબોધ્યો હતો;કુંતી કર્ણ પાસે જાય છે ત્યારે ગંગાતટે ઉપાસના કરી રહેલા કર્ણના વર્ણનમાં મહાભારતકાર બે શબ્દો વાપરે છે: ‘દ્યૃનિણઃ’- દયાળુ તથા ‘સત્યસંગીન’સત્યનો સંગ કરવાવાળો: આ બે વિશેષણો વ્યાસે અકારણ વાપર્યા નથી. કર્ણમાં દયા ન હોત તો એને કૃષ્ણ કે કુંતી આગળ મૃદુ થવાની કોઇ જરૂર જ ન હતી. અને એ સત્યસંગી ન હોત તો મૈત્રીના સત્યનો દ્રોહ કરી એ રાજ્યસત્તાના મોહ તરફ પ્રેરાયો હોત. આવા કર્ણની પાછળ જઇ કુંતી ઊભી રહે છે.
અતિષ્ઠત્સૂર્યતાપાર્તા કર્ણસ્યોત્તરવાસસિ,
કૌરવ્યપત્ની વાર્ષ્ણેયી પદ્મમાલેવ શુષ્યતી.
(ઉદ્યોગ.142;29)
કુરુકુળમાં જન્મેલા પાંડુની પત્ની તથા વૃષ્ણિ વંશમાં ઉત્પન્ન થયેલી એવી કુંતી સૂર્યનાપ્રચંડ તાપમાં પદ્મમાળાની માફક સુકાવા લાગી હતી:પણ એ કર્ણ્ના ઉત્તરીય વસ્ત્રની છાયાનો સહારો લઇ ઊભી રહી.બે હાથ ઊંચા કરી પૂર્વદિશા તરફ ફરી સૂર્યને અર્ઘ્ય આપતા કર્ણના ઉત્તરીયની છાયા તેની માતાને મળે છે. કુંતી આ વયે પણ કેટલી સુકુમાર હશે તેનો ખ્યાલ વ્યાસે તેને આપેલી પદ્મમાલાની ઉપમાથી આવે છે.અને આ તાપ માત્ર સૂત્યનો છે કે પુત્રત્યાગ જેવા કર્મનો તાપ તેને દહી રહ્યો છે? કે પછી જેને ‘જ્ઞાતિવધ’ કે ‘જ્ઞાતિક્ષય’જેવા શબ્દોથી કુંતી ઉલ્લેખે છે એવા મહાભારતના યુધ્ધનો પ્રતાપ તેને દઝાડી રહ્યો રહ્યો છે? ગમે તેમ, કર્ણના ઉત્તરીયની છાયા લેવાની વાત રમણીય છે એટલી જ સૂચક છે. આવા મહાભારત યુધ્ધમાં કર્ણ પાસે કોઇ રાહતની આશાએ આવેલી કુંતી છેવટે તેના ઉત્તરીયની શાતા પામે છે. આપણે એ આગળ જોઇશું.
કર્ણ તેના જાપ કરી પાછો ફરે છે કે તુરત જ તેની દૃષ્ટિ કુંતી પર પડે છે એ કુંતીને પાંડવોની માતા તરીકે જ ઓળખતો નથી. પોતે કુંતીના ગર્ભમાંથી જન્મ્યો છી હકીકત જાણે છે. એમાં જો કાંઇ પણ શંકા કર્ણના મનમાં હોય તો કૃષ્ણે એના જન્મનું રહસ્ય કહી એ દૂર કરી છે. પોતાને જન્મ આપનારી માતા મળવા આવી છે ત્યારે કર્ણ તેને પ્રણામ કરી જે શબ્દો બોલે છે તેની ગરવાઇ અને નરવાઇ બંને અનોખાં છે.
રાધેયો હમાધિરથિઃ કર્ણસ્ત્વામભિવાદયે,
પ્રાપ્તા કિમર્થં ભવતી બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે.
(ઉદ્યોગ.143;1)
રાધા અને અધિરથનો પુત્ર કર્ણ, હું તમારું અભિવાદન કરું છું.
કર્ણ કુંતી આગળ પોતે ‘રાધેય’ છે એ શબ્દ ગર્વથી ઉચ્ચારે છે. જે માતાએ પોતાને ઉછેર્યો છે, એને કોઇ રાજવંશી મોહને કારણે છોડવા એ તૈયાર નથી. એને ‘કૌંતેય’ કહેવડાવવા કરતાં ‘રાધેય’ કહેવડાવવામાં વધારે ગૌરવ લાગે છે. બીજું, એ જાણે છે કે કુંતી કોઇક ‘અર્થ’ માટે આવી છે. એટલે જ એ પૂછે છે:
તમે કયા અર્થ –કામ માટે આવ્યાં છો?મને કહો, હું તમારું કયું કામ કરું? ’રાધેય’ શબ્દ કર્ણ જાણી જોઇને બોલ્યો હતો. આ શબ્દો કુંતીને વાગશે એ પણ તે જાણતો હતો. તેનું વાગ્બાણ બરાબર મર્મ પર વાગે છે. કુંતી તરત જ કહે છે–
કૌંતેયસ્ત્વં, ન રાધેયો, ન તવાધિરથઃપિતા,
નાસિ સૂતકુલે જાતઃ કર્ણ તદ્વિધ્ધિ મે વચઃ.
(ઉદ્યોગ.143;2)
કર્ણનું વાકય ‘રાધેય’ શબ્દથી આરંભાયું હતું; કુંતીનો જવાબ ‘કૌંતેય’ શબ્દથી આરંભાય છે. કુંતી કહે છે:’ તું કુંતીનો પુત્ર છે, રાધાનો નહિ.અધિરથ તારો પિતા નથી. તારો જન્મ સૂતકુળમાં થયો નથી.કર્ણ, તારા જન્મનું રહસ્ય હું તને કહેવા આવી છું.’ અને આવું કહી એ કર્ણને તેના જન્મની, કન્યાવસ્થામાં પોતે વહોરેલા અને તજી દીધેલા કલંકની કથા કહે છે:
અને કૃષ્ણે કહ્યાં હતાં એ બધાં જ પ્રલોભનો આપવાની સાથે એ વધુમાં કહે છે કે કૌરવો ભલે આજ કર્ણ અને અર્જુનનો સમાગમ જોતા-
કર્ણાર્જુનૌ વૈ ભવતાં યથા રામજ્નાર્દનૌ.
(ઉદ્યોગ.143;10)
બલરામ અને કૃષ્ણની માફક કર્ણ અને અર્જુનની જોડી પણ વિખ્યાત થાઓ. કુંતીના આ વચનની સાથે સૂર્યનારાયણ પણ આકાશવાણી દ્વારા કહે છે:
સત્યમાહ પૃથા વાક્યં કર્ણૅ માતૃવચઃ કુરુ.
(ઉદ્યોગ.144;2)
પૃથા જે કહે છે તે સાચું છે. કર્ણૅ, તું તારી માતાના વચનનું પાલન કર.
કર્ણની કેવી આકરી કસોટી અહીં થાય છે ! પ્રથમ કૃષ્ણ જેવા કૃષ્ણ તેની આગળ પ્રલોભનો મૂકી જાય છે; પછી કુંતી આવે છે, પછી તો સ્વયં ભગવાન સવિતાનારાયણ પણ તેને કુંતી કહે છે એમ કરવાનું કહે છે. કર્ણ અહીં બુધ્ધની કક્ષાએ પહોંચે છે. માનવીના વિવિધ પ્રલોભનો સામે જેમ બુધ્ધ ટકી શક્યા હતા તેમ કર્ણ પણ ટકી શકે છે.કર્ણના પ્રલોભકોમાં કૃષ્ણ અને સૂર્ય જેવા પ્રતાપી પુરુષો છે, તો સાથે જ કુંતી, તેની જન્મદાતા માતા પણ છે. વળી એક તરફ આ સૌનું કહેવાનું માને તો કર્ણને રાજ્યાસન મળે છે : તો બીજા પક્ષે કર્ણ જાણી ચૂક્યો છે કે કેવળ મૃત્યુ છે. છતાં કર્ણ અટલ છે.કૃષ્ણે કહ્યું એમ કર્ણ ધર્મનો જ્ઞાતા છે. માતાપિતાના વચનનું પાલન કરવું એ એક ધર્મ છે. પણ એ ધર્મને પોતાના વૈયક્તિક ધર્મની સાથે એ મૂકે છે. એ કહે છે , તું માતા તો ખરી : તારી આજ્ઞા પાળવી એ મારા માટે ધર્મનુંદ્વાર છે એ પણ અખરું. પણ તેં મારો જન્મ થતાં વેંત જ મારો ત્યાગ કર્યો અને મારો યશ તથા કીર્તિ બંને નાશ પામ્યાં. તારી એ વાત પણ સાચી કે મારો જન્મ સૂતકુળમાં થયો નથી. હું ક્ષત્રિય જન્મ્યો છું: પણ મને ‘ક્ષ્ત્રસત્ક્રિયામ’- ક્ષત્રિય સંસ્કાર મળ્યા નથી. તેં આ કર્યું, એનાથી વધુ બૂરું મારો કોઇ દુશ્મન પણ કરી શકે ખરો?જ્યારે મારા ઉપર દયા કરવાનો સમય વીતી ગયો છે ત્યારે તું મને તારી આજ્ઞાનું પાલન કરવાનું કરવા કહે છે?(ઉદ્યોગ.144:4-7) કર્ણ બહુ કઠોર સત્ય કુંતીને કહી રહ્યો છે. એ તો સ્પષ્ટપણે કહે છે કે તારી આ વાત મારા કોઇ હિત માટે નથી. એ તો ‘કેવલાત્મહિતૈષિણી’- માત્ર આત્મહિતની ઇચ્છાથી કહેવાયેલી વાત છે:
છતાં આ કારણે કર્ણ માતાની આજ્ઞાનો અનાદર નથી કરતો. એ કહે છે : કૃષ્ણેન સહિતાત્કો વૈ ન વ્યથેત ધનંજ્યાત, કોઅદ્ય ભીતં ન મા વિદ્યાત, પાર્થાનાં સમિતિં ગતિં ગતમ.
(ઉદ્યોગ.144;9) કૃષ્ણ અને અર્જુન એ બે સાથે હોય તો કોણ ભય ન પામે? એક તો અર્જુનનું બળ, અને એમાં કૃષ્ણની પ્રેરણા સાથે ભળે એ વાત ભય પમાડવા માટે પૂરતી છે. એટલે જ આજે જો હું પાંડવોની સભામાં પાર્થોની સમિતિમાં આવી શકું તો કોણ મને ભયભીત નહિ માને ?
અભ્રાતા વિદિતઃ પૂર્વં યુધ્ધકાલે પ્રકાશિતઃ,
પાણ્ડવાન્યદિ ગચ્છામિ કિં માં ક્ષત્રં વદિષ્યતિ.
(ઉદ્યોગ.144;10)
પૂર્વે હું અભ્રાતા- ભાઇ વિનાનો ગણાતો હતો; હવે યુધ્ધકાળે હું મારી આ સગાઇ પ્રગટ કરી પાંડવો પાસે જાઉં તો ક્ષત્રિયો મારે માટે શું કહે?
કર્ણ અને કૃષ્ણના જીવનનો સમાંતર આપણે અગાઉ જોયો; કૃષ્ણ રાજવંશી જન્મ્યા, ગોવાળને ત્યાં ઊછર્યા અને ફરી રાજવંશમાં ગયા;કારણ કે કૃષ્ણને કોઇક જીવનકાર્ય કરવાનું હતું; કર્ણને પાંડવો સાથે જોડાઇ કોઇ એવું જીવનકાર્ય કરવાનું નથી. એ રાજ્યાસન તથા દ્રૌપદી સાથે વરસના છઠ્ઠા ભાગમાં વિલાસ—આ બે માટે પાંડવો પાસે જાય? આજ સુધી એ ‘અભ્રાતા’ હતો. એને હવે ભાઇઓ જોઇતા નથી. યુધ્ધકાળે એ પાંડવોના ભાઇ તરીકે પ્રકાશમાં આવવા માગતો નથી. વીરત્વ એ કર્ણના ઇંકારનું એક કારણ છે; દુર્યોધને જે કંઇ કર્યું છે એ માટેની કૃતજ્ઞતા એ બીજું. મહાઘોર યુધ્ધને પાર કરવાની ઇચ્છાવાળા દુર્યોધને ‘કર્ણ્ને પોતાની નૌકા’તરીકે સ્થાપ્યો છે.હવે કર્ણ એને કૈ રીતે ત્યજી શકે? પોઇતે દુર્યોધન ઉપજીવી છે—એને આશરે પોતાનું ગૌરવ પામ્યો છે. હવે પ્રાણરક્ષણ નો વિચાર કર્યા વિના એ ઉપકાર નો બદલો વાળવાનો સમય આવી પહોંચ્યો છે.
પરંતુ કુંતી અહીં આવી છે એનો ઉદ્દેશ જુદો છે.તેને કર્ણ માટે વહાલ ઊભરાઇ નથી ગયું. પરંતુ પોતાના પુત્રોની રક્ષા એ જ એનો ઉદ્દેશ છે. કર્ણ એક જ મન મૂકીને લડે એવો વીર હતો. કૃષ્ણ અને હવે કુંતી –આ બેની મુલાકાતે કર્ણના યુધ્ધ—સંક્લ્પને નિર્બળ બનાવી દીધો છે. માતાની આજ્ઞા પાળવી જોઇએ એ કર્ણ જાણે છે , પણ આજ્ઞા જે સ્વરૂપે છે એ સ્વરૂપે દુર્યોધનનો પક્ષ છોડી પાંડવો સાથે ભળી જઇને એનું પાલન કરવું શક્ય નથી. તો હવે કર્ણ માતા જે ઇચ્છે એ કરવા ચાહે છે. એથીજ એ કહે છે:
અર્જુનેન સમં યુધ્ધં મમ યૌધિષ્ઠિરે બલે, (ઉદ્યોગ.144;21) યુધિષ્ઠિરની આખી સેનામાં માત્ર અર્જુન સાથે જ હું યુધ્ધ કરીશ. યુધિષ્ઠિર,ભીમ, નકુળ, સહદેવ વગેરે વધને યોગ્ય છે, તોપણ હું તેમનો વધ નહિ કરું. એટલું જ નહિ પણ એ વચન આપે છે કે—
ન તે જાતુ નશિષ્યંતિ પુત્રાઃ પંચ યશસ્વિનિ, નિરજુર્નાઃ સકર્ણા વા સાર્જુના વા હતે મયિ. (ઉદ્યોગ.144; 22)
હે યશસ્વિની, તારા પાંચ પુત્ર કાયમ રહેશે. અર્જુન જો મૃત્યુ પામશે તો કર્ણ સાથે અને કર્ણ મૃત્યુ પામશે તો અર્જુન સાથે.
કુંતી આમ કર્ણના સંકલ્પને ડગાવે છે. કર્ણ પણ હવે માત્ર અર્જુન સિવાય કોઇની સામે મન મૂકી લડી શકે એમ નથી. કારણકે બાકીના ચાર ભાઇઓને તેણે અભયદાન દીધું છે. કર્ણના વીરત્વનું જે વર્ણન કર્ણપર્વ દર્મ્યાન આવે છે એ જોતાં જો કુંતીએ અભય્દાન ન માગ્યું હોત તો કદાચ પાંચ પાંડવો યુધ્ધ્ને અંતે અખંડિત ન જ રહ્યા હોત. એટલું જ નહિ પણ કર્ણ નો યુધ્ધ માટે નો સંકલ્પ જો મોળો ન પડ્યો હોત તો કદાચ ‘યતો ધર્મસ્તતો જય’ એ તો નિશ્ચિત હતું જ, પણ આ જય પાંડવોને થોડોક વધુ મોંઘો પડ્યો હોત.
કર્ણ પાસેથી આવડું મોટું વચન માગી લીધું, બદલામાં માતા પુત્રને શો આશીર્વાદ આપે છે? કુંતી પાંડવોને જ ચાહતી હતી, કર્ણે માતાની એ ઇચ્છા પરિપૂર્ણ કરી.
કર્ણ પ્રણામ કરે છે.ત્યારે કુંતી આશીર્વાદ આપે છે કુંતી અહીં સહેજ પણ દંભ નથી કરતી. એ એને શતાયુ થવાનો કે એ ચિરંજીવ થાય એવો આશીર્વાદ આપતી નથી. એ તો કહે છે–
અનામયં સ્વસ્તિ.
(ઉદ્યોગ.144;26)
‘રોગ રહિત રહેજે.’
કર્ણનાં વચન અને માતાનો પ્રતિભાવ – એ બંનેનો વિચાર કરીએ ત્યારે કર્ણ મૂઠી ઊંચેરા માનવી તરીકે પ્રસ્થાપિત થયા વિના રહેતો નથી.

Advertisements
વિશે

I am young man of 77+ years

Posted in Uncategorized

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

વાચકગણ
  • 261,092 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 286 other followers

તારીખીયું
ઓગસ્ટ 2008
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« જુલાઈ   સપ્ટેમ્બર »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો
%d bloggers like this: