bhaj-govindam shlok :12

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક: 12

પાના: 77 થી 81

કશું જ નિશ્ચિત નથી એ નિશ્ચિત

 

    દિનમપિ રજની સાયં પ્રાત:

             શિશિરવસન્તૌ પુનરાયત:

  કાલ: ક્રીડતિ ગચ્છત્યાયુ:

             તદપિ ન મુંચત્યાશાવાયુ:    12

 દિવસ અને રાત. રાત અને દિવસ સવાર અને સાંજ . સાંજ અને સવાર.શિશિર અને વસંત . વસંત અને શિશિર. ફરી ફરીને આવે છે, જાય છે.કાળ એની ક્રીડા કર્યા કરે છે. આમ ને આમ આયુષ્ય ઓછું ને ઓછું થતું જાય છે અને છતાંય આશાના વાયરાઓ વાય છે, ત્યારે એમ થાય છે કે આવી પરિસ્થિતિમાં તું ગોવિંદનું ભજન કર…12…

    ધર્મ પ્રત્યે ભયથી વળવાનો કોઈ અર્થ નથી. ભયથી તમે ધર્મને વળગો તો એ ધર્મ ઝાઝો નહીં ટકે, ધર્મ ભયથી ભાગવાનો કોઈ રસ્તો નથી. આપણે ભક્ત થવાનું છે, ભાગેડું નહીં. સમજણ મેળવવાની છે અને કેળવવાની છે. સમજણથી કરેલી સ્વીકૃતિ ક્યારેય ઉપરછલ્લી નથી હોતી અને જે કંઈ ઉપરછલ્લી સ્વીકૃતિ હોય છે એ છીછરી, તકલાદી અને તકવાદી સમાધાન હોય છે. આવાં સમાધાનો દરિયાના પરપોટાં જેવાં હોય છે જેને ફૂટતાં વાર નથી લાગતી.

    જીવનમાં કશું જ નિશ્ચિત નથી એ વાત નિશ્ચિત છે. આપણે અનિશ્ચિતતાના અરણ્યમાં અટવાયા કરીએ છીએ. પ્રકૃતિના ક્રમને સમજીએ તો કદાચ જીવનનો ક્રમ સમજાય. પ્રકૃતિમાં પણ ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય છે અને લયને અંતે ફરી પાછો ઉદય છે. જે પ્રારંભ પામે છે એનો અંત છે અને જે અંતરૂપે જણાય છે એ કેવળ અલ્પવિરામ છે. પૂર્ણવિરામ ક્યાંય હોતું નથી. અંતનો સંબંધ અંત સાથે નહીં પણ અનંત અસાથે છે… ક્ષણનો શાશ્વતી સાથે. એલિયટ કહે છે એમ ‘ઈન માય બિગિનિંગ ધેર ઈઝ માય  ઍન્ડ.ઈન માય ઍન્ડ ધેર ઈઝ માય બિગિનિંગ.’ જે કંઈ પરિવર્તન પામ્યા કરે છે એ કાળની લીલા છે. એક ચિરંતન ચકરાવો ચાલે છે. દિવસ ઊગ્યો તે છેવટેતો આથમવા માટે. દિવસ આથમે. રાત પડે. હજે સુધી કોઈ રાત એવી નથી કે જેની સવાર ન પડે. કાળનો સ્વભાવ રહેવાનો નથી, વહેવાનો છે. ગતિ એ કાળની પ્રકૃતિ છે. સ્થિતિ એ જડતા છે. જડ વસ્તુ એવી ને એવી જ રહે છે. જે ફેરફાર થાય છે તે ચૈતન્યનું પરિણામ છે. જીવતો માણસ ગતિ કરી શકે છે. એનો શ્વાસ ચાલે છે. શ્વાસ પણ ગતિ છે. શ્વાસની ગતિ અટકે ત્યારે આપણે એને શબ કહીએ છીએ આ શબ એ શરીરનો અંત છે, પણ આત્મા તો ક્યાંય અનંતમાં વહી ગયો. નિરાકાર હતો અને નિરાકાર થઈ ગયો. પછી આપણાં કર્મો, અકર્મો, વિકર્મોને કારણે એને લખ ચોર્યાશીના ફેરામાં વ્યક્ત થઈને આવવાનું થાય એ વાત જુદી. બાકી જે આત્મા અવ્યક્ત હતો, શરીરની પાછળ છુપાયેલો હતો એ આત્મા થોડોક સમય શરીરરૂપે વ્યક્ત થઈને અવ્યક્તમાં સરી ગયો—કદાચ ફરી પાછો વ્યક્ત થવા માટે.

    અહીં શિશિર અને વસંતની વાત છે. મોસમની લીલાની વાત છે. પાનખર આવે છે અને વૃક્ષ અર્પણ થઈ જાય છે. એનાં ફૂલ-ફળ ખરી ગયાં હોય છે. આ સાવ અકિંચન અને રિક્ત છે. કોઈકને આ વૃક્ષ ભિક્ષુ જેવું લાગે છે. કોઈકને આ વૃક્ષ, જેનું સઘળું ધન લૂંટાઈ ગયું છે એવા નિર્ધન, ચીંથરેહાલ શ્રીમંત જેવું લાગે. જ્યાં કશું જ નથી રહ્યું ત્યાં ફરી પાછો વસંતનો વૈભવ આવે છે. ફરી પાછાં પર્ણો, ફૂલો અને ફળો. કોયલનું કૂજન, ભમરાનું ગુંજન. રંગ-રાગ અને પરાગની સૃષ્ટિ. આ જે આવે છે અને જાય છે અને જાય છે પછી ફરી પાછું આવે છે—કાળની આ લીલાને, આ આવનજાવનને સમજાવવી કેવી રીતે? આપણે પણ આ સંસારમાંથી સરી જઈએ પછી ફરી પાછા કોઈકને કોઈકરૂપે આવીએ છીએ. એમાં જન્મ-પુનર્જન્મનો કોઈ સંકેત તો નથી ને? ઝંઝાવાત આવે અને આખું વન ઉન્મૂલ થઈ જાય એવી પ્રલયની સ્થિતિમાં પણ માટીમાંથી એક બીજ અંકુરિત થાય છે અને રમ્ય કૂંપળ ફૂટે છે. જે નિધન—મરણ છે—એ પણ સંજીવન થાય છે.

    પ્રકૃતિની લીલાનો  અને એ લીલા દ્વારા કાળની ક્રીડાનો પરિચય અને પરચો આપ્યા પછી અહીં એક જુદો જ તાર છેડાય છે. વાત મત્ર આટલી જ છે. જો બધું જ જવાનું છે, કશું જ ટકવાનું નથી, જો બધુંજ અનિશ્ચિત છે અને મોડે-વ્હેલે દરેકનો અંત અને નાશ હોય તો માણસ પવનમાં જેમ પાંદડું તણાય  એમ આશાના વાયરામાં શું કામ તણાતો જાય છે? એની આશા જ એને નિરાધાર કરી મૂકશે. આવી નિરાધારતામાં  જો એક આધાર હોય તો તે છે ઈશ્વરનું ભજન અને સ્મરણ. જે માણસ પસાર થતા કાળને એક ‘પાસિંગ શો’ ની જેમ સાક્ષીભાવે જોયા કરે તેને કાળની લીલાનો, એની ક્રીડાનો સાચો પરિચય થશે પછી એ ખોટાં આલંબનોને કદીયે વળગશે નહીં, કારણ કે અંતે તો ઈશ્વર સિવાય કોઈ આલંબન નથી.

 કાળની સૌમ્ય, વિકરાળ ગતિને નિરૂપતું આ કાવ્ય જોઈએ.

કાળ પ્હાડ છે: કાળ નદી છે: કાળ સદી છે: દરિયો,

કાળને નાથે એવો કોઈ કૃષ્ણ નથી અવતરિયો.

કાળ ડાળ છે: કાળ ફૂલ છે: કાળ ઝાડ ને પાન,

 કાંટા થઈને ઊગે ત્યારે કાળ નર્યો વેરાન.

કાળ સ્થળ છે: કાળ પળ છે: કાળ ધરા આકાશ,

 પળપળની વચ્ચે બેઠો છે કાળ નર્યો અવકાશ.

કાળ કાળ છે: કાળ લીલો છે: કાળ ભૂરો ને કાળો,

 કાળની એક આંખે છે જલસો: એક આંખે કંટાળો.

કળની લીલા કાળ જાણતો: કાળ, ઈશુ ને ખીલા,

કાળના ક્યાંયે પડે નહીં રે અંકાશે કોઈ ચીલા.

હિટલાર જેવો કાળ: કાળ તો કદીક ગાંધી બુદ્ધ;

ત્રિકાળને ઓળંગે એ તો આતમરામ પ્રબુદ્ધ.

—————————————————

 

Advertisements
Posted in miscellenous

bhaj-govindam-shlok:12

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક: 12

પાના: 77 થી 81

કશું જ નિશ્ચિત નથી એ નિશ્ચિત

 

    દિનમપિ રજની સાયં પ્રાત:

             શિશિરવસન્તૌ પુનરાયત:

  કાલ: ક્રીડતિ ગચ્છત્યાયુ:

             તદપિ ન મુંચત્યાશાવાયુ:    12

 દિવસ અને રાત. રાત અને દિવસ સવાર અને સાંજ . સાંજ અને સવાર.શિશિર અને વસંત . વસંત અને શિશિર. ફરી ફરીને આવે છે, જાય છે.કાળ એની ક્રીડા કર્યા કરે છે. આમ ને આમ આયુષ્ય ઓછું ને ઓછું થતું જાય છે અને છતાંય આશાના વાયરાઓ વાય છે, ત્યારે એમ થાય છે કે આવી પરિસ્થિતિમાં તું ગોવિંદનું ભજન કર…12…

    ધર્મ પ્રત્યે ભયથી વળવાનો કોઈ અર્થ નથી. ભયથી તમે ધર્મને વળગો તો એ ધર્મ ઝાઝો નહીં ટકે, ધર્મ ભયથી ભાગવાનો કોઈ રસ્તો નથી. આપણે ભક્ત થવાનું છે, ભાગેડું નહીં. સમજણમેળવવાની છે અને કેળવવાની છે. સમજણથી કરેલી સ્વીકૃતિ ક્યારેય ઉપરછલ્લી નથી હોતી અને જે કંઈ ઉપરછલ્લી સ્વીકૃતિ હોય છે એ છીછરી, તકલાદી અને તકવાદી સમાધાન હોય છે. આવાં સમાધાનો દરિયાના પરપોટાં જેવાં હોય છે જેને ફૂટતાં વાર નથી લાગતી.

    જીવનમાં કશું જ નિશ્ચિત નથી એ વાત નિશ્ચિત છે. આપણે અનિશ્ચિતતાના અરણ્યમાં અટવાયા કરીએ છીએ. પ્રકૃતિના ક્રમને સમજીએ તો કદાચ જીવનનો ક્રમ સમજાય. પ્રકૃતિમાં પણ ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય છે અને લયને અંતે ફરી પાછો ઉદય છે. જે પ્રારંભ પામે છે એનો અંત છે અને જે અંતરૂપે જણાય છે એ કેવળ અલ્પવિરામ છે. પૂર્ણવિરામ ક્યાંય હોતું નથી. અંતનો સંબંધ અંત સાથે નહીં પણ અનંત અસાથે છે… ક્ષણનો શાશ્વતી સાથે. એલિયટ કહે છે એમ ‘ઈન માય બિગિનિંગ ધેર ઈઝ માય  ઍન્ડ.ઈન માય ઍન્ડ ધેર ઈઝ માય બિગિનિંગ.’ જે કંઈ પરિવર્તન પામ્યા કરે છે એ કાળની લીલા છે. એક ચિરંતન ચકરાવો ચાલે છે. દિવસ ઊગ્યો તે છેવટેતો આથમવા માટે. દિવસ આથમે. રાત પડે. હજે સુધી કોઈ રાત એવી નથી કે જેની સવાર ન પડે. કાળનો સ્વભાવ રહેવાનો નથી, વહેવાનો છે. ગતિ એ કાળની પ્રકૃતિ છે. સ્થિતિ એ જડતા છે. જડ વસ્તુ એવી ને એવી જ રહે છે. જે ફેરફાર થાય છે તે ચૈતન્યનું પરિણામ છે. જીવતો માણસ ગતિ કરી શકે છે. એનો શ્વાસ ચાલે છે. શ્વાસ પણ ગતિ છે. શ્વાસની ગતિ અટકે ત્યારે આપણે એને શબ કહીએ છીએ આ શબ એ શરીરનો અંત છે, પણ આત્મા તો ક્યાંય અનંતમાં વહી ગયો. નિરાકાર હતો અને નિરાકાર થઈ ગયો. પછી આપણાં કર્મો, અકર્મો, વિકર્મોને કારણે એને લખ ચોર્યાશીના ફેરામાં વ્યક્ત થઈને આવવાનું થાય એ વાત જુદી. બાકી જે આત્મા અવ્યક્ત હતો, શરીરની પાછળ છુપાયેલો હતો એ આત્મા થોડોક સમય શરીરરૂપે વ્યક્ત થઈને અવ્યક્તમાં સરી ગયો—કદાચ ફરી પાછો વ્યક્ત થવા માટે.

    અહીં શિશિર અને વસંતની વાત છે. મોસમની લીલાની વાત છે. પાનખર આવે છે અને વૃક્ષ અર્પણ થઈ જાય છે. એનાં ફૂલ-ફળ ખરી ગયાં હોય છે. આ સાવ અકિંચન અને ર્ક્ત છે. કોઈકને આ વૃક્ષ ભિક્ષુ જેવું લાગે છે. કોઈકને આ વૃક્ષ, જેનું સઘળું ધન લૂંટાઈ ગયું છે એવા નિર્ધન, ચીંથરેહાલ શ્રીમંત જેવું લાગે. જ્યાં કશું જ નથી રહ્યું ત્યાં ફરી પાછો વસંતનો વૈભવ આવે છે. ફરી પાછાં પર્ણો, ફૂલો અને ફળો. કોયલનું કૂજન, ભમરાનું ગુંજન. રંગ-રાગ અને પરાગની સૃષ્ટિ. આ જે આવે છે અને જાય છે અને જાય છે પછી ફરી પાછું આવે છે—કાળની આ લીલાને, આ આવનજાવનને સમજાવવી કેવી રીતે? આપણે પણ આ સંસારમંથી સરી જઈએ પછી ફરી પાછા કોઈકને કોઈકરૂપે આવીએ છીએ. એમાં જન્મ-પુનર્જન્મનો કોઈ સંકેત તો નથી ને?ઝંઝાવાત આવે અને આખું વન ઉન્મૂલ થઈ જાય એવી પ્રલયની સ્થિતિમાં પણ માટીમાંથી એક બીજ અંકુરિત થાય છે અને રમ્ય કૂંપળ ફૂટે છે. જે નિધન—મરણ છે—એ પણ સંજીવન થાય છે.

    પ્રકૃતિની લીલાનો  અને એ લીલા દ્વારા કાળની ક્રીડાનો પરિચય અને પરચો આપ્યા પછી અહીં એક જુદો જ તાર છેડાય છે. વાત મત્ર આટલી જ છે. જો બધું જ જવાનું છે, કશું જ ટકવાનું નથી, જો બધુંજ અનિશ્ચિત છે અને મોડે-વ્હેલે દરેકનો અંત અને નાશ હોય તો માણસ પવનમાં જેમ પાંદડું તણાય  એમ આશાના વાયરામાં શું કામ તણાતો જાય છે? એની આશા જ એને નિરાધાર કરી મૂકશે. આવી નિરાધારતામાં  જો એક આધાર હોય તો તે છે ઈશ્વરનું ભજન અને સ્મરણ. જે માણસ પસાર થતા કાળને એક ‘પાસિંગ શો’ ની જેમ સાક્ષીભાવે જોયા કરે તેને કાળની લીલાનો, એની ક્રીડાનો સાચો પરિચય થશે પછી એ ખોટાં આલંબનોને કદીયે વળગશે નહીં, કારણ કે અંતે તો ઈશ્વર સિવાય કોઈ આલંબન નથી.

 કાળની સૌમ્ય, વિકરાળ ગતિને નિરૂપતું આ કાવ્ય જોઈએ.

કાળ પ્હાડ છે: કાળ નદી છે: કાળ સદી છે: દરિયો,

કાળને નાથે એવો કોઈ કૃષ્ણ નથી અવતરિયો.

કાળ ડાળ છે: કાળ ફૂલ છે: કાળ ઝાડ ને પાન,

 કાંટા થઈને ઊગે ત્યારે કાળ નર્યો વેરાન.

કાળ સ્થળ છે: કાળ પળ છે: કાળ ધરા આકાશ,

 પળપળની વચ્ચે બેઠો છે કાળ નર્યો અવકાશ.

કાળ કાળ છે: કાળ લીલો છે: કાળ ભૂરો ને કાળો,

 કાળની એક આંખે છે જલસો: એક આંખે કંટાળો.

કળની લીલા કાળ જાણતો: કાળ, ઈશુ ને ખીલા,

કાળના ક્યાંયે પડે નહીં રે અંકાશે કોઈ ચીલા.

હિટલાર જેવો કાળ: કાળ તો કદીક ગાંધી બુદ્ધ;

ત્રિકાળને ઓળંગે એ તો આતમરામ પ્રબુદ્ધ.

—————————————————

 

Posted in miscellenous

bhaj-govindam-shlok:11

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક: 11

પાના: 71 થી 76

મદની માદક મદિરાઓ

મા કુરુ ધનજનયૌવનગર્વં

હરતિ નિમેષાત્કાલ: સર્વ

માયામયમિદમખિલં હિત્વા

બ્રહ્મપદં ત્વં પ્રવિશ વિદિત્વા…11…

ધન, સ્વજન, યૌવન—આ બધાંનો ગર્વ કરાય નહીં,

કાળ  સર્વેને ચપટીમાંચોળી નાખશે. આ બધું જ

મોહમાયામય છે એટલું જો તું જાણી લે અને બ્રહ્મને

જાણ્યા પછી બ્રહ્મની સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરી લે, કરવા જેવું આટલું જ છે અને ગોવિંદને ભજ …11…

આપણને પ્રશ્ન થાય કે એકની એક વાત ફરી ફરીને શા માટે કહેવાય છે. આ પુનરાવર્તન છે, પણ અર્થપૂર્ણ પુનરાવર્તન છે. માણસનો સ્વભાવ છે કે વાતને એક કાનેથી સાંભળે અને બીજે કાનેથી કાઢી નાખે અથવા એમ પણ કહી શકીએ કે માણસ ઘણું બધું સાંભળ્યું ન સાંભળ્યું કરતો હોય છે. સાબુના રંગીન પરપોટાની જેમ આછી અમથી ફૂંક મારીને વાતને પહોંચાડવાનો કોઈ અર્થ હોતો નથી. માણસના મનમાં વાતને સ્થિર કરવી હોય તો એકની એક વાત ભમરડા પર દોરી વીંટીએ એમ વીંટાવી જોઈએ. ભમરડાની ગતિનો આધાર પણ આમ વીંટાયેલી દોરી પર છે અને ફેંકનારના હાથ પર છે. ભમરડાને પણ દોરીનું બંધન છે, પણ ભમરડાએ ગતિ કરવી હોય તો દોરીના બંધનમાંથી મુક્તિ મેળવવી જોઈએ. આ સ્તોત્ર છે. એનો લય છે એટલે એકની એક વાતનું ગુંજન—અનુગુંજન પણ ભાવિકને મદદ કરે આ વાત એની સ્મૃતિમાં એકાગ્રતાથી ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતી જાય. આ કોઈ અંગ પર ચંદનનો લેપ કરવા જેવી વાત નથી. એકની એક વાત અહીં થાય છે વજ્રલેપ.

કહે છે કે ધન, જન, યૌવનનો ગર્વ ન કર. આપણે માણસમાત્રને જોઈશું તો એની પ્રત્યેક પ્રવૃત્તિ અહમ્ પ્રેરિત છે. દરેકને એમ છે કે મારા નામનો અને કામનો ડંકો વાગે. જન્મ પછી આપણને નામ મળ્યું છે. આ નામ એ આપણી ઓળખ. એ આપણું આઇડેન્ટીટી કાર્ડ. મોટા ભાગના માણસનો સમય, પોતાનું નામ કટાઈ ન જાય અને સદાયે ઝળકતું રહે એવી એષણા-તૃષ્ણામાં વીતતો હોય છે. હું એટલું કમાઉં કે લોકોની નજરમાં મારા વિજયનો વાવટો ફરક્યા જ કરે. મધ હોય ત્યાં મધમાખી આવે. ધન હોય એટલે એને પગલે જન આવે. માણસોનો મેળો ઊભરાય. લોકો વાહ વાહ કરે. અહમ્  ફુગ્ગાની જેમ ફુલાય. જોઈતું’તું ને મળી ગયું. હવે દોડવાને માટે કોઈ વાંધો નથી. ઢાળ પર દોડવાનું જ છે. લોકોમાં થોડું નામ રળ્યું છે. આ નામનો નશો મોટો હોય છે. ભલભલા એમાં ડૂબી જાય છે. ગર્વ ધીરે ધીરે એવી પકડ જમાવે છે કે માણસને એમ થાય છે: હું પાંચમાં પુછાઉં એવો છું. પૂજાઉ એવો છું. નામની જાહેરતનો આનંદ થાય છે. તાળીઓના ગડગડાટ કાનને બહેરા કરી મૂકે છે. પૈસો હોય એટલે ખુશામતિયાઓ હોય. હજુરિયાઓ હોય. બધે જ વગ પહોંચતી હોય. આંખને ઈશારે કામો થતાં હોય. શ્વાસમાં એક અહમ્ ની જ આવનજાવન હોય. કર્તાપણાનો ભાવ એટલો પ્રબળ હોય કે કર્મનું કેન્દ્ર સુકાઈ જતું હોય. યેનકેન પ્રકારેણ આપણે નામે પથરા પણ તરી જાય છે એવી નામની આસપાસ દંતકથા ભરડો લે છે. પદવી હોય ક ન હોય, પણ પૈસાને કારણે સત્તાનું પદ માણસમાં મદ પ્રેરે છે. મદ જેવી કોઈ મદિરા નથી. એનો નશો ચડે છે એનો અર્થ એટલો કે આ નશો ક્યારેક તો ઊતરશે. ખુરશીના હાથ ગમે એટલા લાંબા હોય પણ એના પગ પોકળ અને પામર છે. આ પાયા ક્યારે હચમચી ઊઠશે એ કહેવાય નહીં. જૂની રંગભૂમિના નાટકનો એક સંવાદ યાદ આવે છે કે લક્ષ્મી આવે છે ત્યારે કમ્મરમાં લાત મારે છે એટલે માણસ ઊંચું જ જુએ છે અને જાય છે ત્યારે પેટ પર લાત મારે છે, જેથી માણસ વાંકો વળીને, નીચો નમીને જ ચાલતો હોય છે. ધન હોય, આસપાસ હજુરિયાઓનો દરબાર હોય અને યૌવન હોય—માણસ માપમાં રહે તો જ નવાઈ. આ સંસારમાં કશું જ કાયમ ટકતું નથી. સંબંધો પણ નહીં, ધન પણ નહીં અને યૌવન પણ નહીં. ચઢતું લોહી હોય ત્યારે માણસ ચાલવાની જગ્યાએ દોડતો હોય છે. જ્યાં ને ત્યાં છલાંગ મારતો હોય છે. માણસને પોતાની જુવાનીના જોમનું અભિમાન હોય છે. એ એમ જ માને છે કે આ યૌવન માત્ર એને જ મળ્યું છે. પોતાની આંખ સામે એ પિતા-માતાને વૃદ્ધ થતાં જુએ છે છતાં પણ એને અણસાર નથી આવતો કે એ પણ પળેપળે ઘડપણ તરફ જ જઈ રહ્યો છે. સિદ્ધાર્થ જેવા સંવેદનશીલ જીવ તો વિરલ હોય, કે જે રસ્તા પર જરા, વ્યાધિ અને મરણને જુએ અને ભીતરથી ખળભળી જાય. આ ખળભળાટ, આ અજંપો એટલી હદે પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે કે એ સંસારના તાપ-નિવારણને કારણે સિદ્ધાર્થમાંથી મુક્ત થાય. આવા આત્માઓ ‘સંસારભીરુ’ નથી હોત પણ એ ‘સંસારભેરુ’ થાય છે.

બદ્ધો આધાર માણસને સંવેદનશીલતા અને સમજણ પર છે. આ સમજણ એટલે મૂળ સુધી પહોંચવાની સમજણ. કેન્દ્ર ભણી પહોંચવાની સમજણ. આવો માણસ ડાળીઓના વૈભવમાં અટવાય નહીં, પણ વૃક્ષને મૂળિયે-તળિયે પહોંચે. આ એક આધ્યાત્મિકતા છે. શરીરમાંથી છૂટીને આત્મા તરફ જવાની ગતિ એટલે આધ્યાત્મિકતા. જ્ઞાન બુદ્ધિનો ઇજારો છે. પ્રજ્ઞા બુદ્ધિની પારનું તત્ત્વ છે. એકવાર માણસમાં મૂળભૂત સમજણનો ભાવ સ્થિર થાય પછી એ બુદ્ધિની હદમાં રમતો નથી, પણ એની સમજણનું શાણપણમાં રૂપાંતર થાય છે. આવા શાણા માણસને ઉપરની ભભકમાં રસ રહેતો નથી. એ સમજીને પામી જાય છે. આ બધું જ માયા છે. આ માયામાં ખુદને બેહોશ રાખવાનો અર્થ નથી. આવો માણસ કદીયે પિંડમાં પુરાતો નથી. આ પિંડના કોશેટામાંથી બહાર નીકળી જઈને બ્રહ્માંડ સાથેનો સંબંધ જોડે છે. આ એક યોગ છે. બ્રહ્માંડનો અનુભવ થાય ત્યારે જ નરસિંહની જેમ ઉદ્ ગાર ફૂટે ‘અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે.’ આ બ્રહ્માંડમાં માત્ર હરિ અને એની અખિલાઈ પ્રવર્તે છે, પછી હરિને ભજયા સિવાય કોઈ આરોઓવારો છે ખરો?

હરિને ભજતાં હજુ કોઈની લાજ જતાં નથી જાણી રે;

જેની સૂરતા શામળિયા સાથ, વદે વેદવાણી રે.

વહાલે ઉગાર્યો પ્રહ્ લાદ, હિરણ્યકશિપુ માર્યો રે;

વિભીષણને આપ્યું રાજ, રાવણ સંહાર્યો રે.    હરિને…

વહાલે નરસિંહ મહેતાને હાર, હાથોહાથ આપ્યો રે;

ધ્રુવને આપ્યું અવિચળ રાજ, પોતાનો કરી થાપ્યો રે.   હરિને…

વહાલે મીરાં તે બાઈનાં ઝેર હળાહળ પીધાં રે;

પાંચાળીનાં પૂર્યાં ચીર, પાંડવ કામ કીધાં રે.    હરિને…

વહાલે આપે સંતોનાં કામ, પૂરણ કરિયાં રે;

ગુણ સાથે ગેમલ કર જોડ, હેતે દુ:ખ હરિયાં રે.   હરિને…

આવો હરિ ભજવાનો લ્હાવો, ભજન કોઈ કરશો રે;

કર જોડી કહે ‘પ્રેમળદાસ’ ભક્તોનાં દુ:ખ્સ હરશે ર.  હરિ…

————————————

 

Posted in miscellenous

BHAJ GOVINDAM-SHLOK :10

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક: 10

પાના: 66 થી 70

જળ વિનાનું સરોવર

વયસિ ગતે ક: કામવિકાર:

શુષ્કે નીરે ક: કાસાર:

ક્ષીણ્ર વિત્તે ક: પરિવારો

જ્ઞાતે તત્ત્વે ક: સંસાર…10…

વય વીતી જાય એટલે કે યૌવન જાય પછી કામ ક્યાંથી?

જળ સુકાઈ જાય પછી સરોવર ક્યાંથી? ધન ઘસાઈ જાય

પછી પરિવાર ક્યાંથી? અને એક વાર આત્મતત્ત્વ —

આત્મસત્ત્વનું જ્ઞાન થાય એને માટે સંસાર ક્યાંથી? આ

પ્રશ્નનો એક જ ઉત્તર છે કે તું ગોવિંદને ભજ…10…

આદિ શંકરાચાર્યે મૂળભૂત વાત કરી છે. જ્ઞાની છે એટલે એનો ઝોક ભલે ભક્તિની વાત કરે તોપણ એ વૈરાગ્ય વિશે છે. હકીકતમાં ભજ ગોવિંદ વિશે ઓછા શબ્દમાં કાંઈ પણ કહેવું હોય તો એમ કહી શકીએ કે ભક્તિની ફ્રેમમાં વૈરાગ્યનો ફોટોગ્રાફ અને ઑટોગ્રાફ છે. જો કોઈ ભક્તિસંપ્રદાયના કવિએ આ સ્તોત્ર રચ્યું હોત તો કદાચ જૂદું પરિણામ અને જુદું પરિમાણ પ્રાપ્ત થતે. તો આપણે –એવું કહેવું પડત અને એવું કહેવાનો અવશ્ય આનંદ થતે કે વૈરાગ્યની ફ્રેમમાં ભક્તિનો ફોટોગ્રાફ અને ઑટોગ્રાફ છે, પણ અહીં એવું નથી એ સત્ય છે.

આપણા લોકગીતની પંક્તિ છે: જોબનિયું આજ આવ્યું ને કાલ જાતું રહેશે.  જીવનમાં કોઈ પણ અવસ્થા પ્રારંભમાં સ્થિર લાગે તોપણ અંતે તો અસ્થિર છે. જે આવે છે તે જવા માટે જ આવે છે. એમાં અને, કે, અથવા નથી હોતા. બારણામાંથી પ્રવેશ થાય છે તો એ જ બારણામાંથી નીકળવાનું પણ હોય છે. કોઈકનો અંત એ અન્ય અવસ્થાનો પ્રારંભ હોય છે, જનનનાળ કપાઈ અને શૈશવનો પ્રારંભ થયો. કિશોરાવસ્થા આવી એટલે શૈશવનો અંત. કિશોરાવસ્થાનો અંત એ યૌવનનો પ્રારંભ. યૌવનનો અંત એટલે વૃદ્ધાવસ્થાનો આરંભ. આમ આરંભ અને અંતનું, અંત અને આરંભનું એક સનાતન ચક્ર ચાલ્યા કરે છે. પ્રત્યેક ચક્રને એની ધરી હોય છે. એ ધરી એનો આધાર હોય છે. આ અંત-આરંભના ચકરાવામાં જો આપણી પાસે જીવન અને મરણની સમજણનું સૂક્ષ્મ કેન્દ્રબિંદુ હોય—સમજણની ધરી હોય તો વર્તુળના વમળમાં ક્યારેય અટવાશું નહીં, પણ વમળનું કમળમાં રૂપાંતર કરી શકશું. યૌવન જાય પછી કામ, વિચાર કે વિકારરૂપે જ રહે છે. ઈન્દ્રિયની શક્તિ ક્ષીણ થઈ ગઈ હોય છે. ઈન્દ્રિયો જ્યારે શિથિલ હોય ત્યારે મન મરકટની જેમ ઈચ્છઓની ડાળી પર કૂદાકૂદ કરે અને આમ મનોવિકારને પંપાળ્યા કરે. આ એક પ્રકારનો માનસિક વ્યભિચાર જ કહેવાય. કામ બાયોલોજીકલ અને સાયકોલોજીકલ છે. કહેનારાઓ એમ કહે છે કે વિશેષ મનોયુક્ત છે અને પરિણામરૂપે તનોયુક્ત છે. કામનું પ્રભવસ્થાન મન છે, એટલે મનોજ કહેવાય છે. મનને મથી નાખે છે, એટલા માટે મન્મથ કહેવાય છે. શંકર જેવા શંકર પણ ખળભળી ઊઠ્યા હતા—કામને કારણે. કામદેવનું શસ્ત્ર પુષ્પનું બાણ છે એટલે કામદેવને પુષ્પધન્વા કહેવાય છે. કામની શક્તિ પ્રબળ છે. હજુ એ પણછ પાર તીર ચઢાવે છે ત્યાં સ્મશાનવાસી શંકર પણ ખળભળી ઊઠતા હોય તો સામાન્ય માણસનું તો શું ગજું? શંકરને ખળભળાવાની ચેષ્ટા કરી એટલે શંકરે કામને બાળી નાખ્યો અને એટલા માટે કામદેવને અનંગ કહેવાય છે. કામને અંગ સાથે સંબંધ છે, છતાંયે તે અનંગ છે. એનો આકાર મનમાં હોય છે અને આવિષ્કાર શરીર દ્વારા હોય છે. લગ્નમાં મીંઢળ બંધાય છે એ મીંઢળ શબ્દ પણ મદનફળ પરથી આવ્યો છે જે સાંકેતિક છે.

પછીની પંક્તિમાં કાવ્યમય ઉદ્ ગાર છે. જો જળ સુકાઈ જાય તો સરોવર ક્યાંથી રહે? જેવું આપણે સરોવર શબ્દ બોલીએ એટલે તરત જ આંખ સામે બિલોરી કાચ જેવા સરોવરના નીરનું દૃશ્ય દેખાય. જળ વિનાનું સરોવર—એના જેવો કોઈ વિરોધ નથી. આ પંક્તિ આખા શ્લોકમાં સર્ચ લાઈટની જેમ બધે જ પ્રકાશ ફેંકે છે. યૌવન વીતી જાય પછી કામવિકાર હોય તોય એનો અર્થ નથી. આ પણ જળવિનાના સરોવર જેવી વાત છે. માણસ ધનથી ઘસાઈ જાય. પૈસેટકે ખલાસ કે ખુવાર થઈ જાય તો, માણસ તો રહે છે, પણ ધનને કારણે વળગેલો એનો પરિવાર એકાએક કે ક્રમશ: શોષાતો અને સુકાતો જાય છે. પરિવાર વિનાનો માણસ એ પણ જળ વિનાના સરોવર જેવો છે. નર્મદે કહ્યું: સહુ સગું સારાનું ભાઈ, સૂંઘે ન કો કરમાઈ જૂઈ. ખરી પડેલું પાંદડું ભોંયભેગું થાય છે. ફરી પાછું ડાળ પર બેસી શકતું નથી. હવાને હેલારે ઝૂલી શકતું નથી. એ તો ભોંય પર એકલું અટૂલું પડેલું હોય છે. બહુ બહુ તો સુકાઈ ગયેલા પાંદડાંને થોડીક ક્ષણ પવન પાડે –ઉપાડે છે. આમ એ પવનનું ઓશિયાળું થઈને જીવે છે.ઉપરની ત્રણ પંક્તિમાં શંકરાચાર્યે દુનિયાદારીના સત્યની વાત કહી. જો દુનિયાદારી આ હોય—અને ઓછેવત્તે અંશે આવી જ હોય છે—તો માણસે દુનિયાદારીથી અળગા થઈને, ઉફરા થઈને ભીતરની દુનિયાનુંસ્વપ્ન સારવી-તારવી લેવું જોઈએ અને એ સત્યને જ વળગે રહેવું જોઈએ. માણસને આતમતત્ત્વનું જ્ઞાન થાય પછી એને માટે સંસાર રહેતો જ નથી. અસપાસના અંગારાથી દાઝેલો માણસ જો આતમતત્ત્વની ચિનગારી પ્રગટાવે તો એ ચિનગારીને આધારે એને માટે એક જ ધ્રુવપંક્તિ છે—ભજ ગોવિંદમ્

ઉમાશંકર જોશીના સૉનેટયુગ્મમાંથી ગયાં વર્ષો—એ  સોનૅટના અજવાળામાં પણ આ સ્તોત્ર વાંચશું તો અર્થઘટનમાં વિશેષ ઉમેરો થશે:

ગયાં વર્ષો તે તો ખબર ન રહી કેમ જ ગયાં !

ગયાં સ્વપ્નોલ્લાસે, મૃદુ કરુણહાસે વિરમિયાં !

ગ્રહ્યો આયુર્માર્ગ સ્મિતમય, કદી તો ભયભર્યો:

બધે જાણે નિદ્રા મહીં ડગ ભરું એમ જ સર્યો !

ઉરે ભારેલો જે પ્રણયભર, ના જંપ ક્ષણ દે,

સ્ફુર્યો કાર્યે કાવ્યે, જગમધુરપો પી પદપદે

રચી સૌહાર્દોનો મધુપુટ અવિશ્રાંત વિલસ્યો

અહો હૈયું ! જેણે જિવતર તણો પંથ જ રસ્યો.

ન કે નાવ્યાં માર્ગે વિષ, વિષમ ઓથાર, અદયા

અસત્ સંયોગોની; પણ સહુય સંજીવન થયાં.

બન્યા કો સંકેતે કુસુમ સમ તે કંટક ઘણા,

તિરસ્કારોમાંયે કહીંથી પ્રગટી ગૂઢ કરુણા,

પડે દૃષ્ટે, ડૂબે કદિક શિવનાં શૃંગ અરુણા:

રહ્યો ઝંખી, ને ના ખબર વરસો કેમ જ ગયાં !

————————————-

 

Posted in miscellenous

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક: 9

પાના: 60 થી 65

અનંતનો ગુંજારવ

સત્સંગત્વે નિસ્સંગત્વે

નિસ્સંગત્વે નિર્મોહત્વમ્

નિર્મોહત્વે નિશ્ચલચિત્તં

નિશ્ચલચિત્તે જીવન્મુક્તિ:…9…

 

સત્સંગ હોય તો અનાસક્તિ મળે. અનાસક્તિને કારણે

મોહમાંથી છૂટકારો થાય. જે નિર્મોહી થાય તેને નિશ્ચલ

તત્ત્વ મળે અને જેને એક વાર નિશ્ચલ તત્ત્વ પ્રાપ્ત થયું

એને પ્રાપ્ત થાય જીવનમુક્તિ. આ જીવનમુક્તિ માટે

ગોવિંદની આરાધના કર…9…

શંકરાચાર્ય નિર્ગુણના ઉપાસક. નર્યા અદ્વૈતવાદી, જ્ઞાનમાર્ગી. અહીં ગોવિંદની વાત કરીને સગુણ વ્યક્તિનો મહિમા સમજાવે છે. ભક્તિની વાતને એ દરેક શ્લોકને અંતે ગૂંથે છે. ઘૂંટે છે. એમની વાતમાં તર્કબદ્ધતા, તર્કસૂત્રતા અને તર્કશુદ્ધતા છે. આપણી પરંપરામાં સત્સંગનો કોઈ જુદો જ મહિમા છે. કોઈક જ માણસ પોતાને તુંબડે તરી શકે છે. હકીકતમાં તરવાનુ તો પોતાને જ તુંબડે હોય છે. પણ સાધનાના પથ પર ચાલતાં ચાલતાં જો કોઈ ગુરુ મળે, જો કોઈ પારસમણિ મળે તો ગલીકૂંચીમાંથી નીકળી જઈને આપણને ઈશ્વરનો રાજમાર્ગ મળે. ગ્રંથો ગમે એટલા વાંચો, પણ પારકાના શબ્દો આપણાં અંધારાં ઉલેચી ન શકે અને આપણે અજવાળાથી વંચિત રહીએ. ગુરુની તલાશમાં નીકળીએ પણ સાચા ગુરુ સહજ નથી મળતા, કારણ કે હોતા જ નથી. હોય છે તો વિરલ હોય છે. ગુરુ પોતે જ જો અજ્ઞાનમાં અટવાતા હોય તો શિષ્યનો ઉદ્ધાર તો એ ક્યાંથી કરી શકે? અખા જેવા કવિને પણ એવું ગાવું પડ્યું:

ગુરુ કર્યા મેં ગોકુળનાથ

ઘરડા બળદને ઘાલી નાથ

ગુરુ એ ઈશ્વરનો સંદેશવાહક છે, પન ઈશ્વર નથી. મનની ઊંચી અવસ્થાએ કશાયની આસક્તિ ન હોવી જોઈએ—ધર્મ, સંપ્રદાય કે ગુરુની પણ નહીં. ગુરુ અમુક હદ સુધી મદદ કરી શકે. આપણી આસપાસ જે કરોળિયાનાં જાળાંઓ રચાયાં છે એને વેરી-વિખેરી શકે. પ્રકાશના અવતરણ માટે આપણને સજ્જ કરી શકે. ધ્યાન અને યોગને માર્ગે લઈ જઈ શકે, પણ ઈશ્વરનો સંયોગ તો આપણા દ્વારા આપણે જ કરવાનો હોય છે. ગુરુ પથ અને દિશા બતાવી શકે, પણ રસ્તો તો આપણે જ પગલે કાપવાનો હોય છે.

એક શિષ્ય સતત ફરિયાદ કરતો હતો કે જીવનમાં બધું જ મળ્યું, પણ ક્યાંય સદ્ ગુરુ ન મળ્યા. પછી કોઈકે એને સામો પ્રશ્ન પૂછ્યો કે તું પોતે સદ્ શિષ્ય છે? તારામાં તારાપણું છે? તારી પોતાની કોઈ સજ્જતા છે? તારું કોઈ દૈવત—કૌવત ખરું? ઈશ્વર પ્રપ્તિ માટેની તારી ઝંખના કે તાલાવેલી કઈ? લોઢું હોય તો પારસમણિને સ્પર્શે કંચન થાય. પણ ચામડું જ હોય અને આપણે ચર્મઉદ્યોગમાં રચ્યાપચ્યા હોઈએ તો પારસમણિ પણ એને કાંઈ ન કરી શકે. માણસમાં પોતામાં હીર હોવું જોઈએ. ખમીર હોવું જોઈએ. સાત્ત્વિકતા માટેની અભીપ્સા હોવી જોઈએ. તળેટીમાં ભલે હોય પણ આંખ સામે શિખર હોવું જોઈએ. અખાએ તો કહ્યું કે ગુરુ થા તારો તું જ. સદ્ ગુરુ આપણી બહાર નથી.એક અવસ્થા એવી આવે છે કે જો ગુરુ ન મળે તો આપણે જ આપણો સત્સંગ કરવો જોઈએ. સત્સંગ એ બહુ મોટી વસ્તુ છે. સત્સંગ તમને આસક્તિમાંથી છોડાવે છે. આપણે આસક્તિમાં એટલા બધા રચ્યાપચ્યા ને ડૂબેલા છીએ કે આસક્તિમાંથી છૂટવું સહેલું નથી અને જે આસક્તિમાંથી છૂટે છે એને માટે દૈવી તત્ત્વ દૂર નથી. આસક્તિ લૌકિક છે. દૈવી તત્ત્વ અલૌકિક છે. આસક્તિ કોની?સૌથી પહેલાં તો આપણને આપણી આસક્તિ હોય છે. આપણી આસક્તિ એટલે આપણી કાયાની આસક્તિ. આપણને આપણા મનની માયા લાગી હોય છે. આપણે આપણા અહંકારને વળગીને બેઠા હોઈએ છીએ. અહ  આવ્યો એટલે ‘હું’ અને ‘મારું’ આવ્યું. મારી પત્ની, મારાં બાળકો, મારો ધંધો, મારો હોદ્દો, મારી સંપત્તિ, મારો બંગલો, મારો અસબાબ—આમ કાયા અને મનની માયા સાથે વ્યક્તિઓ અને અનસક્તિ કેળવવાની છે. મોહમાંથી છૂટીને નિર્મોહી થવાનું છે. જે માણસ નિર્મોહી થાય એ રાગદ્વેષથી પર થાય. મારા-તારાનાં વલણ અને વળગણથી મુક્તિ પામે. ગીતામાં પણ આ જ વાત કહેવાઈ છે. જે નિર્મોહી થાય છે એને જ કોઈ નિશ્ચલ, અવિચળ, અડીખમ, સઘન અને ગહન તત્ત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. આ તત્ત્વ તે આપણી આસપાસના વિરોધો કે વિરોધાભાસ નહીં, પણ સૂર્ય જેવું નર્યું સત્ય. આ સત્ય સાથે જેનો નાતો બંધાયો અને અતૂટ રહ્યો એની પાસે સત્યનું સાતત્ય પણ રહે. દયારામ એટલે જ ગાય છે:

નિશ્ચેના મહેલમાં વસે મારો વાલમો

આ એ જ દયારામ છે કે જેણે વૈયાકરણોની ઠેકડી ઉડાડી અને કહ્યું: વસ્તુને શું જાણે વ્યાકરણી? જે લોકો વ્યકરણના નિયમો જાણે છે એ લોકો દયારામના ઉદાહરણ પ્રમાણે ખાંડની બરણીની બહાર ફરતી કીડી જેવા છે—વ્યાકરણીઓ બહાર ફરતા હોય એને ગળપણ શું છે એની ખબર ન પડે. એ લોકો ભાષાના નિયમો જાણે પણ ભાષાનું સર્જન ન જાણે. અખો તો આગળ વધીને એટલે સુધી કહે છે કે કહેવાતા જ્ઞાનીઓની સ્થિતિ –‘ખાતા ખાંડ ને ચાવતા રેત.’ આ નિશ્ચલ તત્ત્વનો સાક્ષાત્કાર ભક્તને માટે પણ શક્ય છે. એક વાર સાક્ષાત્કાર થયો પછી એ કોઈ મોહમાં કે જાતદ્રોહમાં નહીં પડે. એને જીવનમુક્તની દશા પ્રાપ્ત થાય. આ જીવનમુક્તિ એટલે આપણે જ ઊભાં કરેલાં બંધનોમાંથી મુક્ત થવું તે.ગળે ઘૂંટડો ઊતરે એ રીતે શંકરાચાર્ય વાતને ક્રમબદ્ધ રીતે મૂકે છે. અંતિમ ધ્યેયને પ્રાપ્ત કરવાનાં એક પછી એક પગથિયાં રચી  આપે છે. એક પરથી બીજા પગથિયા પર જવું જેટલું આસાન લાગે છે એટલું નથી. પહેલી તો સત્સંગ માટેની સજ્જતા. સજ્જતા પછીનું બીજું પગથિયું તે અનાસક્તિ. અનાસક્તિ પછી નિર્મોહીની અવસ્થા. નિર્મોહી થયા પછી સત્યનો સાક્ષાત્કાર અને એક વાર સત્યનો સાક્ષાત્કાર થાય પછી ક્યાંય અસત્ય રહે જ નહીં.

ગીત કદાચ આ વાતને સ્પષ્ટ કરે તો કરે:

હું મારા વળમાંથી છૂટી વહી રહ્યો દેવળમાં !

પર્વતની આ પીળી માયા પીગળતી વાદળમાં !

અલકમલકને દેશ મને લઈ જાય સાંજની હવા

ડાળ ડાળ પર ફૂલ ફૂલ આ લાગે રણઝણવા

કદી નહીં બંધાઉં હવે આ શિખરોની સાંકળમાં

હું મારા વળમાંથી છૂટી વહી રહ્યો દેવળમાં !

અહો ! તૃણને સરવર વ્હેતા પતંગિયાના રંગ

કશું ન લેવું મારે એનો જંપ્યો અહીં ઉમંગ

અનંતનો ગુંજારવ મ્હેકે પળના ખીલ્યા કમળમાં

હું મારા વળમાંથી છૂટી વહી રહ્યો દેવળમાં !

——————————————

 

Posted in miscellenous

BHAJ GOVINDAM-SHLOK:8

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક: 8

પાના: 55 થી 59

દીવાલ પર અરીસો

     કા તે કાન્તા  કસ્તે પુત્ર:

           સંસારોડયમતીવ વિચિત્ર:

     કસ્ય ત્વં ક: કુત આયાત–

           સ્તત્ત્વં ચિન્તય તદિહ ભ્રાત: …8…

કોણ તારી પત્ની? કોણ તારો પુત્ર? સંસાર આ વિચિત્ર.

તું કોનો? ને ક્યાંથી આવ્યો? આ તત્ત્વ સિવાય બીજાનો

વિચાર ન કરાય ભાઈ. માત્ર સત્યનો જ વિચાર કર અને ગોવિંદને ભજ…8…

     શંકરાચાર્ય  વૃક્ષની કે પાંદડાંની કે વૈભવની વાત નથી કરતા, પણ માણસને મૂળ વિશે વિચારવાનું કહે છે. મોટે ભાગે માણસ ભ્રમની સૃષ્ટિમાં મહાલતો હોય છે. એ માને છે કે મારી આસપાસનાં બધાં જ મારાં છે. મને સાથ આપનારાં છે. બધું કરશે પણ મને કદી નહીં છોડે કે કદી નહીં તરછોડે. અંતે તો એવું પુરવાર થાય છે કે બધાં જ સ્વાર્થનાં સગાં હોય છે. બધે જ છળકપટ અને દગો હોય છે. શંકરાચાર્યના મનમાં આપણને ભ્રમની સૃષ્ટિમાંથી કઈ રીતે છોડાવવા, એની જ વાત વસી છે. આપણે આપણી આસપાસ જે જગત રચ્યું છે કે આપમેળે રચાયું છે, એના જો પડેપડ ઊખેડી નાખીએ તો જાણવા મળશે કે આપણે જેને જગત તરીકે બિરદાવીએ છીએ એ કાયાજગત છે. માયાજગત છે અને છાયાજગત છે. કાગળ પર ચીતરેલ વૃક્ષ જેવા સંબંધો ક્યારેય છાયા આપતા નથી. આપણને કહેવતા સંબંધોનું જૂઠ એટલી હદે સદી ગયું છે કે આપણે સત્યથી અજાણ્યા જ છીએ. શંકરાચાર્ય યથાર્થનું દર્શન કરાવે છે. આપણામં વૈરાગ્યની વાતને દૃઢ કરવાનો એમનો પુરુષાર્થ છે.

          વાત ગમે એટલી સાચી હોય, છતાં પણ પૂર્ણ આદર સાથે શંકરાચાર્યની તમામ વાત સાથે સંમત થવા જેવું નથી. ઘણી વાર અતિશયોક્તિને કારણે પણ મૂળ સત્ય સરી જતું હોય છે. જે સ્તર પરથી શંકરાચાર્ય વાત કરે છે એ સ્તરને એક વાર સ્વીકારીએ તોપણ સામો પ્રશ્ન રહે જ છે. પતિ હોય કે પત્ની હોય કે પુત્ર હોય કે ભાઈ હોય—આ બધાં અચાનક ભવસાગરમાં ભેળાં થઈ જતાં કાષ્ઠ જેવાં છે. એનો આધાર લઈને નિરાધાર ન થવાય એ સત્ય છે.

     પણ સંબંધનું પણ ક્યારેક સવાયું સત્ય હોય છે. ભલે આપણાં સંતાનો ભવિષ્યમાં કદાચ આપણાં ન પણ થાય, પણ એને ઉછેરવાનો આનંદ ઓછો નથી. સનાતન ભલે ન હોય પણ જીવનમાં જે કોઈ આત્મીયતા મળી છે, એનું સૌંદર્ય પણ ઓછું નથી. વૃક્ષને એક વાર પાનખર આવી ગઈ અને એને મોસમનો વસમો પરિચય થાય પછી આવનારી વસંતને વૃક્ષ કદી કાઢી મૂકે ખરું? એનાં પર્ણ ખર્યાં તો નવી કૂંપળ ફૂટી. ડાળ પર કોઈ પંખી ક્યારેય કાયમને માટે બેસી રહેતું નથી. એના ટહુકામાં સવારનો જે તરવરતો તડકો હોય છે, એની આભાને લૂછી નાખવાનો કોઈ અર્થ ખરો? કોઈ કહેશે કે વસંતમાં વૃક્ષનો પુનર્જન્મ  થયો અને ફરી પાછા આ જનમમરણના લાખ ચકરાવા શરૂ થયા અને શંકરાચાર્યનો હેતુ તો આપણને એ ચકરાવામાંથી મુક્તિ અપાવવાનો છે.

     શંકરાચાર્ય ભલે ભક્તિની વાત કરે, પણ એમનામાં રહેલું જ્ઞાન, એમનામાં રહેલી પ્રજ્ઞાથી એ મુક્ત થતા નથી. જો વલ્લભાચાર્ય અંપ્રદાયના કોઈક કવિએ અ સ્તોત્ર લખ્યું હોત તો આમાં આટલી બધી કોરાશ ન હોત. ભક્તિ તો પ્રવાહિત છે. એમાં ભીનાશ હોય. એમાં આદ્રતા હોય. અહીં તો જ્ઞાનના પ્રખર સૂર્યનો તાપ છે. જીવનથી આટલી હદે આપણાથી ઉફરા ચલાય નહીં. જેટલી હદે વગોવાયું છે એટલું જીવન નિરસ નથી. કદાચ વિચિત્ર હશે, પણ વિષમ નથી. માળીને ખબર છે કે પોતે ઉગાડેલું ફૂલ છેવટે તો ખરી પડવાનું જ છે. તોપણ એ બગીચાને કુહાડાથી કાપી નથી નાખતો. બીજમાંથી ફૂલ ઊગે છે અને ખરતાં પહેલાં કાંટાઓની વચ્ચે રહીને પણ પોતાની સુવાસ અને પોતાનું સૌંદર્ય પાથરે છે એ શું ધન્ય ઘટના નથી? કોઈ જ આપણું નથી એમ જ્યારે કહીએ છીએ ત્યારે આપણે પણ એટલા કોઈના નથી, એ વાત ભૂલાવી ન જોઈએ. વૈકુંઠની ચિંતામાં વ્રજનો આનંદ શુ કામ જતો કરવો જોઈએ? શંકરાચાર્યની વાત સાથે એક જ રીતે સહમત થવાય કે બધા મનુષ્યના સંબંધો છેવટે તો need based અથવા greed based છે .એટલે કે ઉપયોગી ને કામચલાઉ છે; તો આ અને આવા બધા માણસોની પાછળ માધવ છુપાયો છે એના પર જો સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ ફેરવીએ તો સ્થૂળ સંબંધો આપોઆપ ઓસરી જશે અને ગોવિંદનું ભજન જ આપણને તારશે. ક્યારેક તો આ સ્તોત્રની સામે આવુ6 ગીત ધરવાનું મન થાય:

     આ જનમમરણના ચક્કરમાંથી છૂટીને

     લૂંટાય એટલો આનંદ અહીંયાં લૂંટોને

      ગઈ કાલ પર મૂકો ચોકડી

                     આવતી કાલ પર છેકો

 આ ક્ષણમં તો ફૂલ થઈને

                     વૃક્ષ જેટલું મ્હેકો

પંખીના ટહુકા વચ્ચેનું મૌન મનોમન ઘૂંટોને

આ જનમમરણના ચક્કરમાંથી છૂટીને

     વ્રજ—વૈકુંઠના ભેદની અમને

           પડી નથી રે કાંઈ

     અમે ચાલીએ: રસ્તો ચાલે:

           સૂતાં ત્યાં જ તળાઈ

મનમાં તો મશગુલ એટલા: કાંઈ કશું નહીં પૂછોને

લૂંટાય  એટલો  આનંદ  અહીંયાં  લૂંટોને.

તત્ત્વજ્ઞાનની કોરી દિવાલ પર આ અરીસામાંથી પણ સંસાર વિનાના સંસારનું પ્રતિબિંબ જોવા જેવું છે.

——————————————————————————-

 

Posted in miscellenous

bhaj govindam.shlok:7

ભજ ગોવિંદમ્/શંકરાચાર્ય

આસ્વાદ અને અર્થઘટન:સુરેશ દલાલ/ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ

શ્લોક: 7

પાના: 48

બાલસ્તાવત્ક્રિડાસક્ત-

સ્તરુણસ્તાવત્તરુણીસક્ત:

વૃદ્ધસ્તાવચ્ચિંતાસક્ત:

પરે બ્રહ્મણિ કોડપિ ન સક્ત:….7….

શૈશવનો સમય રમતમાં વીતી જાય છે. જુવાની જાય

છે યુવાન સ્ત્રીની આસક્તિમાં. વૃદ્ધાવસ્થા ચિંતનમાં. આમ

પરમ બ્રહ્મની કોઈને પણ પડી છે ખરી?

જ્યાં આસક્તિ રાખવાની હોય ત્યાં રાખતા નથી. આવી

પરિસ્થિતિમાં ગોવિંદનું ભજન એ જ સ્વજન…7…

શંકરાચાર્યની વાણી ભક્તની વાણી હોય તોપણ એની પાછળ જ્ઞાનની ભૂમિકા છે. જ્ઞાનનો ભાર હોય છે. ભક્તિનો ભાર હોતો નથી. જ્ઞાન સાથે તર્ક સંકળાય છે. ભક્તિ સાથે ભાવ સંકળાય છે. ભાવની ભૂમિકામાં સમર્પણ હોય છે. આત્મસંવેદન હોય છે. આત્મનિવેદન હોય છે. જ્ઞાનમાં ક્યાંક ‘હું જાણું છું’ નો ઘમંડ છે. ગમે એટલું જ્ઞાન હોય પણ એની એક હદ હોય છે. જ્ઞાની માણસ મુગ્ધ નથી હોતો. નિર્દોષ નથી હોતો. એ બધું જાણી જાય છે કે એની પાસે મુગ્ધતા નથી રહેતી. કવિતામાં મુગ્ધતા હોય છે. જ્ઞાન માટે કોઈ કવિતા નથી વાંચતું. કવિતા ઘણું બધું કહે છે અને છતાં કશું કહેતી નથી. જ્ઞાનનો બોજો હોય છે. એટલે એનો થાક પણ હોય છે. કવિતામાં સમજણ અને આનંદ છે, એટલે હળવાશ છે. જ્ઞાની શંકરાચાર્ય એમ ને એમ ભક્ત નહીં થયા હોય, ક્યારેક એમને જ્ઞાનની પણ નિષ્ફળતા સમજાઈ હશે. આ ભજ ગોવિંદમ્ નો ફુવારો જ્ઞાનની ભૂમિમાંથી પ્રગટ્યો છે.

આપણે જીવન જીવતા પણ નથી અને જીવનનો વિચાર પણ કરતા નથી. જો કેવળ જીવનનો વિચાર કરીએ તો એ વિચાર જ એટલો બધો સમય લઈ લે કે જીવન જિવાય નહીં. જ્ઞાન પૃથક્કરણ કરે છે. સમજણ સંયોજન કરે છે. સમજણ ત્યારે જ પ્રગટે જ્યારે તમે ઓતપ્રોત અને એકાકાર થયા હો. વ્યક્તિ કે વસ્તુની મહિતી, એજ્ઞાન નથી. વ્યક્તિ કે વસ્તુની સમજણ એ જ્ઞાનની બહારની વસ્તુ છે અને ભક્તિની અંદરની વસ્તુ છે. જ્ઞાન આંજે પણ છે અને માંજે પણ છે. ભક્તિ તમારા જીવનના પાત્રને પાત્રતા આપે છે.

આપણે નાના હોઈએ ત્યારે રમકડાંથી રાજી થઈએ. રમકડાંની દુનિયા એ કોઈ પણ દુનિયા કરતાં વધારે સાચી અને વધારે જીવંત લાગે. હમણાં એક નાનકડી છોકરીને મળ્યો હતો. એની પાસે દસ-બાર જુદી જુદી ઢીંગલીઓ હતી. દરેક ઢીંગલીનું નામ હતું. કોઈકનું નામ સોના, કોઈકનું નામ રૂપા, કોઈકનું નામ લોપા, કોઈકનું નામ ગોપા. એની પાસે એક તંબુ જેવું ઘર હતું. આ ઘરમાં એ ઢીંગલીઓને લઈ જતી અને એની સાથે વાતચીત કરતી. એની આસપાસ જીવતા જાગતા માણસો હતા, પણ એ બધા કરતાં ઢીંગલીઓ એને વધારે વ્હાલી લાગતી. બાળક પાસે વિસ્મય છે. વિસ્મયનું એક જગત છે. એનાં રમકડાં એનું સારસર્વસ્વ છે. આ રમકડાંની સૃષ્ટિ અને એની સ્મૃતિ જીવનભર એની સાથે હોય છે. પછી આપણે મોટા થઈએ છીએ. આપણે એના એ જ હોઈએ છીએ. રમકડાં બદલાય છે. બચપણમાં રમકડાં હતાં, તો યૌવનમાં એક નવું રમકડું મળ્યું અને તે સ્ત્રી. સ્ત્રી હોય તો એને માટે પુરુષ. કશું એમ ને એમ મળતું નથી. દરેકની કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આપણે કિંમત ચૂકવીએ છીએ એ જાણતા પણ નથી હોતા. યૌવન આવ્યું એનો અર્થ એવો કે શૈશવની સાથે વિસ્મય પણ ગયો અને વિસ્મયની સૃષ્ટિ પણ જાણે કે કાયમને માટે સમાપ્ત થઈ. યૌવનને એનો નશો હોય છે. એનો કેફ હોય છે. લોહીનો ઉછાળો હોય છે. શરીર અને મનની માંગ હોય છે. શરીર અને મન એકમેકને છેડ્યા કરે છે. છંછેડ્યા કરે છે. માણસમાં પશુ જાગે છે.શરીર આદિમ અને પાશવી થઈ જાય છે. એક કવિએ કહ્યું છે એમ ‘ધ નીપલ્સ સ્ટેર લાઈક એનિમલ આઈઝ’—સ્તનની દીંટડીઓ પશુની આંખ જેમ તાકી તાકીને જોયા કરે છે. દરેક માણસે છેવટે તો મોડાં-વ્હેલાં પણ પોતામાં રહેલા પશુને અંકુશમાં લેવું જ પડે.

આ યૌવન પછી વૃદ્ધાવસ્થાનો સમય આવે છે. નરસિંહ મહેતાએ તો એક પદમાં ચિત્કાર કર્યો :ઘડપણ કેણે મોકલ્યું?—જાણ્યું જોબન રહે સૌ કાળ. બહુ ઓછી વ્યક્તિઓ વૃદ્ધાવસ્થાને સૌંદર્યપૂર્ણ કે અર્થપૂર્ણ બનાવી શકે છે. દરેકમાં એક યયાતિ બેઠો છે. દરેક જણ નર્મદની જેમ ઝંખે છે: ‘ હરિ તું ફરી જોબનિયું આપે.’ વૃદ્ધાવસ્થા એક એવી અવસ્થા છે કે બળવંતરાય ઠાકોર કહે છે એમ: ‘કશુંય નહિ કાબૂમાં, ન મન, નો’ર્મિ, દેહે નહીં.’ વૃદ્ધાવસ્થા સાથે લાચારી સંકળાયેલી છે. વિષાદ સંકળાયો છે. આંખનું તેજ ઓછું થઈ ગયું છે. નસો ઉપસી આવી છે. કાને ઓછું સંભળાય  છે. પગમાં જોમ રહ્યું નથી. નરસિંહના શબ્દોમાં ‘ઉંબરા ડુંગરા થઈ ગયા છે.’ વૃદ્ધાવસ્થા પછીની કઈ અવસ્થા છે એ માણસ જાણે છે. મરણથી ફફડતો રહે છે. આંખ સામે વૈતરણી દેખાય છે. માણસ આમ ને આમ, ચિંતામાં કંતાતો જાય છે.

શૈશવની વાત તો જુદી છે, પણ યૌવન વખતે માણસને ઈશ્વર વિશે સહેજ પણ સ્મરણ રહેતું નથી. સરતા સંસારમાં

ઈશ્વરનું વિસ્મરણ થઈ જાય છે. એ પામરતામાં એટલો આળોટે છે કે એને પરમતાનો પરિચય જ થતો નથી. એ બાહ્યસૃષ્ટિમાં એટલો અટવાય છે કે એની આંતરદૃષ્ટિનો ઉઘાડ જ થતો નથી. એની પાસે આચરણનું કોઈ વ્યાકરણ નથી. સમજણની કે શાણપણને કોઈ સંહિતા નથી. વૃદ્ધાવસ્થામાં એ ચિંતા કરે છે, પણ પ્રાર્થના કરતો નથી. ચિંતનની કોઈ ભૂમિકા નથી. સમજણનો કોઈ આધાર નથી. આખા ભવમાં એ ભાવશૂન્ય થઈને જીવે છે. પોતાની ચિંતા કરે છે, પણ ઈશ્વરની-ચિતામણિની એને કોઈ સ્મૃતિ રહેતી નથી. એની પાસે કરોળિયાનું જાળું છે, પણ મધપૂડો નથી. એનો દ્રાક્ષમંડપ સુકાઈ ગયો છે અને રુદ્રાક્ષ તરફ એની ગતિ-મતિ નથી. માણસની પ્રત્યેક અવસ્થામાં આ સ્થિતિ હોય તો અંતિમ અવસ્થામાં એ દુર્દશાથી ફફડતો જ રહેવાનો. જિંદગી આખી જેણે ફૂલોના રંગો સાથે પરિચય બાંધ્યો એ માણસ સુગંધની આત્મીયતા શી એ ક્યારેય જાણી નહીં શકે. ‘ભજ ગોવિંદમ્ ‘એ શબ્દો પોપટની જેમ રટવાના નથી હોતા. એનો મોટેમોટેથી શુકપાઠ ન હોય, પણ મૂકપાઠ હોય. ઈશ્વરનેપામવાનીએક જ ભાષા છે—અને તે મૌનની. રહસ્યમય કવિતા પણ આવા મૌનમાંથી જ પ્રગટે છે. એ શબ્દોથી ઘણું બધું કહે છે અને મૌનથી કશું  જ નથી કહેતો.

મનુષ્યની આ ત્રણ અવસ્થા કઈ રીતે સાર વિના પસાર થઈ જાય છે એનું ચિત્રણ આ રચનામાં છે. જે કદાચ મૂળ વાતને સમજવામાં ઉપકારક થઈ પડે.

રંગ રંગનાં કાગળિયાં ની કચ્ચર ઊડે

ઊડે આસપાસ

ને શ્વાસ શ્વાસમાં બૂડે–

શૈશવના એ દિવસો મારા:

પ્રકાશમાં ક્યાં ગયા પીગળી નાના નાના તેજલ તારા?

એમાં મારી

અને અમારી

આમતેમ

ને તેમ આમ

ને કેમ આમ?

ને પ્રેમ અમની થઈ રહી હરફર:

તારીખનાં કાગળિયાંની કચ્ચર કચ્ચર ઊડે

ઊડે આસપાસ

ને શ્વાસ શ્વાસમાં બૂડે–

યૌવનના આ દિવસો મારા:

બપોરના સૂરજને માટે અંધકારનાં પાણી ખારાં !

પીળાં પીળાં ખરી ગયેલાં

પાન પાનનો ચૂંથઈ ગયેલો માળો:

એમાં મારો

અને અમારો

આમ તેમ

ને તેમ આમ

ને કેમ આમ?

–ને કેમ આમ?

–પણ રઝળી રહ્યો બુઢાપો:

બેવડ વાંકા વળી જતાને, ઢળી જતાને કેમ કરીને ઝાલો?

જ્યાં

ધોળી, ભૂરી, ઊની ઊની રાખ પવનમાં ઊડે

ઊડે આસપાસ

ને શ્વાસ શ્વાસમાં બૂડે

મરણ પછીના દિવસો મારા;

મરણ પછીની રાતે

એક અભાગી,

સૂનકારની સૂકી આંખે કાંતે:

–મારા મરણ પછીની રાતે !

અંતે અવિનાશ વ્યાસની પંક્તિ યાદ આવે છે:

રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે,

મૃત્યુલોકની માટીમાંથી માનવ કહીને ભાખ્યાં રે.

—————————————

 

Posted in miscellenous
વાચકગણ
  • 260,651 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 286 other followers

તારીખીયું
ઓક્ટોબર 2017
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« સપ્ટેમ્બર    
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો