ઈતના તૂ કરના સ્વામી, જબ પ્રાણ તનસે નિકલે;

ગોવિંદ નામ લેકર,ફિર પ્રાણ તનસેનિકલે. ટેક

તેરા નામ  નિકલે મુખસે,મેરા પ્રાણ નિકસે સુખસે;   

બચ જાઉં ઘોર દુ:ખસે,જબ પ્રાણ0    ઈતના01

શિર મોર કા મુગટ હો,મુખડે પે કાલી લટ હો:

યેહિ ધ્યાન મેરે ઘટ હો, જબ પ્રાણ0    ઈતના02

શ્રી ગંગાજી કા તટ હો, યા યમુના કા બટ હો,

મેરે સાંવરા નિકટ હો,જબ પ્રાણ0    ઈતના 03

શ્રીવૃન્દાવન કા સ્થલ હો,મેરે મુખમેં તુલસીદલ હો,

વિષ્ણુ-ચરણ કા જલ હો,  જબ પ્રાણ0   ઈતના04

જબ કંઠ  પ્રાણ આવે, કોઈ  રોગ ન સતાવે;

યમદર્શ ના દિખાવે,જબ પ્રાણ0    ઈતના 05

ઉસ વક્ત જલ્દી  આના, નહીં શ્યામ ભૂલ જાન;

બંસી કી ધૂન સુનાના,જબ પ્રાણ0     ઈતના06

વિદ્યાનંદ કી યે અરજી, ખુદગર્જ કી હે અરજી;

આગે તુમ્હારી મરજી,   જબ પ્રાણ0    ઈતના07

      નાનો હતો ત્યારથી મંદિરમાં આ ભજનને કે પ્રાર્થનાને સાંભળતો આવ્યો છું.એ વખતે અર્થની સમજ ન હોય .પણ ભક્તિભાવથી ગવાતું હોય ત્યારેલયનું વાતાવરણ સ્પર્શ્યા કરે. દયારામનું  એક પદ  છે’  મારે  અંત સમય  અલબેલા મુજને મૂકશો  મા.’ મારા મદન્મોહનજી છેલ્લા અવસર ચૂકશોમા.’ ‘ઈતના તૂ કરના સ્વામી…’ આ ભજન કોનું છે એની ચોક્કસ ખબર નથી. અને માની લો કે ખબર પડે તોપણ બહુ ફેર પડતો નથી.અંતિમ સમયે બધું જ ઓગળતું હોય ત્યારે નામ પણ ભલે ઓગળી-પીગળી  જતું.

    આ કાવ્યમાં ડેથ-વિશ છે. દરેકને સદાયે જેમ પોતાનાજીવનની કલ્પના હોય છે તેમ પોતાનું મરણ કેવું હોય એના વિશેની એક ઝંખના હોય છે. આ ઈચ્છા-મૃત્યુની વાત છે. કોઈકની ઝંખના ફળે છે.કોઈકની નથી ફળતી.કવિ ઑડનની ફળી હતી.ઑડને એવું મૃત્યુ કલ્પ્યું હતું કે સાંજને સમયે મદ્યપાન કર્યું હોય, કવિતા વાંચી હોય કે એના વિશે વાત કરી  હોય અને પછી કોઈ હોટલમાં રાતના સૂઈ જાઉં ને સવારે જાગું જ નહીં એવું બને તો—એવું મૃત્યુ મને ગમે. કદાચ ઑડન માટે  કવિતા એનો પરમેશ્વર હોય.

    આ કાવ્યમાં આટલી જ વાત છે કે શરીરમાંથી જ્યારે પ્રાણ  વિદાય થાય ત્યારે હોઠ પર ગોવિંદનું નામ હોય જીવનની છેલ્લી ક્ષણે ઈશ્વરનો સાથસંગાથ જોઈએ. ગમે તે સ્થળમાં મરવું નથી . કવિએ સ્થળ  અને પળ બંને મનોમન નક્કી કર્યાં છે.ગંગા કે યમુનાનો તટ હોય – એ તો હોય જ પણ સૌથી મોટી વાત એ છે કે મારો સાંવરિયો નિકટ હોય. એનું સાન્નિધ્ય હોય  તો મરણની કોઈ પરવા નથી. મરણ સ્વયં એક ઘટના બને—મનગમતી ઘટના બને. વૃંદાવનની વચ્ચે મરવું છે. વૃંદાવનનું   વાતાવરણ હોય .હોઠ પર ગોવિંદના નામની સાથે  મોંમાં  તુલસી હોય.  આ તુલસીદલ પણ વિષ્ણુચરણના જલથી ભીનાં હોય,તો પ્રાણને નીકળવું  પણ ગમે. આપણી છેલ્લી બારાત જતી હોય  ત્યારે એના સાજનમાજનમાં પરમેશ્વર  સિવાય  કોઈ ન હોય. કૃષ્ણને કવિએ આબાદ લયબદ્ધ કર્યા છે. આંખ સામે પગની આંટી ભરાવીને ઊભેલા કૃષ્ણનું અનુપમ ચિત્ર છે.આપણે કૃષ્ણ કહીએ છીએ, બાકી કવિ તો એને સાંવરા કહીને સંબોધે છે, ઘટઘટમાં માત્ર એ જ વ્યાપેલો હોય. કોઈ રોગથી મરવું નથી.પણ ઈશ્વરના  યોગથી મરીને જીવી જવું છે. અંતિમ સમયે યમનું દર્શન નહીં,પણ પ્રિયતમનું દર્શન. જતી વખતે કોઈ જંજાળ નહીં જોઈએ. કેવળ હોઠ પર તારું નામ. માત્ર તારું નામ. નામ ને નામ. ઈશ્વરને કહે છે કે  તું ગમે એટલો વ્યસ્ત હોય, તારી ગમે તે જવાબદારી  હોય,પણ બધું છોડીને—ઉસ વક્ત જલ્દી આના.જોજે,આવવાનું ભૂલતો નહીં.માત્ર તું  આવે એટલું બસ નથી. કાન જ્યારે કરમાતા હોય ત્યારે જતાંજતાં પણ હું તારી બંસીની ધૂન સાંભળતોસાંભળતો જાઉં.

    તારી પાસે માગીમાગીને શું માંગ્યું? અંતિમ સમયે આવવાનું વચન માંગ્યું. અને એક નેક માણસ આટલી અરજ કરે તો એ અરજને તારે સાંભળવી જોઈએ, સ્વીકારવી જોઈએ. એમાં કોઈ મુશ્કેલી ન હોવી  જોઈએ. આખી જિંદગી તારી ભક્તિ કરી તો તારી પણ કોઈ ફરજ ખરી કે નહીં? દયારામની આગળ ઉલ્લેખેલા કાવ્યની અંતિમ પંક્તિઓ સાથે વિરમીએ.

  શ્રીપતિ! સર્વાત્મા! સર્વોત્તમ! મુજને મૂકશો મા!

 મારા પ્રાણજીવન !પુરુષોત્તમ ! અવસર ચૂકશો મા !

સમર્થ કરુણાસિંધુ શ્રીજી !દયાને મૂકશો મા !

મારે ઓથ નથી કોઈ બીજી! અવસર ચૂકશો મા!

Posted in miscellenous

રામનારાયણપાઠક ‘શેષ’

પરથમ પરણામ મારમ માતાજીને કહેજો રે

માન્યું જેણેમાટીને રતંન જી;

ભૂખ્યાં રહી જમાડ્યા અમને,જાગીઊંઘાડ્યા, એવાં

કાયાનાં કીધલાં જતંનજી.

બીજા પરણામ મારા પિતાજીને કહેજો રે

ઘરથી બતાવી જેણે શેરી જી;

બોલી બોલાવ્યા અમને , દોરી હલાવ્યા ચૌટે,

ડુંગરે દેખાડી  ઊંચે દેરી જી.

ત્રીજા પરણામ મારા, ગુરુજીને કહેજો રે

જડ્યા કે ન જડિયા, તોયે સાચા  જી;

એકનેય કહેજો એવા સૌનેય કહેજો, જે જે

અગમનિગમની બોલ્યા વાચા જી.

ચોથા પરણામ મારા, ભેરુઓને કહેજો રે

જેની સાથે ખેલ્યા જગમાં ખેલ જી;

ખાલીમાં રંગ પૂર્યા,જંગમાં સાથ પૂર્યા;

હસાવી ધોવરાવ્યા અમારા મેલજી.

પાંચમા પરણામ મારા, વેરીડાને  કહેજો રે

પાટુએ ઉઘાડ્યાં અંતરદ્વાર જી;

અજાણ્યા દેખાડ્યા અમને ઘેરા ઉલેચાવ્યા જેણે

ઊંડાઊંડા આતમના અંધાર જી.

છઠા પરણામ મારા,જીવનસાથીને કહેજો રે

સંસાર તાપે દીધી છાંય જી;

પરણામ વધારે પડે, પરણામ ઓછાયે પડે

આતમની કહેજો એક સાંઈ જી.

સાતમા પરણામ ઓલ્યા મહાત્માને કહેજો રે

ઢોરના કીધાં જેણે મનેખ જી;

હરવાફરવાના જેણે મારગ ઉઘાડ્યા

હારોહાર મારીઊંડી  મેખજી.

છેલ્લા પરણામ અમારા,જગતને કહેજો  જેણે

લીધા વિનાઆલ્યું સરવસ જી;

આલ્યું ને આલસે, ને પાળ્યાં ને પાળશે,જ્યારે

ફરી અહીં ઊતરશે અમારો હંસ જી.

    રામનારાયણભાઈ ગાંધીયુગના ઘણા કવિઓના ગુરુ  હતા તે તેમની કાવ્ય્મીમાંસાના ગ્રંથો-લેખો વાંચનાર સુપેર જાણે છે.

      પણ પ્રથમત: પોતે ગાંધીયુગના  અપ્રતિમ કવિ છે,ભલે જથ્થામાં થોડી પણ મૂલ્યમાં અપ્રતિમ એવી એની કાવ્ય-સમૃદ્ધિ છે.આ ગાંધીયુગથી રંગાયેલી કાવ્યપ્રતિભા કહીએ ત્યારે  આપણીચેતનામાં શું ઉપર ઊપસી આવે છે? . વિશ્વસ્ત, સારમાણસાઈ અને આત્મખોજ.દરેક તુચ્છમાં તુચ્છ માણસમાં રહેલ સારમાણસાઈ.

      મને એક વાર સદગત ઠાકોરભાઈ  દેસાઈએ ભારે માર્મિક રીતે કહેલું કે ગાંધીવિચાર  સારમાણસાઈવાળા માણસોનું કરે  તે ખરું નથી—તેણે તો હરેક્માં રહેલ સારમાણસાઈનું સંગઠન –માણસ માત્રમાં રહેલ સારમાણસાઈનું સંગઠન. ‘વૈશાખ નો  બપોર’માં આવી સાર્વજનીન સારમાણસાઈનું દર્શન પેલા સરાણિયામાં કેવુંઅદભુત રીતે થયું છે !

   ‘રાણકદેવી’માં આ જ  અવાજ ભારે સક્રિય રીતે પ્રગટથાય છે. અને કેવું છે એમનું હાસ્યઆલેખન? ‘નટ્વરલાલજીનો ગરબોમાં દંશહીન અને છેવટે   સહાનુભૂતિવાળી સમજ જન્માવે છે,પણ તેમના’પરથમ પરણામ’માં આસ્થા સહુથી પ્રબળ રીતે ઝગમગી ઊઠે છે.ગુજરાતમાં એ કોટીનાં જૂજ કાવ્યો જ છે.

    કવિતામાં જાણે કોઈ માણસ મરવા પડ્યો છે—છેલ્લામાતા, શ્વાસ ચાલે છે.પોતાનાં બધાં સ્વજન પ્રિયજનો તોદૂર જ છે-મેળાપ તો થવાનો નથી.અને તેથી તો બધાંની છબી  અને તેમાંથી પ્રગટતી અનુભૂતિ તીવ્ર સચ્ચાઈભરી  છે.

પરથમ પરણામ મારા,માતાજીને કહેજો તે,

માન્યું જેણે માટીને રતંન જી,

ભૂખ્યાં  રહી જમાડ્યાં અમબે-જાગી ઊંઘાડ્યા,એવાં

કાયાનાં કીધલાંજતંન જી,

  એક પ્રલંબ સુરે—છેલ્લી વિદાયનો સૂર તો પ્રલંબ જ હોય ને !

   જૂજ અસલી શબ્દોમાં માતાનો આવો ઋણસ્વીકાર અને મહિમા કોણે ગાયો છે?

  ટાઢ-તાપ-શરદીમાં શેર માંસનો લોચો એક ક્ષણ ભરમાં નિર્જીવ બની જાય—એની કેવી સંભાળ લે છે—‘માન્યું જેણે માટીનેરતંન જી’

   આ માટીના લોચાને રત્નની જેમ જાળવ્યો,એ છે માતૃમહિમા સ્તોત્ર અને ઉપનિષદની આજ્ઞા મુજબબાપ તો પછી જ આવે ને?

   પણ બાપ જ એને જગતના ચોકમાં, જગતની આંટીઘૂંટીઓ સમજાવે છે:

બોલી બોલાવ્યા અમને,

દોરી હલાવ્યા ચૌટે

   બાપ કરી બતાવીને, શિક્ષણ આપે છે—અને છેવટે ‘ડુંગરે દેખાતી ઊંચે દેરી જી’  દીકરા  જો પેલું ઊંચુંચઢાણ  અને એનીય પર ઊંચેરી દેરી—ત્યાં આપણે જવાનુંછે.’ વાહ, ધન્ય છે બાપ—જે માત્ર બજારમાં જ પોતાના દીકરાની કૃતકૃત્ય જોતો નથી.

   અને પછી ભાઈબંધો  જેની જોડે રંગ અને જંગ બંને માણ્યા.પાઠક સાહેબની જાણે આ કાવ્યમાં પ્રતિજ્ઞા છે કે હું અસલી-લોકમાં ચલણી જ નહિ, પ્રતિષ્ઠા પામેલા શબ્દો અને પ્રતીકો  વાપરીશ—અહીં નકલીને પ્રવેશ જ નથી.

   છતાં વિચારમાં વાસ્તવિક જગત પણ છે જ –એમછે દુશ્મનો –વિરોધીઓ  જેના વિના ખરાપણાની ઝાંખી થતી નથી. આ આત્મખોજ  તેમને દુશ્મનોની ખાનદાની જોતાં-ગાતાં મળે છે.

     મિત્રો તો આપણાં સારાં લક્ષણો બતાવે  અને સાથે દ્રઢાવે છે. પણ આપણાં દોષ આપણો મેલ-કચરો તેનું શું? એ ન જાય ત્યાં સુધી સારમાણસાઈ  કેમ દેખાય?

    દુશ્મનોનો ભલે હેતુ જુદો હોય પણ,

    પાટુએ ઉઘાડ્યાં અંતરદ્વાર જી,

    અજાણ્યા દેખાડ્યા  અમને

     ઘેરા ઉલેચાવ્યા જેણે

ઊંડા ઊંડા આતમના અંધાર  જી.

ઑડિટર આવવાના છે એ જાણે છે તે હિસાબનીશ ચોપડો સરખો કરી નાખે. આ દુશ્મનો આપણા ઑડિટર છે— તેના વિના અંધાર ન ઉલેચાત.

    પ્રણામને પાત્ર પછી આવે છે પત્ની.સંસારના તાપમાં જેણે શીતળ છાંય આપી ધીરજ  બંધાવી,આ સંસારના યુદ્દમાં. એને કેવી રીતે પ્રણામ કરશે— તેમ આપણને થાય છે.માતાને પ્રણામ કરવામાં બધી શક્તિ ઠાલવી દીધી છે શું કહેશે હવે પત્નીને પ્રણામ કહેવામાં? પણ  કવિ તો કલ્પનાભંડારી,વાગ અર્થના ખજાનચી છે!  કહે છે કે—

પરણામ વધારે પડે,પરણામ ઓછાયે પડે,

આતમની કહેજો એક સાંઈ જી.

    આપણે વાહવાહ કહી કવિને પ્રણામ કરવા મંડીએ.પછી કવિ આ કાળના સૌથી મોટા કર્મકવિ ગાંધીને પરણામ કહેવરાવે છે. એના વિના તો આ યુગ બધો ગ્રહણ ગણિત.

   સાતમા પરણામ, ઓલ્યા મહાત્માને,કહેજો રે,

       ઢોરનાં કીધાં જેણે મનેખ જી.

   બીજાએ ગાયું—માટીમાંથી મરદાઈ પ્રગટાવી. મુર્દામાં પ્રાણ ફૂંક્યા.મુલક મુલકની વિસ્મયે આંખ ફાટી.

   પણ આ અગ્રણી કવિને મન ગાંધીજીની સિદ્ધિ:

      હરવાફરવાના જેણે

     મારગ ઉઘાડ્યા રૂડા.

    જીવનમાં બધાં ક્ષેત્રોનાં નિરર્થક આવરણો-બુરખા-નકાબપોશ તેમણે દૂર કર્યા. બધાને મુક્તિની હવા ચખાડી.પણ સાથે જ કહ્યું ‘હારોહાર મારી ઊંડી મેખ જી.

ગાંધીજી એટલે સંયમમૂર્તિ.સ્વચ્છંદ-સ્વૈરાચાર  એમના અમલમાંન હોય. એટલે કહી દીધું.આ મર્યાદામાં ફરજો—કોઈ રોક-ટોક નહિ—પણ મર્યાદા ન છાંડતા.

   અને છેલ્લે મંદિરના કળશની જેમ આખા સંસારની સારમાણસાઈને લળીલળીને જુહાર કરે છે.

       આ સંસાર કુટિલ નથી.તે સારપથી ભર્યો છે—ભાઈ ! જોવાની નજર હોવી જોઈએ.નાની –અબુધ-દુર્બળ હતો ત્યારે—‘લીધા  વિના આલિયું સરવસ જી’ માણસના જીવાતુભૂત તત્ત્વમાં ઈશ્વર  જેવી આસ્થા છે-આપ્યું હતું અને હજુય આપણને હજુય  આપશે.માત્રઆ જન્મે નહિ,  આવતા જન્મે પણ.

આલ્યું ને આલશે, ને પાળ્યાં ને પાળશે,

જ્યારે ફરી અહીં ઊતરશે અમારો હંસ જી.

આવી સારમાણસાઈથી ભરી પૃથ્વીમાં ફરી અવતરવાનું કેમ મન ન થાય?

મનુભાઈ પંચોળી’દર્શક’

Posted in miscellenous

ઈસુને પગલે

જે કાંઈ સાંભળીએ કે માનતા હોઈએ તે બધું બીજાને કહેવાની ઉતાવળ ન કરવામાં ડહાપણ છે.

જાણે કે આજે જ મૃત્યુ  આવવાનું હોયએમ માનીને તમારું દરેક કાર્ય ને દરેક વિચાર કરો.

    જો આપણે  શરૂઆતમાં  આપણા પોતા પ્રત્યે જરા વધારે કઠણ થઈએ,તો આપણે બધું સહેલાઈથી અને આનંદથી કરી શકશુ.

       ઈશ્વરના દરબારમાં, તમે શુંવાંચ્યું છે એ નહીં પુછાય,પણ તમે શું કર્યું છે એ પુછાશે; કેટલાં છટાદાર ભાષણ કર્યાં છે એ નહીંપુછાય, પણ કેટલું પવિત્ર જીવન જીવ્યા છો એ પુછાશે.

માનવમાત્ર પ્રત્યે આપણેસદ ભાવ ભલે રાખીએ,પણ બધાની સાથે અતિપરિચય  ઈચ્છ્નીય નથી, કેટલીક વાર એવું બને છે કે અંગત રીતે આપણાથી અપરિચિત વ્યક્તિની આપણા મનમાં ખૂબ  પ્રતિષ્ઠા હોય,પણ જ્યારે તેમની નજીક જઈએ છીએ ત્યારે એ છાપ ઓસરવા માંડે છે.છે.તે જ રીતે, કેતલીક વાર     આપણે એમ ધારતા હોઈએ છીએ કે આપણી  સોબત બીજાઓ માટેઆનંદદાયક હશે; જ્યારે ખરી રીતે આપણા વર્તનથી તે દુભાતાપણ હોય. –ટોમસ આ કેમ્પીસ

(અનુવાદક નટવરલાલ પ્ર.બુચ)

Posted in miscellenous

હરિકીર્તન ની હેલી,

હેલી/વેણીભાઈ પુરોહિત

ભજનયોગ/ સંકલન: સુરેશ દલાલ

હરિકીર્તનની હેલી રે મનવા !

   હરિકીર્તન ની હેલી,

ધ્યાન ભજનની અરસપરસમાં જાગી તાલાવેલી,

ધામધૂમ નર્તન અર્ચનનીસતત ધૂન મચેલી ;

રે મનવા !  હરિકેર્તનની હેલી.

મારા જીવનના ઉપવનમાં વિધવિધ પુષ્પિત વેલી,

મારે મન તો હરિ છે ચંપો, હરિનું નામ ચમેલી :

રે મનવા !

હરિકીર્તનની હેલી.

નયણાંમાંથી અગણિત ધારા નભમાં જઈ વરસેલી,

કેવી અકલ અલૌકિક લીલા ! કોઈએ નથી ઉકેલી:

રે મનવા !

હરિકીર્તનની  હેલી.

પ્રાચીન-મધ્યકાલીન કવિઓ પછી જે નવાકવિઓએ ભજનો લખ્યાં છે તેનો અલાયદો સંગ્રહ કોઈએ કરવો જોઈએ. વેણીભાઈની ભીતર એક ભજનિક બેઠો છે. ભજનમાં વાણીની સરળતા અને ભાવની પારદર્શકતા જોઈએ. જો ભાવમાં સચ્ચાઈ હોય તો વાણી આપમેળે સરળ થતી આવે. એને કોઈ ઠાઠઠઠારામાં રસ ન પડે.એ સાધ્વી જેવી સાદી અને પવિત્ર હોય.

    બહારની દુનિયાથી જેટલા અળગા થઈએ એટલા આપણે આપણામાં વસેલા ઈશ્વરની નજીક પહોંચી શકીએ. અન્યની કે આપણી સ્તુતિ-નિંદાથી પર  થઈને કીર્તના તો કિરતાર્નું જ કરવાનું. દુનિયાની ભીતર એક દુનિયા  છે. સ્ટીફન સ્પેંડરે પોતાની આત્મકથાનું કથાનુંનામ આપ્યું છે’ વર્લડ વિધિન વર્લ્ડ.’  ભજનિકની સૃષ્ટિ માં તાલાવેલી છે. પણ બહારનો કોઈ તાપ નથી.ક્યાંય કોઈ સંતાપ નથી. હરિના હેતાળ જળની શાતા છે.

    વેણીભાઈ વાણીની વિશિષ્ટતાના કવિ છે, કેવી સીધી- સરળ, સહજ વાંચતાની સાથે સ્પર્શી જાય એવી પંક્તિ:

   મારે મન તો હ્રિ છે ચંપો , હરિનું નામ ચમેલી

  પ રમેશ્વર સ્વયં પુષ્પ  છે .આપણાજીવનના.આપણા જીવનના .ઉપવનમાં. ચંપો  અને ચમેલીનું અદ્વૈત પણ સૂચક છે. વરસવાનું તો આકાશે હોય, પણ આ કાવ્યમાં કહ્યું  છે કે મારી નયનધારા આભમાં જઈ વરસે છે. ‘ઊર્ધ્વમૂલ ‘ જેવી આધ્યામિક  અનુભતિની વાતનો તાર અહીં છેડાયો છે.

   આપણે જ આપણાસ્વજન થઈએ તો ભજનની વાણી પ્રક્ટે.     

Posted in miscellenous

લાજ ન રહીએ/અખો

/ભજનયોગ/સંકલન;સુરેશ દલાલ

લાજ ન રહીએ,સહીએ

ઐસા લાગ ગયા ના આવે રે!

નીડર હોકર જે જઈ લાગે,

સો શામ અનેરા પાવે રે!

ગલે બાંહો કા સુખ જ્યૂનૂં નહીં દેખ્યા,

સો આહાર ફરે  બુધ્ય્હીણી રે

ચતુરપણાં મૂરખ હોય નીમડ્યાં.

જો તું બાત ન સમજી ઝીણી રે

લાજુ, લાજ ન રહીએ!

બારે માસ રહે ઘૂંઘરટી

મન જાણે હું જાગી  રે,

જાગણ તેરા નીંદ સરીખા,

જો તું સાથી કંઠ ન લાગી રે !

લાજુ,લાજ ન રહીએ !

ચલે સહિજ મેં હરતીફરતી

લેવે લ્હાવા—પણ લૂખી રે,

આછા અંગ દેખાવે લોકા

પણ ભોગ બીના તું ભૂખી રે !

લાજુ,લાજ ન રહીએ !

લટકા લાલાલન કા લ્હાવા,

લીના નહિ જશ ના રે રે,

સો ભૂલી ભામ્યની મહા ભૂંડી,

કહ્યા બહોત સુના રે !

લાજુ ,લાજ ન રહીએ !

પોતાના એક પદમાં આપણી ભાષાનો શ્રેષ્ઠ વેદાંતી  જ્ઞાનીકવિ અખો આદર્શ ભક્તનાં લક્ષણો આલેખતાં ગાય છે:

  જેમજારવળુંધી જુવતી-તેનું મન રહે પ્રીતમ પાસ :

અહર્નિશ રહે આલોચતી; ભાઈ,એવું મન હરિદાસ !

–જેમ પ્રિયતમ(=જાર,યાર ) સાથે પ્રેમમાં લપટાયેલી-વળગેલી (=વળુંધી,) યુવતીનું મન રાત-દિવસ)-અહર્નિશ)પોતાના પ્રિયમાં જ વસ્યું હોય છે, એના જ વિચારમાં ખોવાયેલુંરહે છે તેમ હરિનાભક્તનું મન પણ પોતાના ઈષ્ટદેવમાં જ સદાયે રમમાણ હોય છે, તન્મય હોય છે.

   પોતાના જ સુદીર્ઘ કાવ્ય ‘અખે ગીતા’માં એ ભક્તિરૂપી પંખિણીને જ્ઞાન અને વૈરાગ્યરૂપી બે પાંખ છે અને એ વડે સદ ગુરૂ ની દૃષ્ટી પ્રાપ્ત કરી ચિદાકાશમાં ચૈતન્યના નિરવધિ અવકાશ માં વિલસે છે એવું કહે છે:

   ભાઈ ! ભક્તિ જેવી પંખિણી,

જેને  જ્ઞાનવૈરાગ્ય બે પાંખ છે;

ચિદાકાશ માંહે તેજ ઊડે, જેને સદગુરુરૂપી આંખ છે.

    આમ,સાચી ભક્તિ  માટે અખાને પૂરો આદર છે. એટલું જ નહીં, પરમ  જ્ઞાની અને પરમ પ્રેમભક્તના પ્રતીકશી ગોપી  એ બંનેની સમાન ભૂમિકાએ મૂકે છે. એક છપ્પામાં એ કહે છે.

    જ્ઞાની વિહારી ગોરી જશા,

તે જ જ્ઞાનીગોપીની દશા;

ગોપી ભૂલી ઘર ને બાર,ગોપી ભૂલીકુટુંબ પરિવાર;

પોતાની દેહ પણ ભૂલી ગઈ,

અખા કામની કુળવંત લઈ !

   અખાએ જડ  સગુણ ભક્તિને,બાહ્ય આચારમાં અને કર્મકાંડમાં રાચતા ધર્મપંથોને સારી પેઠે નિંદ્યા છે. આપણા મધ્યકાલીન કે અર્વાચીન કવિઓમાં પણ સૌથી વધારે બુદ્ધિજીવી કહી શકાય એવા Intellectual અને વીર્યશાળી Seminal એવો આ કવિ પોતાના આરંભકાલીન જીવનમાં વૈષ્ણવધર્મના સંસ્કારોથી સારી પેઠે પ્રભાવિતથયો હશે. એટલે જ પાછળથી જ્યારે એ કેવલાદ્વૈત—કેવળદ્વૈત—વાદમાં પૂર્ણપણે માનતો થયો ત્યારે પણ એણે પોતાનાં કેટલાંક ગુજરાતી, હિંદી પદો અને સાખીઓમાં વૈષ્ણવ સંપ્રદાય—પ્રેમભક્તિનાં પ્રતીકો, શબ્દ્પ્રયોગો  વગેરેનો સુંદર વિનિયોગ  કર્યો છે.ભક્તિમાર્ગમાં તો દ્વૈતભાવ –ભક્ત અને ભગવાન,અનિવાર્ય છે.  અદ્વૈતવાદમાં  આત્મા અને પરમાત્મા વચ્ચે ભિન્નતા હોતી નથી—જેમ તણખામાં અને અગ્નિમાં કે બિંદુ અને સાગરમાં તત્ત્વત: નથી હોતી તેમ! એટલે તો શંકરાચાર્યે ‘ બ્રહ્મ સત્ય છે, જગત મિથ્યા છે તેમ જ જીવ એ જ બ્રહ્મ છે  બીજુંકશું નહીં’એવું પ્રતિપાદિત કર્યું.જે કંઈ અનેકતા કે ભિન્નતા દેખાય છે તે માયાનું—અજ્ઞાનનું પરિણામ છે. જેમ અંધકાર(=અજ્ઞાન) હોવાને લીધે દોરડું સર્પ લાગે છે.પણ.પ્રકાશ(-જ્ઞાન) થતાં ભ્રમ દૂર થઈ જાય છે અને દોરડું સર્પ ન લાગતાં મૂળ એવું દોરડુંદેખાય છે તેમ !

એટલે જો અજ્ઞાન(=માયા) નો નાશ થાય તો  માયાથી ઉદ ભવેલું આ જગત એના મૂળ સ્વરૂપે (-બ્રહ્મ સ્વરૂપે) જણાય અને પમાય !

   અખો આતત્ત્વજ્ઞાનને ઘણીયે વાર પ્રેમ્ભક્તિનાં પ્રતીકો દ્વારા,એની એની જ પદાવલી તથા વાતાવરણ દ્વારા, આપણી સમક્ષ સચોટતાથી રજૂ કરે છે અખાની  આ કવિતાનું આ રૂપ સાચેજઆહલાદ્ક છે. પોતાના એક હિંદીપદમાં એ ગાય છે:

મેરા ઘૂરત મિત સલૂના રે,

મેં પાયા સાથી જૂનારે !

          ***

અબ દૂઈ ગઈ ! તું મિલિયા રે !

પરગટીઆ તું ગલીગલીઆં રે,

એક્મેક કરું રલીઆ રે !

મેરા ધૂરત.

   બીજા એક પદમાં આ જ રીતે જ્ઞાની એવો ભક્ત ગોપીભાવે અદ્વૈતના આનંદને આ પ્રમાણે વ્યક્ત કરે છે:

હું આપ સરીખી કીતી રે

  દોઉ જગમેંહું જીતી રે

હુંએક મેક કર લીતી રે !

મેરા ઢાલન ઢલ કર આયા રે !

    પ્રિયતમે-પરબ્રહ્મે-મને(જીવને)પોતાના સમાન કરી લીધી, પોતે જ પોતાનામાં અભિન્ન  કરી લીધી. મારો ઢોલન (પ્રિયતમ ) પોતે જ મારીપાસે દોડી આવ્યો. જીવ અને શિવ,આત્મા અને પરમાત્માનુંઅભિન્નત્વ જ અહીં દર્શાવ્યું છે. ‘આપ  સરીખી’ જેવાં પદોમાં એસ્પષ્ટ થાય છે. પહેલા ઉદાહરણમાં ‘દૂઈ ગઈ (દ્વૈત પણ ગયું) પણ એવો જ શબ્દપ્રયોગ છે.

    આ પદ ‘ લાજુ ન રહીએ’માં અખો અહીંયે પોતાની  છેલ્લી પંક્તિમાં, સોનારો-સોની તરીકે ઓળખાવે  છે. એમાં પણ એણે પ્રેમભક્તિના એ જ પ્રિયા-પ્રિયતમ ની શબ્દાવલી તેમ જ પ્રતીકયોજના  દ્વારા અદ્વૈતનો બોધ કર્યો છે. કહે છે;

  ‘હે લાજુડી, બહુ લાજમાં ન રહીએ, હે સખી(=સહી એ),આવો લાગ (=આવી મનુષ્યજન્મરૂપી તક) ફરી ફરી હાથ નહીં આવે. માટે નિર્ભય (= નીડર) થઈને શ્યામની પાસેજઈને પ્રેમથી ગળે વીંટાઈ એની સાથેના દ્વૈતભાવને મિટાવીદે.એવી નિર્ભયતાથી, જ્ઞાનની એવી પરમ સીમાએ જઈને જપરમાત્માને પ્રાપ્ત કરી શકાય.

6

Posted in miscellenous

ભજન કરે તે જીતે// મકરંદ દવે//ભજનયોગ

સંકલન: સુરેશ દલાલ/પાના-1 અને 2

વજન કરે તે હારે રે મનવા !

ભજન કરે તે જીતે.તુલસીદલથી તોલ કરો તો

બને પવન-પરપોટો,

અને હિમાલય મૂકો હેમનો

તો મેરુથી મોટો.

આ ભારેહળવા હરિવરને

મૂલવવા શી રીતે?

એક ઘડી તને માંડ મળી છે

આ જીવતરને ઘાટે,

સાચ-ખોટનાં ખાતાં પાડી

`

એમાં તું નહીં ખાટે;

સહેલીશ તું સાગરમોજે કે

પડ્યો રહીશ પછીતે?

રે મનવ, ભજન કરે તે જીતે.

આવ,હવે તારા ગજ મૂકી,

વજન મૂકીને વરવાં,

નવલખ તારા નીચે બેઠો

કયા ત્રાજવડે તરવા?

ચૌદ ભુવનનો સ્વામી આવે

ચપટી ધૂળની પ્રીતે,

રે મનવા,ભજન કરે તે જીતે.

       માપીને કોઈ પામી શકતું નથી.જે

પામતો હોય છે તે માપતો નથી હોતો નેજે માપતો હોય છે તે પામતો નથી. દરેક વસ્તુનાં તોલમાપ ન હોય.અથવા એમ કહીએ કે તોલમાપ કરીએ ત્યારે ભલભલી લાગણી કે વ્યક્તિ કે ખુદ પરમાત્મા પણ વસ્તુ થઈ

જાય. સ્વજન હોય તે પ્રેમ કરે, ન્યાય ન તોળે,

   જે ભક્તિ કરે છે. ભજન કરે છે તે જીતે છે.વજન કરનારો જીવતો લાગે-પણ જીતે નહીં

અંતે તો ભજનનો મહિમા.

    આપણાં કાટલાંયે ખોટા. તુલસીદલ લાવો કે હેમનો હિમાલયલાવો, નહિવત હોય કે ભારેહોય-હરિવરને મૂલવાય  નહીં એતો હવાથી યે હળવો છે. એને પામવાથી એક જ રીત – અને તે નામસ્મરણ, ભજન.

   આપણે મળેલી ક્ષણને વેડફીનાખીએછીએ. કુંવારી ક્ષણ  મળે કેટલી? ખંડિત ક્ષણો મળે છે—અથવા મળેલી ક્ષણને આપણ્રે અખંડિત રહેવા દેતા નથી. આપણે કોરા કાગળ પર હાંસિયાજ દોરીએ છીએ. આ સારું, આ ખોટું, આ પુણ્ય આ પાપ—આમ ને આમ જ બધું ગુમાવીએ છીએ.સાગરનાં મોજાં પર સહેલવાને બદલે પછીતે પડી રહીએ છીએ. વહેવાને બદલે  સ્થગિત થઈએ છીએ.

   આપણગજ ખોટા હોય અને ટૂંકા.આપણાં વજન વરવાં.રાતરાણીનીમહેક માણવાને બદલે એ મહેકનું પૃથ્ક્કરણ કરી તો આનંદ અળપાઈ જાય.પ્રત્યેક વસ્તુ લઈને તર્કની લેબોરેટરીમાં ન લઈ જવાની હોય. પૃથક્કરણનો નશો નહીં—પણ સંયોજનનો આનંદ હોવો જોઈએ. ગણિત કે ગણતરી નહીં—પણ અગણિતનો અર્થ હોવો જોઈએ. નવલખ તારાની નીચે આપણું વેપારી મન  ત્રાજવું લઈને બેઠુંહોય –તો આપણે ભિખારી જ પુરવાર થવાના. અને અલગારી ઈશ્વર તો આપણાથી આઘો જ રહેવાનો.

    ચૌદ ભુવનનો સ્વામી છે તે બહારના વૈભવથી નહીં આવે પણ એપૂર્ણ અને સાચી હોય –તોખુદ ખુદા પણ આવ્યા વિના રહેશે

નહીં.

આપણી કવિતામાં મકરંદી  મિજાજ એ નોખી, અનોખી વાત છે.

Posted in miscellenous

દેવી! આવોને મારી દેરીએ

ઓઢી અષાઢના આભલાં

જંપી જગની  જંજાળ,

જાગે એકલ મોરી ઝંખના

મધરાતને કાળ,

દેવી ! આવોને મારી  દેરીએ.

કાળી નિશા કેવળ  કમકમે

નથી કંપતા વાય,

પગલાં તમારાં પોકારતી

પાંપણ ઊઘડે બિડાય,

દેવી ! આવોને મારી દેરીએ.

પ્રેમે પખાળું  પાવલાં

રેલી નયણાંની ધાર,

સમાધિનાં છે સિંહાસનો

મેલ્યાં મંથન થાળ.

દેવી ! આવોને મારી દેરીએ.

વાધી-વાધીને વેદન વલવલે,

ઊંડે કંઠ્માં આગ,

રમતાં  આવો હો ઋતંભરા !

મોરી રટણાને રાગ,

દેવી ! આવોને મારી દેરીએ.

કલ્પનાનો છૂટો કનકવો

ઢૂંઢે  વ્યોમની કોર,

આવો એને બાંધવા

દિવ્ય  દૃષ્ટિના દોર.

દેવી આવોને મારી દેરીએ.

ધૂણી ધખે મારા ધૈર્યની

જલતું જીવન કાષ્ઠ,

આભની પારનાં આભલાં

જોવા આપો પ્રકાશ

દેવી ! આવોને મારી દેરીએ.

પોકારતા કોટિ કેશથી,

બળતા ધરતીના બાગ.

કલ્યાણી,આપો કેડી બની

ઝૂરતા ઝરણાને માગ.

દેવી !આવોને મારી દેરીએ.

–રમણિક અરાલવાળા

8-9-1910-24-4-1981

અખંડ આનંદ,ડિસેમ્બર,2020

Posted in miscellenous

9.દૈવી યોજના

દરેક મનુષ્ય માટે સંપૂર્ણ આમ-અભિવ્યક્તિનો અવકાશ હોય છે. એક એવી જગ્યા છે, જે માર તે જ ભરી શકે છે, બીજું કોઈ નહિ.એવું કામ છે, જે માત્ર તેણે જ કરવાનું નિર્માયુ હોય છે બીજું કોઈ એ કરી શકે નહીં.આ કાર્ય કયું છે એ માણસે જાણવું જોઈએ. આ દૈવી યોજના જ તેના જીવનની સૌથી મોટી માંગ છે.

    આ શું છે તેનો લેશમાત્ર ખ્યાલ ન હોય એમ બને. તેની અંદર કદાચ કોઈ અદ ભુ ત શક્તિ છૂપાયેલી પડી હોય તેમ બને.આથી એની માંગ આ પ્રમાણે હોવી જોઈએ: ‘’ અનંત ચેતના, મારા જીવનની દૈવી યોજનાને મૂર્ત થવા માટેનો  માર્ગ ખોલી આપ, મારી અંદરની ઉચ્ચ શક્તિને  હવે મુક્ત કર, અને મને મારા  વિશેની સંપૂર્ણ યોજના સ્પષ્ટપણે જોવા દે.

    સંપૂર્ણ યોજનામાં સ્વાસ્થ્ય, સંપત્તિ, સ્નેહ  અને સ્વઅભિવ્યક્તિનો સમાવેશ થાય છે. માણસ જ્યારે આની માંગ કરે છે ત્યારે તેના જીવનમાં મોટા ફેરફારો  થતા જણાય છે; કારણ કે સાધારણ રીતે માણસ આ દૈવી યોજનાથી ઘણો દૂર નીકળી ગયો હોય છે.

    ઘણા મેઘાવી લોકોએ  પોતાની તંગી  ટાળવા વર્ષો સુધી સંઘર્ષ કર્યો  હોય છે પણ તેમણે જો શ્રદ્ધા રાખી હોત અને આ શબ્દો  ઉચ્ચાર્યા હોત તો જરૂરી સાધન સંપત્તિ તરત મળ્યા હોત. તેમને તરત મળ્યાં હોત.

       ચોક્કસ સંકેતોની માંગણી કરો, તમારો માર્ગ સરળ અને સફળ બનશે

   આપણે જબરદસ્તીથી મન સમક્ષ કોઈ ચિત્ર ઊભું કરવાનું નથી.આપણે માનસપટ પર સ્પષ્ટ પણે દૈવી યોજના ઊપસવાની  માંગણી કરીએ  ત્યારે આપણને પ્રેરણાનાં સ્ફુરણો, ચમકારા મળે છે; અને કશીક મોટી બાબતો સિદ્ધ થતી અનુભવાયછે અને આ વિચાર કે ચિત્રને આપણે દૃઢતાપૂર્વક વ તે વળગી રહેવું જોઈએ.

    આપણે જે વસ્તુને શોધીએ છીએ  તે વસ્તુ આપણને પણ શોધતી હોય છે. ટેલિફોન  ગ્રેહામબેલને  શોધતો  હતો.

    મા-બાપોએ તેમનાં બાળકો પર  કદી વ્યવસાય લાદવો ન જોઈએ. તેનમણે  તો કહેવું જોઈએ: ‘’ આ બાળકમાં રહેલ ભગવાનને સંપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ મળે. એના વિશેની દૈવી યોજના એના આખા જીવનમાં, ચિરકાળમાં પ્રગટ થાઓ.’’

 અને આ કારણે જ માણસે પોતાની બુદ્ધિશકતિ દટાઈ જવા દેવી જોઈએ નહિ, માણસે પોતાના બુદ્ધિકૌશલ્ય ન વાપરે તો તેની મોટી સજા તેને ભોગવવી પડે છે.

     ઘણીવાર માણસ અને  તેની સ્વ-અભિવ્યકિત વચ્ચે ભય  દીવાલ બનીને ઊભો રહે છે. જાહેર  મંચનો ભય  ઘણાને ગભરાવે  છે.  આને ઉચ્ચારિત શબ્દો વડ જીતી શકાય. એવું થાય છે ત્યારે માણસ પોતાના વિશેની સભાનતા ગુમાવે છે અને અનંતચેતનાના પ્રાગટ્ય  માટેનો માર્ગ બની રહે છે. પછી તે સીધી   પ્રેરણા હેઠળ, ભયરહિત, આમવિશ્વાસથી સભર હોય છે.

     કોઈક વાર માણસ પોતાને ગમતી રીતે પ્રાગટય  થાય એમ ઈચ્છતો હોય છે. એનાથી બાબતો  સ્થગિત  થઈ જાય છે. તારી રીતે નહિ, મારીરીતે—એ અનંત  ચેતનાનો  આદેશ છે.  તેને કામ કરવા માટે સપૂર્ણપણે વિરોધરહિત માનસ જોઈએ.

    શાંત સ્વસ્થતા  એ શક્તિ છે.છે. એ ઈશ્વરી સત્ત્તાને માણસની અંદર રહેવાની તક આપે છે. ગુસ્સો માણસની દૃષ્ટિને ધૂધળી બનાવે છે.  રકતને વિષમય કરી દે છે. તેમાંથી ઘણા રોગો ઉદ ભવે છે. ઘણાખોટ્ટા નિર્ણયો નીપજે છે, જે નિષ્ફળતા લાવે છે. ભય અને ચિંતા પણ મનુષ્યના આવા જ દુશ્મનો  છે.

     મને  કેટલીક વાર લોકો પૂછે છે: ‘’ ધારોકે કોઈનામાં એક કરતાં વધુ પ્રકારની  આવડત  હોય, તો તેમાંથી  પસંદગી કેમ કરવી?’’

  તે માટે આ કહો : ‘’ અનંત ચેતના,મને નિશ્ચિત સંકેત આપો, મારે અત્યારે કઈ આવડતનો ઉપયોગ કરવાનો છે તે કહો.’’

     ઘણા લોકો ભેટ આપવામાં ઉદાર હોય છે, પણ ભેટ સ્વીકારવામાં કૃપણ હોય છે. અભિમાન કે એવા કોઈક કારણે તેઓ ભેટ્નો ઈંકાર કરે છે, અને એમ કહીનેતેઓ પ્રવાહ રૂંધે છે.

    આપવા અને લેવા વચ્ચે સંપૂર્ણ  સમતુલા હોય છે અને માણસે બદલાના ખ્યાલ વિના આપવું જોઈએ  પણ તેજો પોતાને અપાતી વસ્તુઓ સ્વીકારે નહિ તો તે નિયમનો ભંગ કરે છે, કારણ કે બધી વસ્તુઓ ભગવાનની જ ભેટ છે.  માણસ તોવાહનમાત્ર છે.  

    ઘણીવાર લોકો પૂછે છે: શા માટે કેટલાક માણસો સમૃદ્ધ  અને સ્વસ્થ જન્મેછે, અને બીજા ગરીબ અને માંદા હોય છે?

   આનો ઉત્તર છે પુનર્જન્મનો નિયમ, માણસ સત્યદર્શન કરે અને મુક્ત થાય તે પહેલાં તે ઘણા જન્મોને મૃત્યુ માંથી પસાર થાયછે.  અધૂરી વાસનાને કારણે  તે ફરી ફરી પોતાનાં કર્મોનું ઋણ ચૂકવવા કે નિર્માણ કરવા પૂરું કરવા પૃથ્વી પર આવે છે.સ્વસ્થ, સમૃદ્ધ માણસે આગલા જન્મમાં પોતાના અર્ધ જાગ્રત મનમાં આરોગ્ય ને સંપતિનાં ચિત્રો અંકિત કર્યા હોય છે, ગરીબ રોગી માણસે દરિદ્રત્તા  અને માંદગીનાં.

   જો કે જન્મ અને મૃત્યુ એ માનવીએ રચેલા  નિયમો છે. સાચો આધ્યાત્મિક માણસ અજન્મા છે, અમર છે.

Posted in miscellenous

કર્મનો નિયમ અને ક્ષમાશીલતનો નિયમ

5.કર્મનો નિયમ અને ક્ષમાશીલતાનો નિયમ.

   માણસ જે આપે છે તે જ તે પામે છે. જીવનની રમત એ બૂમરેંગની રમત છે. માણસના વિચારો, કાર્યો અને શબ્દો મોડાવહેલા પણ અદ ભુત ચોક્સાઈથી તેના ભણી જ પાછા વળે છે. આ જ કર્મનો નિયમ છે.

    માણસ જેમ વધુ જ્ઞાન મેળવે છે તેમ તેણે વધુ જવાબદાર બનવાનું રહે છે.જાણવા છતાં જે માણસ નિયમ ઉવેખે છે, તેને વધુ સહન કરવું પડે છે.

    અધિકાર પહેલાં આજ્ઞાપાલન આવે છે. માણસ નિયમનું પાલન કરે છે, ત્યારે નિયમ માણસને અધીન વર્તે છે. વીજળી મનુષ્યની સેવિકા બને તે પહેલાં વીજળીનો નિયમ જાણવો જોઈએ. અજ્ઞાનતાપૂર્વક તેની સાથેકામ પાડીએ  તો તે જીવલેણ શત્રુ બની રહે.

   મનના નિયમોનું પણ આવું જ છે.

    એક સ્ત્રીને તેના સંબંધીનું મકાન ખૂબ ગમતું. તે પ્રબળપણે એ મકાન મેળવવાની ઈચ્છા કરતી અને પોતે એ મકાનમાં રહે છે  તેવું માનસચિત્ર દોરતી. વખત જતાં તે માણસ મૃત્યુ પામ્યો અને  એ મકાનમાં રહેવા ગઈ. એક વખત તેણે મને પૂછ્યું, ‘’ એ માણસના મૃત્યુ સાથે મારે કોઈ સંબંધ હશે?’’ મેં કહ્યું: ‘’ હા, તમારી ઈચ્છા એટલી સબળ હતી કે દરેક વસ્તુએ એને માટે માર્ગ કરી આપ્યો. પણ તે માટે તમારે કર્મનું ઋણ ચૂકવવું પડ્યું. તમારા પ્રિય પતિ થોડા જ દિવસમાં મરણ પામ્યા નેમકાનનું ખર્ચ તમને ભારે થઈ પડ્યું. ‘’

    ખરી રીતે સ્ત્રીએ એમ કહેવુંજોઈતું હતું કે, ‘’ હે અનંત ચેતના, મારું આવું જસુંદર,મારા માટે યોગ્ય, ઘર આપો, જે દૈવી અધિકારની રૂએ મારું હોય.’’

    દિવ્ય પ્રકૃતિએ તેને પૂર્ણ સંતોષ આપ્યો હોત અને બધાંનું તેમાં કલ્યાણ થયું હોત. ઈચ્છાશક્તિ એક પ્રચંડ શક્તિ છે. તે યોગ્ય માર્ગે જ વહેવી જોઈએ, નહિ તો અંધાધૂંધી આવી પડે છે.

    એ સ્ત્રીએ જો એમ વલણ દાખવ્યું હોત કે આ ઘર જો મારા માટે નિર્માયું હશે  તો મને મળ્યા વગર નહિ રહે. નિર્માયું હોય તો મને એવું જ બીજું મકાન આપો. તો કદાચ પેલા માણસે મકાન ખાલી કર્યું હોત, અને તેને સહજ રીતે મકાન મળ્યુંહોત. માણસ પોતાની ઈચ્છાશક્તિ પરમ ચેતનાને ચરણે ધરી દે છે, ત્યારે તેને જોઈતી વસ્તુ તેને મળી રહે છે એ એક વિચિત્ર લાગતું સત્ય છે.

   એ માટે માણસે ‘શાંત’થવું જોઈએ, જે ઘણું અઘરું છે, બચાવવું, સંઘરો કરવો તેમાં નુક્શાન છે અને ભેટ-ઉપહાર આપવાં તે ફાયદો છે, એ હકીકતથી ઘણા લોકો અજાણ હોય છે. માણસ ખર્ચ કરવાની કે આપવાની વૃત્તિને અવગણે  તો એ પૈસા   અણગમતી રીતે ખર્ચાઈ તો જાય  છે જ.

    એક સ્ત્રીએ એના કુટુંબને કહ્યું કે આપણેતહેવારનો દિવસ ઊજવીશું નહિ, કારણકે પૈસા ઓછા છે. તેની પાસે પૈસા હતા પણ તેને તે બચાવવા હતા.   થોડા દિવસ પછી એક ચોર તેના કબાટમાંથી એટલા જ પૈસા ચોરી ગયો જેટલા પૈસા ઉજવણી પાછળ ખર્ચાયા હોત.

    કર્મના નિયમને અતિક્રમી જતો  નિયમ છે કૃપાનો, ક્ષમાશીલતાનો. એ માણસને કારણ પરિણામના પ્રભાવમાંથી મુક્ત કરે છે.. અહીંની ભૂમિકા ઉપર માણસ વાવે તેવું લણે છે, પણ ભગવાનની કૃપાનો વરસાદ તો સદાયવરસતો હોય છે.  દુન્યવીવિચાર પર,  માંદગી-મૃત્યુ-પાપના વિચાર વિજય મેળવનાર મનુષ્ય માટે આ કૃપાનુભવની સ્થિતિ નિરંતર વાટ જોતી ઊભી જ છે.

          6—.બોજો ફેંકી દો.

   જીવનની લડાઈઓમાં લડવાનું કામ માણસમાં જે ભગવત-મન રહેલું છે, તેને સોંપાયેલું છે. માણસે પોતે તો માત્ર શાંત બની રહેવાનું હોય છે, પ્રતીક્ષા કરવાની હોય છે. તેનું તર્કબુદ્ધિ  ધરાવતું મન તો ઘણું મર્યાદિત  હોય છે. ભય અને શંકાથી ભરેલું હોય છે. આથી તેણે પોતાનો બોજો ભગવત-મનને સોંપી દઈ, હળવા થઈ જવુંજોઈએ. પોતાનો બોજો પોતે ઊંચકવો, એ નિયમનો ભંગ છે. એક સ્ત્રી વર્ષોથી દુનિયા પ્રત્યે નફરતનો બોજો લઈને ફરતી હતી.તેણે એક દિવસે કહ્યું, ‘’મારો આ બોજો હું અહીં બેઠેલા ભગવાનને સોંપી દઉં છું.’’ સર્વશક્તિમાન ભગવત-ચેતનાએ એના અર્ધજાગ્રત મનને પ્રેમથી ભરી દીધું અને તેનું જીવન જ પલટાઈ ગયું.

    પરમ ચેતના સમક્ષ આ નિવેદન ફરી ફરી, ઘણીવારા તો કલાકો સુધી મૌનપણે અથવા મોટેથી નિશ્ચયાત્મકતાથી કરતા રહેવું જોઈએ.

    મેં નોંધ્યું છે કે બોજો ફેંકી દીધા બાદ થોડા વખત પછી આપણી દૃષ્ટિ ચોખ્ખી બને છે. હું મારો બોજો ભગવાનને સોંપી મુક્ત થાઉં છું. એમ ફરી ફરી કહેતાં દૃષ્ટિની સ્પષ્ટતા અને હળવાશ અનુભવાય છે અને થોડા જ વખતમાં ’શુભ’ નો મૂર્ત સ્વરૂપમાં આવિર્ભાવ થાય છે—પછી એ આરોગ્ય હોય, આનંદ હોય કે સાધનસામગ્રી  હોય.

    ઘણીવાર મોટો આવિષ્કાર થતાં પહેલાં બધું જ અવળું પડતું હોય એમ ભાસે છે. ઊંડી હતાશા મનને ઘેરી વળે છે પણ એ તો અર્ધજાગ્રત મનમાં લાંબા સમયથી ધરબાયેલા  પડેલા ભય ને શંકા સપાટી પર આવવાને કારણે બને છે અને એ સપાટી પર નાબૂદ થવા માટે  જ આવ્યાં છે.

  કોઈ કદાચ પૂછે: ‘’ આ અંધારામાં ક્યાં સુધી રહેવું પડે?’’ મારો જવાબ છે: ‘’અંધારામાં’ જોઈ શકીએ’  ત્યાં સુધી.’’ અને બોજો ફેંકી દેવાથી માણસ અંધારામાં પણ જોઈ શકે છે.  વાત કરવાનો

   અર્ધજાગ્રત મન પર કોઈ પણ બાબત અંકિત કરવા માટે સક્રિય શ્રદ્ધા હંમેશાં ખૂબ જરૂરી  છે.

    કશીક ગેરસમજને કારણે એક સ્ત્રી અને તેના પતિ છૂટાં પડી ગયાં. સ્ત્રી તેના પતિને ખૂબ ચાહતી હતી, પણ પતિ સમાધાન મા કેમેય તૈયાર થતો નહતો. તે તો તેની સાથે વાત કરવાનો જ ઈન્કાર કરતો.

    આધ્યાત્મિક નિયમની તે સ્ત્રીને જાણ થતાં તેણે જુદાઈની પરિસ્થિતિનો જ ઈન્કાર કર્યો. તેણે કહ્યું, ‘’ ભગવત ચેતનામાં કોઈ જુદાઈ નથી, જે પ્રેમ અને સાથ દિવ્ય ચેતનાએ મારે માટે નિર્મ્યાં છે તેનાથી મને કોઈ અલગ કરી શકે નહિ.’’

    તેણે આ બાબતમાં સક્રિય શ્રદ્ધા દર્શાવી, રોજરોજ તે જમવાના ટેબલ પર તેના પતિ માટે જગ્યા રાખતી, અને એ રીતે અર્ધજાગ્રત મન પર પતિના પાછા ફરવાનું ચિત્ર અંકિત કરતી. એક વર્ષ વીતી ગયું. તે શ્રદ્ધામાંથી જરા પણ ડગી નહિ, અને’એક દિવસ તે ઘરે આવ્યો.’અર્ધજાગ્રત મન  પર પ્રભાવ પાડવા માટે સંગીત પણ એક વિશેષ સાધન છે. સંગીતના લય અને સંવાદ સાથે આવતા શબ્દો ઘણા શકતિશાળી બની જાય છે.

     સુખ અને શાંતિ પામવા માટે માણસે પોતાના અર્ધજાગ્રત મનમાંથી બધા ભય ભૂંસી નાખવા જોઈએ. માણસના પોતાના ભયને લીધે જ વસ્તુ ભયાનક બનતી હોય છે. માણસે પોતાનું દરેક કાર્ય તે ભયમાંથી ઉદ ભવે છે કે શ્રદ્ધામાંથી, તે તપાસતા રહેવું જોઈએ.

    કોઈવાર માણસને વ્યક્તિનો ભય લાગતો હોય છે. એવે વખતે જેનાથી ભય લાગતો હોય તે વ્યક્તિને મળવાનું ટાળવું નહિ. પ્રસન્નતાથી તેમને મળવું. તેઓ કાં તો તમારા ‘શુભ’ની સાંકળમાં એક સોનેરી કડી બનશે કે પછી અનાયાસ તમારા માર્ગમાંથી ખસી જશે.

     રોગ કે જંતુનો ભય લાગતો હોય તો રોગભરપૂર પરિસ્થિતિમાં નિર્ભય થઈને વિચરવું. તમે રોગથી અસ્પર્શ્ય રહેશો. તમારાં આંદોલનો અને જંતુના આંદોલનો સમાન સ્તરે ચાલતાં હોય તો  જ તમને જંતુઓ ત્રાસરૂપ બની શકે છે અને જંતુની ભૂમિકાએ માણસને ખેંચીજનારવસ્તુ છે ભય.

————————————————–      7. પ્રેમ

 એક સ્ત્રી ખૂબ સંતપ્ત સ્થિતિમાં મારી પાસે આવી. તે એક પુરુષના પ્રેમમાં હતી. પણ બીજી સ્ત્રી ખાતર તેને છોડી ગયો હતો. આ સ્ત્રી ઈર્ષ્યા અને નફરતથી અતિશય પિડાતી હતી. મને આટલી દુ:ખી કરી છે તો એને પણ એટલું જ સહન કરવું પડશે, એમ કહીને તેણે પૂછ્યું, ‘’ હું એને આટલો બધો ચાહતી હતી,પછી એ મને કેમ છોડી ગયો ?’’

      મેં કહ્યું : ‘’ તું એને ચાહતી નથી ,

 તુંતો એને  ધિક્કારે છે અને જે તેં કદી

આપ્યું ન હોયતે તું પામી શકે નહિ. તું સંપૂર્ણ પ્રેમ આપે તો તને સંપૂર્ણ પ્રેમ મળશે. એને સંપૂર્ણ, નિ:સ્વાર્થ, માગણી વગરનો પપ્રેમ આપ, એની ટીકા  કે એનો તિરસ્કાર ન કર.એ જ્યાં હોય ત્યાં ત્યાં એને  શુભેચ્છા પાઠવ.’

     તેણે કહ્યું: ‘’ એ ક્યાં છે એ હું ન જાણું  ત્યાં સુધી હું એને શુભેચ્છા નહિ મોકલું.’’

 ‘તો પછી તારો પ્રેમ સાચો નથી.’’ મેં કહ્યું, ‘’ તું સાચો પ્રેમ આપીશ તો તને સાચો પ્રેમ મળશે, આ માણસ તરફથી  કે બીજા એવા કોઈ પુરુષ તરફથી;અન્યથા એ માણસ જો દૈવી યોજના પ્રમાણે તારે માટે નિર્માયો  નહિ હોય, તો તને તેની જરૂર નહિ રહે.’’

     થોડા મહિના પસાર થઈ ગયા. પરિસ્થિતિ યથાવત રહી  પણ તે બાઈ હ્રદયપૂર્વક પ્રયત્ન કરતી હતી. મેં કહ્યું, ‘’ તું તેની ક્રૂરતાથી વ્યથિત નહિ થાય ત્યારે તે ક્રૂર મટી જશે. તારી પોતાની જ લાગણીઓને કારણે તું એને તારા ભણીએ ખેંચે છે.’’

     પછી મેં એને, ભારતમાં અમુક લોકો એકબીજાને મળે ત્યારે ‘નમો નારાયણ’ કરે છે, તે વાત કરીએ સંન્યાસીઓ મનુષ્યમાં રહેલા નારાયણને નમસ્કાર કરે છે. જંગલી પ્રાણીમાં પણ તે નારાયણને જ જુએછે, અને તેઓ તેમને કદી હાનિ કરતાં નથી. મેં તે સ્ત્રીને કહ્યું, ‘’આ મનુષ્યમાં  રહેલ નારાયણને પ્રણામ કર અને તેને કહે કે હું તારા દિવ્ય સ્વરૂપને જ જોઉં છું.’’

    ધીમે ધીમે તે સ્વસ્થ થતી ગઈ. એક દિવસ અચાનક તેનાથી બોલાઈ ગયું, ‘’તે જ્યાં હોય ત્યાં ભગવાન તમે કૃપા કરજો.’’

    ત્યાર પછી હું થોડો વખત બહાર હતીએ. એક દિવસ તેનો પત્ર આવ્યો, ‘’અમે લગ્ન કર્યાં છે.’’

   ‘’પાછા આવતાં મેં સૌ પહેલાં તેને ફોન કર્યો, ‘’શું થયું’’ તેણે કહ્યું,’’અરે ચમત્કાર થયો. એક દિવસ હું જાગી ત્યારે મારી બધી વેદનાઓ શાંત થઈ ગઈ હતી. એ સાંજે હું તેને મળી. તેણે લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો ને અમે પરણી ગયાં.એના જેવો પ્રેમાળ માણસ મેં જોયો નથી.’’

    એક જૂની કહેવત છે કે કોઈ માણસ તમારો દુશ્મન નથી, કોઈ માણસા તમારો મિત્ર નથી; દરેક માણસ તમારો  ગુરુ છે.

   એટલે માણસે બિનઅંગત બનીને, બીજાએ તેને જે શીખવવાનું છે તે શીખવું જોઈએ.

      દુ:ખ  માણસના વિકાસ માટે જરૂરી નથી; એ તો આધ્યાત્મિક નિયમના ભંગનું પરિણામ છે. પણ મોટા ભાગના લોકો દુ:ખ  ન પડે ત્યાં સુધી આત્મનિદ્રામાંથી જાગતા નથી, લોકો સુખી હોય છે ત્યારે સ્વાર્થી બની જાય છે, અને પછી કર્મનો સિદ્ધાંત કામ કરવા લાગે છે.

    એક સ્ત્રી કહ્યા કરતી, ‘’ મને મારા પતિ સામે કોઈ ફરિયાદ નથી, પણ મને લગ્નજીવનમાં બહુ રસ જ નથી. ‘’ થોડા જ વખતમાં તેનો પતિ બીજી સ્ત્રીના પ્રેમમાં પડ્યો અને તેને છોડી ગયો. સ્ત્રી ગુસ્સા અને વ્યથાથી ફફડતી મારી પાસે આવી. મેં કહ્યું,’’ પણ આ તો તમે કહેતાં હતાં તેમ જ બન્યું છે.’’ તે સમજી , ‘’હા, લોકો જે માગતા  હોય તેજ તેમને મળે છે. અને દુ:ખી થાય છે.‘’

    થોડા  વખતમાં તેણે પરિસ્થિતિ  સાથે સંવાદ સાધ્યો અને તેને સમજાયું કે બન્ને સાથે હતાં તેના કરતાં અલગ વધારે સુખી છે.

    જે માણસ પૈસાને તિરસ્કારતો  હોય તે કદી પૈસાદાર થઈ શકે નહિ. ઘણા કલાકારો ગરીબ હોય છે તે આ જ કારણે.

   સમૃદ્ધિ એ પણ ઈશ્વરનો જ આવિર્ભાવ છે. જરૂરિયાત અને મર્યાદામાંથી મુક્તિના સ્વરૂપે, પણ ધન  હંમેશાં ફરતું રહેવું જોઈએ અને તેનો સદુપયોગ થવો જોઈએ. સંઘરાખોરી અને પૂરા વેર સાથે બદલો લે છે. આનો અર્થ એ  નહિ કે માણસે મૂડીનું રોકાણ ન કરવું. પણ જરૂર પડ્યે તેણે બધાજ પૈસા વાપરી નાખતાં અચકાવું જોઈએ નહિ. માણસ જયારે પૈસાનો આનંદપૂર્વક  અને નિર્ભયતાપૂર્વક જવા દે છે, ત્યારે તે વધુ  સમૃદ્ધિના આગમન માટે દરવાજો ખોલી નાખે છે.

    પૈસા તરફનું આધ્યાત્મિક વલણ તે આ; અને સૃષ્ટિની મહાન બેંક કદી તૂટી પડતી નથી.

   ‘લોભ ‘ નામની એક ફિલ્મમાં એક   સ્ત્રીને લોટરી ને લોટરીમાં પાંચ  હજાર ડૉલર મળેછે, પણ તે તેમાંથી એએક પાઈ પણ ખરચતી નથી.  તેનો પતિ  કષ્ટ વેઠે છે, સ્ત્રી પોતે ગુજરાન માટે મજૂરી કરે છે, પણ એક રાતે તેનુ6 ખૂન થાય છે અને પૈસા ચોરાઈ જાય છે.

    પૈસા બધાં અનિષ્ટોનું મૂળ છે એમ કહેવામાં આવે છે, તેનું આ ઉદાહરણ છે. પૈસાનો જ્યારે સંઘરો કરવામાં આવે છે, પ્રેમ કરતાંતેને વધારે મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે અને ઘણીવાર તેને પૈસા પણ ગુમાવવા પડેછે.

પ્રેમનો રસ્તો ગ્રહણ કરો, બીજું બધું જ આવી મળશે, કારણકે  પ્રેમ ભગવાન  છે અનેસામગ્રીનો સ્ત્રોત પણ તે જ છે. 

   એક ધનિક સ્ત્રી કપડાં ને ગળાનો હાર એક પછી એક ખરીદેજ જત્તી.જત્તી .તેનો ઉપગ કરતી હોત કંઈક ઠીક હતું પણ તે બધું વીંટીને કબાટમાં મૂકતી હતી.વસ્તુઓને વધુ વળગવાને કારણે તેના હાથને પક્ષઘાત થયો અને છેવટે તેની વસ્તુઓની વ્યવસ્થા બીજાના હાથમાં સોંપવી પડી,કારણકે તેણે ઉપયોગનો નિયમ ઉવેખ્યો હતો.

   નિયમથી અજ્ઞત માણસ પોતાનો જ વિનાશ નોતરે છે.

     બધા રોગ,બધું દુ:ખ પ્રેમના નિયમનો ભંગ કરવાથી આવે છે. અત્યારે તો પ્રેમ એક ખોવાઈ ગયેલી કળા છે, પણ આધ્યાત્મિક નિયમનું  જ્ઞાન ધરાવતોમાણાસ જાણે છે કે એ પાછી મેળવવી જોઈએ, એના વિના માણસ માણસ હોતો નથી.

    ઘણીવાર લોકોને ભૂતકાળમાં, કદાચ વરસો પહેલાં કોઈના પ્રત્યે આચરેલ કટુ વર્તન માટે ખૂબ અફસોસ થતો હોય છે. એ ઘટનાને સુધારી શકાય તેમ નહોય  તો વર્તમાન માં કોઈના પ્રત્યે ભલાઈ દાખવીને એની અસરો ભૂંસી શકાય છે.અફસોસ, રંજ,શોક શરીરના કોષનું ધોવાણ કરે છે અને માણસના જીવનને વિષમ બનાવી દે છે.

     એક સ્ત્રી તેની પુત્રીના મૃત્યુથી ખૂબ શોકમાં ડૂબી ગઈ હતી. મને એનો ઉપચાર કરવાનું કહેવામાં આવ્યું. મેં જુદાઈ અને વિયોગ જેવી માન્યતાઓ જ       માનવાનો એંકાર કર્યો અને દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું કે સ્ત્રીના આનંદ,પ્રેમ અને શાંતિનું કેંદ્ર પરમાત્મા છે.

એ સ્ત્રી તરત જસ્વસ્થ થઈ ગઈ અને તેણે તેના પુત્ર  મારફત હવે વધુ ઉપચાર ન કરવા કહેવડાવ્યું.કે તે હવે વધુ આનંદમાં હતી અને તેથી તેના માટે શોભાસ્પદ ન હતું.   મનુષ્યને પોતાઆં દુ:ખ અને અફસોસને વળગીરહેવાનું ગમતું હોય છે.

  એક સ્ત્રીને હું ઓળખું છું.તેને પોતાની મુશ્કેલીઓ   વિશે મોટી મોટી વાતો કરવી ખૂબ ગમતી.

    જૂના વખતમાં એવી માન્યતા હતી કે કોઈ સ્ત્રી જો તેનાં બાળકો માટે ચિંતા ન કરે તો તે સારી માતા ન કહેવાય.

    પણ હવે આપણે જાણીએ છીએ કે  બાળકોને  થતી  માંદગી તેમજ અકસ્માત માટે ઘણીખરી વાર માતાની ચિંતા જવાબદાર હોય છે.. ભય વિવિધ રોગ કે વિષમ પરિસ્થિતિનાં ચિત્રો મન પર અંકિત કરેછેઅને આ ચિત્રોને ભૂંસી નાખવામાં ન આવે તો  તેબાહ્ય આકાર ધારણ કરે છે.

    એ માતા સુખી છે, જે હ્રદયપૂર્વક એમ કહી શકે કે તેણે બાળકોને ભગવાનના હાથમાં સોંપ્યાં  છે અને જાણે છે કે તેમનું ભગવાન રક્ષણ કરે છે.

    સંપૂર્ણ પ્રેમ ભયને નિર્મૂળ કરે છે.

Posted in miscellenous

સમૃદ્ધિ નો નિયમ

 2.સમૃદ્ધિનો નિયમ

   શાસ્ત્રોમાંથી એક મહાન સંદેશ આપણને હંમેશાં મળતો રહ્યો છે કે માણસની સર્વ સંપત્તિનો સ્ત્રોત પરમાત્મા છે.

    એક વાર એક સ્ત્રી બહુ જ મુશ્કેલીમાં આવી પડી હતી. તેણે કહ્યું કે મહિનાની 15મી તારીખે તેના પર ત્રણ હજાર   ડોલરનો દાવો કોર્ટમાં થવાનો છે. ને તેની પાસે તો કાંઈજ પૈસા ન હતા. મેં તેને કહ્યું કે તેને સામગ્રી પૂરી પાડનાર ભગવાન છે અને દરેક માગણી માટે માગણી માટે પૂરવઠો હોય છે.

   અને મેં શ્બદો ઉચ્ચાર્યા.

    એ સ્ત્રીને સાચા મારગે, ખરા સમયે ત્રણ હજાર ડોલર મળે તે માટે મેં આભાર માન્યો. મેં કહ્યું કે તમારે સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખવીજોઈએ અને એ શ્રદ્ધા કાર્યાંવિત કરવી જોઈએ.

   પંદરમી તારીખ આવી, પણ પૈસા આવ્યા નહિ. તેણે મને ફોન કરીને પૂછ્યું કે હવે શુંકરવું , મેં કહ્યું,,“આજે શનિવાર છે , એટલે દાવો નહિ થાય. તમારે તો તમે શ્રીમંત  હો એમ વર્તવાનું  છે અને સોમવારે તમને પૈસા મળશે જ  એવી શ્રદ્ધા દર્શાવવાનીછે.’’ બીજે દિવસે તેણે મને સથે રહેવાનું કહ્યું પણ મેં કહ્યુંકે, ‘’ભગવાનતમારી રક્ષા કરે છે અને તેના રાજયમાં કદી વધારે પડતું મોડું થતું નથી.’’

    સાંજે તેનો ફોન આવ્યો; તેના અવાજમાંઅતિશય ઉત્તેજના હતી.’’અરે,ચમત્કાર થયો છે. મારો એક પિતરાઈ ભાઈ અચાનક આવ્યો, અને તેણે અમારી તકલિફ જાણતાં ત્રણ હજાર ડોલર આપ્યા છે.’’

    એજ  રીતે એક વાર એક સ્ત્રીને ન્યૂયોર્ક્માં રહેવા માતે ફલેટ જોઈતો હતો.ને ત્યારે મકાનની સખત  તંગી હતી. મકાન મેળવવાનું લગભગ અશક્ય જ હતું. પણ તેણે શબ્દો ઉચ્ચાર્યા: ‘’અનંત ચેતના , મારે માટે યોગ્ય ફલેટનાં બારણાં ઉઘાડો.’’ તેણે ઘર માટે સામાન પણ ખરીદ્યો અને વિશ્વાસથી કહ્યું જે મને ઘર મળશે જ. અને ખરેખર બીજા સેંકડો ઉમેદવારો હતા, છતાં મકાન તેને જ મળ્યું.

   મનુષ્ય્ને તે જ મળે છે, જે પોતે મેળવતો હોવાનું મનમાં નિહાળે છે. દરેક મહાનસિદ્ધિ તેની કલ્પનાને મનમાં દૃઢીભૂત કરવાથી જ સાકાર બને છે અને ઘણીવાર મોટી સિદ્ધિ મળતાં પહેલાંનિષ્ફળતા અને હતાશા ઘેરી વળે એવું પણ બને છે. પણ જેઓ આધ્યાત્મિક નિયમ જાણે છે તે આ દેખીતીનિષ્ફળતાથી વિચલિત થતા નથી. તેઓ તો સિદ્ધો મળી જ ગઈ હોય એમ આનંદ મનાવે છે અને પરમાત્માનો આભાર માને છે.ઘણીવાર માણસને બદલે તેનો મિત્ર આવી દૃઢતા દર્શાવી શકે તોપણ કામ થાયા છે. માણસને પોતાને નિષ્ફળતા દેખાતી હોય ત્યાં આ મિત્ર સફળતા જોઈ શકે છે અને શંકાશીલ બનતો નથી. એક માણસ બીજા માણસ માટે આ કરી શકેછે; આથી માણસનું પોતાનું મન ડામાડોળ થતું હોય ત્યારે બીજાની સહાય માગતાં તેણે અચકાવું જોઈએ નહિ.

   જીવન-પ્રક્રિયાના એક નિરીક્ષકે તો એટલે સુધી કહેલું કે દુનિયામાં જો તમને સફળરૂપે જોતો હોય તો તમે કદી નિષ્ફળ નહિ થાવ. આથી જ ઘણા મહાન માણસોની સફળતા તેમની પત્ની કે તેમના મિત્ર કે કોઈ સ્વજને તેમનામાં મૂકેલી શ્રદ્ધાને આભારી હોય છે.

              3.શબ્દની શક્તિ

 જે માણસ શબ્દની શક્તિને ઓળખે છે, તે વાતચીતમાં સાવધ રહે છે. પોતાના ઉચ્ચારેલા શબ્દો વડે માણસ સતત પોતાને માટે નિયમો બનાવતોરહે છે.

   હું એક માણસને ઓળખું છું. તે હંમેશાં કહેતો: ‘’ હું જેવો સ્ટોપ પર પહોંચું કે હંમેશાં બસ ઊપડી જ ગઈ હોય છે.’’

    એની દીકરી કહેતી :’’મેં કોઈ દિવસ બસ ગુમાવી નથી. જેવી હું સ્ટૉપ પર પહોંચું ક્ર બસ આવી જ હોય છે.’’

    આવું વરસો સુધી ચાલેલું. એબંનેએ પોતાના જુદા નિયમો બનાવેલા: એકે નિષફળતાનો, બીજાએ સફળતાનો

   અંધશ્રદ્ધા કે વહેમ પાછળ આ જ માનસ કામ કરતું હોય છે.  લોકો કેટલીક વસ્તુને શુકનિયાળને કેટ્લીક વસ્તુઓને અપશુકનિયાળ લેખતા હોય છે. પણ ખરી રીતે તોદરેક વસ્તુ પાછળ ભગવાનની શક્તિ જ આવી રહેતીહોયછે,અને તેથી કોઈ વસ્તુ અપશુકનિયાળનથી, કશું જ અનિષ્ટ નથી.

   મારી એક મિત્રને નિસરણી હેઠળ ચાલતા ખૂબ ડર લાગતો.મેં તેને કહ્યું” ‘’ તું ભય પામે  તેનો અર્થ એ કે તું બે સત્તામાં માને છે : શુભની  અને અશુભની. પણ પરમાત્મા એક જ છે, તે શુભ છે. માણસ પોતે પોતાના ખ્યાલથી અશુભ ઊભું કરે છે. અશુભની પોતાની કોઈ શક્તિ નથી, તેવું તું માનતી હો તો નિસરણી હેઠળથી ચાલી જો.’’

    ત્યાર પછી તરતમાં તેને બેંક્માં જવાનું થયું હતું. . સૈફ  ડિપોઝિટ વૉલ્ટમાં તેને પોતાનું ખાનું ઉઘાડવું હતું. પણ વચ્ચે નિસરણી મૂકેલી હતી. તે  ભયથી પાછળ રહી ગઈ, ને બહાર નીકળી આવી. રસ્તા પર ચાલતાં તેને મારા શબ્દો યાદ આવ્યા અને તે પાછી ગઈ. તેણે નિસરણી હેઠળથી જવાનો નિશ્ચય કર્યો. આ તેના માટે એક મોટી બાબત હતી. કારણ કે આખી જિંદગી તે આ ભયમાં જકડાયેલી હતી. તે પોતાના ખાના તરફ આગળ વધી અને આશ્ચર્ય ! નિસરણી ત્યાં હતી જ નહિ.

     આવું ઘણીવાર બને છે. માણસને જેનો ભય લાગે તે કરવાનું તે નક્કી , તો પછીતે બાબત ત્યાં રહેતીએ જ નથી.

   આ અ-વિરોધ્નો નિયમ છે, જેને બહુ ઓછા લોકો સમજે છે.

 રહેશે જ નહિ. પોતાના જ વજનથી તે તૂટી પડે છે.

  ઉપરના કિસ્સાનો ખુલાસો એ છે કે ભયના કારણે એ સ્ત્રીના માર્ગ પર નિસરણી આકર્ષાઈ હતી, નિર્ભયતાએ એને હટાવીદીધી.

   આમ ‘ન દેખાતાં પરિબળો’ માણસની જાણ બહાર કામ કરતાં  હોય છે. શબ્દોની આંદોલનાત્મક શક્તિને લીધે   માણસ જે કાંઈ શબ્દબદ્ધ  કરે, તે તેના ભણી આકર્ષાઈ  આવે છે. માણસ એક વાર શબ્દની શક્તિ સમજે, પછી તે શબ્દો વિશે અસાવધ રહી શકતો નથી.

મારી એક મિત્ર ઘણીવાર ફોન પર કહે છે.’’ તુંઆવ તો આપણે ગપ્પાં મારીશું.’’  ‘ગપ્પાં’’ગપ્પાં’એટલે પાંચસોથી હજાર વિનાશક  શબ્દોનો  એક કલાક, જેમાં દુ:ખ, રોદણાં. માંદગીની જ વાતો મુખ્યત્વે હોયછે.

એક જૂની કહેવતછે કે માણસે પોતાના શબ્દો હેતુઓ  ત્રણ હેતુઓ માટે વાપરવા જોઈએ:સાજા કરવા, આશીર્વાદ આપવા અથવા સમૃદ્ધ થવા. તે કોઈ, તો પોતાના માટે જ ખરાબ નસીબ નોતરે છે.સફળતા ઈચ્છે , તો પોતાની જ સફળતા ભણી આગળ વધે છે.

   સ્પષ્ટ દર્શન અને ઉચ્ચારિત શબ્દો વડે શરીરનો કાયાકલ્પ કરી શકે છે અને રોગ સંપૂર્ણપણે ભૂંસાઈ જાય છે.શરીરને સાજું કરવા માટેમનને સાજું કરવું જોઈએ. આ મન એટલે અર્ધજાગ્રત  મન જેને ‘’ખોટાવિચારો’’ થી સદા બચાવતા રહેવું જોઈએ.

   બધી માંદગી અને દુ:ખ પ્રેમના નિયમનો ભંગ કરવામાંથી આવે છે,એમ કહીએ તો ખોટું નથી. રંગભૂમિ પર કામ કરતી એક સફળ અભિનેત્રીને તેના જૂથના એક દ્વેષી માણસને લીધે કામમાંથી રજા મળી. તેનું મન એ માણસ પ્રત્યે ગુસ્સા ને ધિક્કારથી ભરાઈ ગયું. પણ તેણે કહ્યું: ‘’ઓ ભગવાન , એ માણસને હું ધિક્કારવા લાગું  એવું ન થવા દેતો.’’ કલાકો સુધી  એકાંતમાં તેણે આ ભાવ ઘૂંટ્યો. તેના હ્રદયમાં એ માણસ પ્રત્યે, પોતાની જાત પ્રત્યે , દુનિયાની પ્રત્યે શાંતિનોભાવ પથ્રાયો અને ત્રીજા દિવસે તો, તેને ઘણા દિવસથી પીડતા  ત્વચારોગનો પણ અંત આવ્યો.

સતત ટીકા કરવાથી રૂમેટિઝમ –સંધિવા થાય્છે. અસંવાદી  ટીકાભર્યા  વિચારો લોહીમાં અકુદરતી દ્ર્વ્યો જમા કરે છે જ. સાંધાઓમાં સ્થિર થઈ રહે છે. ઈર્ષ્યા, ધિક્કાર, ક્ષમાનો અભાવ એ રોગનું બહુ મોટું કારણ હોય છે. એ નસોને કે લિવરને સખત બનાવી દે છે, આંખની દ્ર્ષ્ટિને અસર કરે છે.

   આથી જાગ્રત પ્રબુદ્ધ માણસ પાડોશીઓ પ્રત્યેના પોતાના વ્યવહારને સંપૂર્ણ સુંદર બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તે દરેક ભણી શુભેચ્છા ને આશીર્વાદ પ્રસારે છે. અને તમે જો કોઈ માણસ પ્રત્યે આશીર્વાદ્નો ભાવ સેવો,તો તે માણસ તમારું ક્યારેય નુક્સાન કરી શકતો નથી.

    ટૂંકમાં પ્રેમ અને શુભેચ્છા અંદરના શત્રુઓનો નાશ કરે છે અને તેથી બહાર પણ કોઈ શત્રુઓ રહેતા નથી. કારણ જેવું અંદર હોય છે તેવું જ બહાર હોય છે.

          4.અ-વિરોધનો નિયમ

   સંપૂર્ણપણે અ-વિરોધી વ્યક્તિનો, દુનિયાની કોઈ જ ચીજ વસ્તુ વિરોધ કરી શકે નહિ.

   ચીનાઓ જળને સૌથી શક્તિશાળી તત્ત્વ ગણે છે, કારણ કે તે સંપૂર્ણ્પણેઅ-વિરોધી છે.તે એક ખડક્ને પણ ઘસી નાખી શકે છે અને સઘળું ઘસડાઈ લઈ જાય છે.

   ક્રાઈસ્ટે કહેલું :‘અનિષ્ટોનો વિરોધ ન કરો.’’ તેઓ  જાણતા હતા કે વાસ્તવમાં અનિષ્ટ માણસની નિરર્થક કલ્પનામાંથી  અથવા શુભ, અશુભ એવી બે સતાઓ છે એમ માનવામાંથી જન્મે છે.

     આમ, અનિષ્ટ  એ તો માણસે પોતાની આત્મનિદ્રા દ્વારા પોતાને માટે ઊભો કરેલખોટો કાનૂન છે. આત્મનિદ્રાનો અર્થ એ થાય કે માણસનો  આત્મા સામૂહિક માન્યતાથી સંમોહિત થયો હોય છે. આત્મા એટલે અર્ધજાગ્રત મન. તે આ માન્યતાથી  પ્રેરાઈને મનમાં  ચિત્રો સર્જે છે; માંદો માણસ માંદગીનાં ચિત્રો સર્જે છે;  ગરીબ માણસ ગરીબીનાંગરીબીનાં અને  પછી તે પ્રમાણે બને છે.

 લોકો ઘણીવાર પૂછે છે: “પણ નાનાં છોકરાં ભણી માંદગી કે રોગ કેમ ખેંચાઈ આવે છે? તેઓ તો માંદગી એટલે શું તે જાણતાં પણ નથી હોતાં.”

મારો જવાબ છે: બાળકો તેમના વિશેના વિચાર પ્રત્યે સંવેદનશીલ—ગ્રહણશીલ હોય છે.તેઓ તેમનાં મા-બાપના કે બીજાના ભયનેસાકાર કરતાં હોય છે. માતાઓ ઘણીવાર અજાણતાં જ બાળકો વિશે ભય સેવીને, તેમના માટે માંદગી નોતરે છે.

     પણ જે માણસ સમ્યક—વિચારમાં સ્થિર થયેલો  છે  અને બીજાઓ પ્રત્યે હંમેશાં શુભ ભાવ સેવતો હ.ઓય છે,તેના પર બીજાઓના નકારાત્મક વિચારોનો કદી પ્રભાવ  પડતો નથી. તે પોતેતો સારા વિચારો જ ઝીલે છે.

     ગૂઢ જ્ઞાનના એક જાણકારે મને સરસ વાત કહેલી:‘’’જીવનમાં એક વેળા હું બાળકોનાં નામ પાડતો, અને તેમનાં વિવિધ નામો હતાં હવે હું બાળકોને બદલે ઘટનાઓનાં નામ પાડુ છું અને દરેક ઘટનાને હું એક જ નામ આપું છું. મને નિષ્ફળતા  મળે તોપણ એનું ભગવાન્ના નામે, ‘સફળતા’ એવું નામ પાડુંછું.’’  

   તમારા દુશ્મનનું ભલું ઈચ્છો અને  એમ કરીને એનાં શસ્ત્રો છીનવી લો.’’ તેનાં બાણ શુભ કામનામાં પલટાઈ જશે.  આ વિચાર જેટલો વ્યક્તિ માટે તેટલોજ રાષ્ટ્ર  માટે પણ સાચો છે. કોઈ દેશ માટે તમે શુભ લાગણીઓ વહાવો, તો દેશ કદી તમને નુકશાન કરી શકશે નહિ. અ-વિરોધનો  આ નિયમ આધ્યાત્મિક સમજદારી થી જ બરોબર સમજી શકાય.

    એક વાર હું એક મહત્ત્વના ટેલિફોન-કોલની રાહ  જોતી હતી. બહારથી આવતા દરેક ફોન પ્રત્યે મારા મનમાં વિરોધ જાગતો, અને મેં પોતે એકેય કોલ  જોડ્યો નહિ. –એમ માનીને કે મહત્ત્વ્નો પેલો કૉલઆવશે તો તેમાં વિઘ્ન નડશે. 

    ખરી રીતે મારે એમ માનવું જોઈતું હતું કે દૈવી યોજનામાં ક્યારેય સંઘર્ષ હોતો જ નથી.  યોગ્ય સમયે કૉલ આવશે જ. પણ એને બદલે હું ચિંતિત અને તંગ બની રહી. ઘંટડી કલાક સુધી ન વાગી. મેં ફોન તરફ નજર્કરી તો ખ્યાલ આવ્યોંકે રિસીવર સરખું મુકાયું નહોતું અને ફોન કપાઈ ગયો હતો. મારા ભય, ચિંતા ને શંકાએ ટેલિફોનને ગ્રસી લીધોહતો.તરત જ મેં મારી ભૂલ સુધારી. મેં કહ્યું: ‘’દૈવી યોજના અનુસાર મારા માટે જે સંદેશ છે તે મને મળશે જ. હું એની કૃપા હેઠળ છું. કોઈ કાનૂન હેઠળ નહિ.’’

      થોડી જ વારમાંએક મિત્રે ફોન ઠીક કરાવ્યો. મને તે મહત્વનો કૉલ મળ્યો અને પછી  હું જેની વાટ જોતી હતી  તે સંદેશ પણ મળી ગયો.

     માણસ જ્યાં સુધી પરિસ્થતિનો વિરોધ કરશે, ત્યાં સુધી તે તેની સાથે જ રહેશે.તે તેનાથી ભાગી છૂટવા પ્રયત્ન કરશે, તો તેની પાછળ પડશે. એના બદલે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિને સ્વીકારી લઈ, તેનાથી વિચલિત ન થઈએ તોતે આપોઆપ ખરી પડે છે. બહારની પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ માણસની અંદર જ કોઈ વિ-ગતિમાંથી આવે છે. જ્યારે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિનો તેની લાગણીઓ પ્રતિસાદ નથી આપતી ત્યારે તે તેના માર્ગમાંથીદૂર હટી જાય છે.

     લોકો મને આવીને કહેતા હોય છે: ‘’એવો ઉપચાર કરો કે મારા પતિનુંકે ભાઈનું કે પત્નીનું મન બદલાય.’’ હું તમને કહું છું: ‘’ના, હું તો તેમને બદલવા માટેનો ઉપચાર કરી.તમે બદલાશો તો  તેઓ આપોઆપ બદલાશે.’’

   ઘણીવાર આપણામાં હોય તેવા દોષ બીજાઓમાં જોઈએ ત્યારે આપણાદોષ આપણે દૂર કરીએ છીએ. જીવન એક દર્પણ છે અને આપણે આપણું જ પ્રતિબિંબ નિહાળીએ છીએ.

    ભૂતકાળમાં જીવવું  એક નિષ્ફળ રીત છે, અને આધ્યાત્મિક  નિયમનું ઉલ્લંઘન  છે. ભૂત અને ભવિષ્યના બંને સમયને તે લૂંટી લે છે. માણસે ‘ આ    

  ક્ષણ’ માં જ  પૂર્ણપણે જીવવું  જોઈએ.

    આપણે દિવસની  શરૂઆત જ આ પ્રકારના શબ્દો ઉચ્ચારીને કરવી જોઈએ; ‘’ હે પરમાત્માનો દિવસ, તમારી ઈચ્છા પૂર્ણ થાઓ.. આજે પૂર્ણતાનો દિવસ છે;  એ માટે હું તમારો આભાર માનું છું. આજે એક પછી એક ચમત્કારો બનશે અને આશ્ચર્યો કદી ખૂટશે નહિ.’’

    પરંતુ આ શબ્દો ત્યારે જ ઉચ્ચારવા જોઈએ, જ્યારે તે પોતાને જ ઊંડેથી પ્રતીતિજનક લાગતા હોય. દરેક માણસ માટે આવી જુદી જુદી ઉક્તિઓ હોઈ શકે. ઉદાહરણ  તરીકે નીચેના વાક્યો ઘણા લોકોને સફળતા બક્ષી છે:

   ‘’ મને અદભુત રીતે, અદ ભુતકામ મળ્યું . હું અદ ભુત સેવાઓ આપું છું, એ માટે મને અદ ભુત પગાર મળે છે.’’

   મારી એક વિદ્યાર્થિનીને મેં પહેલું વાક્ય આપ્યું હતું. બીજું તેણે પોતાની મેળે જોડ્યું. તે આખો દિવસ આ મોટેથી ગાયા કરતી અને થોડા જ વખતમાં તેને સરસ કામ મળ્યું, અને તે માટેનો પગાર પણ સરસ હતો.

   દરેક ઉક્તિ માટે શબ્દો કાળજીપૂર્વક પસંદ થવા જોઈએ, અનેતે બધું આવરી લે તેવા હોવા જોઈએ.

   માણસને ભરપૂરપણે બધું મળતું રહે એ તેનો દૈવી અધિકાર છ. તે માટે તેણે  પોતાની ચેતનાની મર્યાદાઓ તોડી નાખવીજોઈએ.

——————————————–

Posted in miscellenous
વાચકગણ
  • 597,068 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 273 other followers

તારીખીયું
જૂન 2021
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો