જીવન પોતપોતાનું

જીવન પોતપોતાનું

(જન્મભૂમિ, સોમવાર, 21/1/2019)

    માણસ જ્યારે સંવેદનશીલ રહેતો હોય ત્યારે નજીકનાજ હિતેચ્છુઓ તેને વારંવાર કહેતા હોય છે કે કેમ આટલું બધું વિચારે છે? આનો જમાનો હવે નથી રહ્યો, પ્રેક્ટિકલ બનો. જ્યારે માણસ પ્રેક્ટિકલ બની જતો હોય છે ત્યારે એ જ હિતેચ્છુઓ તથા દુનિયા તેને કહેતી હોય છે, કેમ ભાઈ આટલો બધો બદલાઈ ગયો છો? પછી ધીરેધીરે પીઠ પાછળ કહેવામાં આવતું હોય છે, સ્વાર્થી થઈ ગયો છે. એકબીજાથી વિરોધી અને વિચિત્ર લાગે તેવી બાબતો છે અને કેટલીક હદ સુધી સાચી પણ છે. કારણ જિંદગીમાં દરેકની પોતપોતાની લડાઈ અને સંઘર્ષની ગાથા છે, કોઈ પીડા ભોગવીને વધારે સહનશીલ અને નમ્ર બની જાય છે, તો કોઈ પીડાઓ દ્વારા ભાંગી પડતા હોય છે. અમુક જ એવા હોય છે જે સંઘર્ષોમાંથી સતત શીખતા જઈ અને ઘડાતા જતા હોય છે. પણ મોં પરનું હાસ્ય એવું જ અકબંધ જાળવી રાખતા હોય છે.બસ, આટલો જ ફરક માણસને સામાન્યમાંથી વિશિષ્ટ બનાવતો હોય છે. માણસની વધારે પડતી વિચારવાની કુટેવ અને લાગણીશીલતાનો દરેક બાબતમાં કરવામાં આવતો દુરુપયોગ જ દુ:ખ પહોંચાડતો હોય છે. જીવનમાં કરવા જેવા ઘણાં કામ છે, જે માણસને આનંદ આપે અને વ્યસ્ત રાખી શકે.

    કહેવાનું તાત્પર્ય જીવનમાં માત્ર સંબંધો તથા મિત્રો પાસેથી સતત અપેક્ષાઓ રાખ્યા કરવી અને તે પૂરી ન થાય ત્યારે દુ:ખ અને હતાશા મેળવવા કરતાં પોતાના ધ્યેય અથવા જીવનમાં વિકાસ કરવાની દિશામાં વ્યસ્ત રહેવું જોઈએ. કહેવાય છે ને, જે વ્યસ્ત રહે છે, તે મસ્ત રહે છે. જો તમને તમારી વ્યસ્તતાને માણતા આવડતી હશે તો તમે તમારા કામમાં આનંદ મેળવશો એટલે કાં તો તમે તમારા કામોને ગમતા કરી લો અથવા ગમતી બાબતોમાં કામ શોધી લો. આ લાગણીશીલતા અને સંવેદનશીલતા માણસને જિંદગીના પાઠ શીખવવામાં આડે આવતી હોય છે. જ્યારે અમુક બાબતોને સ્વીકારી જ લેવાની હોય ત્યાં ‘શું કામ?’ અથવા ‘નથી થઈ શકતું’ આવા વિકલ્પો માણસને લાચાર બનાવી નાખે છે.

    જિંદગીના સંઘર્ષો માણસને મજબૂત બનાવતા હોય છે. પણ ક્યારેક અમુક બાબતોમાં માણસને જતું કરવાનું  અથવા આપીને ખાલી થવાનું પણ શીખવાની તાલીમ આ જ જિંદગી પાસે છેલ્લા તબક્કાઓમાં લેવી જ પડતી હોય છે. જે શીખી ગયા એ હસતા હસતા વિદાય લેતા હોય છે અને જે મોહમાયા તથા લોભ—લાલચમાં અટવાયેલા રહ્યા તે છેલ્લા શ્વાસ સુધી હળવા નથી થઈ શકતા. હળવા થઈને જીવતા શીખો. આપણે શ્વાસ પણ છેલ્લે છોડીને જ જવાનું છે. આપણે એ જ ભૂલી ગયા છીએ કે આ ધરતી ઉપર આપણે નિવાસી નહીં પણ પ્રવાસી છીએ !

    —વૈભવી ભાવિક

******************************************************

Advertisements
Posted in miscellenous

ગાંધીબાપુ16

ગાંધીબાપુ16

(ફુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબાનો અનુવાદ/નવજીવન)

   “બાપુના જેલમાંથી બહાર નીકળતાંની સાથે હિંદુસ્તાનીઓના અંધારા ભરેલાં અને ઉદાસ દિલોમાં નવી આશાનુ6 અજવાળું થયું. તેમને થયું કે અમારો તારણહાર આવી પહોંચ્યો છે. ગાંધીજી પોતાના નબળા શરીરમાં ફરી તાકાત આવે તે સારુ થોડા દિવસ સુધી પૂના અને જૂહુમાં રહ્યા. શરીર વળતાં જ સ્વાતંત્ર્યયુદ્ધના સેનાપતિ કમર કસીને તૈયાર થઈ ગયા. તેમણે લોકોને તેમની એકએક ભૂલ સમજાવી અને સરકારની ભૂલો તરફ સરકારનું ધ્યાન પણ દોર્યું. અંગ્રેજો હિંદુસ્તાનીઓને તેમનું રાજ્ય સોંપી દે તે માટે તેમણે ફરી એક પ્રયત્ન કરી જોયો. પણ તે સફળ ન થયો. અંગ્રેજો હિંદનું રાજ્ય છોડવા માટે તૈયાર નહોતા. તેઓ દર વખતે એકની એક વાત આગળ કરતા અને કહેતા  કે હિંદુઓ અને મુસલમાનો એક થઈ હિંદનું રાજ્ય ચલાવવા તૈયાર થાય તો અમે તેમને સ્વતંત્રતા આપીએ. ગાંધીજી કહેતા કે હિંદુ અને મુસલમાન બંને એક જ દેશના વતની છે અને તેથી અમારી વચ્ચેના મતભેદો એ અમારા ઘરનો સવાલ છે. અંગ્રેજ સરકારે એ સવાલમાં માથું ન મારવું જોઈએ. સ્વતંત્રતા મળતાં આ દેશમાં કોણે કેવી રીતે રહેવું તેની અમે સમજૂતી કરી લઈશું. પણ તે વખતે આપણા દેશમાં વાંદરાના ન્યાયની વાર્તાનું નાટક ભજવાતું હતું. એક વખત બે બિલાડીઓ વચ્ચે રોટલો વહેંચવા જતાં તકરાર પડી. તેમણે એક વાંદરાને ન્યાય કરવા બોલાવ્યો અને તેને રોટલો સરખે ભાગે વહેંચી આપવા જણાવ્યું. વાંદરો  ખૂબ ચાલાક હતો. તે રોટલાના બે ભાગ કરી ત્રાજવાં લઈ જોખવા બેઠો. જે પલ્લું નમ્યું તેમાંથી એક મોટું બટકું તે ખાઈ ગયો. આમ કરવાથી તે પલ્લું હલકું થઈ ગયું અને બીજું પલ્લું નમી ગયું. બે પલ્લાં સરખાં કરવા માટે ફરીથી તે નમેલા પલ્લામાંથી એક બટકું ખાઈ ગયો. હવે પહેલું પલ્લું ફરી નમી ગયું, એટલે તેણે ફરીથી તેમાંથી એક બટકું હડપ કર્યું, અને એ રીતે બે પલ્લાં સરખાં કરવા જતાં એ બિરાદર આખો રોટલો સફાચટ કરી ગયા અને બંને બિલાડીઓ એકબીજાનું નોં તાકતી રહી ગઈ !

    “આ રીતે હિંદુ અને મુસલમાન બંને અંદર અંદર લડીને એકબીજાનો નાશ કરતા હતા ત્યારે અંગ્રેજ સરકારના સત્તાધીશોએ કહ્યું કે, આવો, અમે તમારા દેશના હિંદુસ્તાન અને પાકિસ્તાન એવા બે ભાગ પાડી આપીએ.’ જે હોય તે પણ સ્વરાજ્ય તો મળે છે એમ માની આપણા આગેવાનોએ ભાગલા સ્વીકારી લીધા. તેમને ક્યાં ખબર હતી કે વહેંચણીથી વેરઝેર અને ફાટફૂટનાં બીજ રોપાશે ?

    “દેશના દરેક ભાગમાંથી દિલ કંપાવી મૂકે તેવા સમાચાર આવવા લાગ્યા. પંજાબમાં કંઈક બખેડો શરૂ થયો હતો તેવામાં કલકત્તાથી સમાચાર આવ્યા કે ત્યાં હિંદુઓ અને મુઅસલમાનો વચ્ચે તોફાન ફાટી નીકળ્યું છે. ભાઈ ભાઈનો શત્રુ બની બેઠો છે. આ સમાચાર સાંભળી ગાંધીજી બેચેન થઈ ગયા. અને કલકત્તા ગયા. તેમણે જે સાંભળ્યું હતું તે ખરેખર સાચું હતું. સેંકડો વર્ષોથી એક જગ્યાએ સંપીને રહેતા એ હિંદુમુસલમાન બંને એકબીજાના કટ્ટા દુશ્મન બન્યા હતા. બાપુએ ત્યાં પહોંચતાં જ કલકત્તાના મેદાનમાં એક જાહેર સભા બોલાવી. જે  હિંદુ અને મુસલમાન એકબીજાનું મોં જોવા પણ રાજી નહોતા તે સૌ બાપુની વાત સાંભળવા માટે લાખોની સંખ્યામાં ભેગા મળ્યા. ગાંધીજીએ તેમને સૌને પ્રેમનો સંદેશ સંભળાવ્યો. થોડા જ વખતમાં તેમના દિલનો મેલ અને વેરઝેર ધોવાઈ ગયાં. બાપુએ એવી ઇચ્છા બતાવી કે હિંદુ અને મુસલમાન લોકોએ જે હથિયારો ભેગાં કરી રાખ્યાં છે તે તેઓ પોતાને સોંપી દે. લોકોએ તેવું ન કર્યું એટલે ગાંધીજી સમજી ગયા કે હજુ થોડી કસર રહી ગઈ છે. લોકોનાં મન હજુ તદ્દન સાફ નથી થયાં. તેથી તેઓ ઉપવાસ પર ઊતર્યા. બંગાળના લોકોને તેમના ઉપવાસની ખબર પડતાં જ સેંકડો યુવાનોએ હજારોની સંખ્યામાં હથિયાર લાવીને બાપુને સુપરત કર્યાં, કદી અંદર અંદર ન લડવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી, અને તે ખરેખર પાળી બતાવી.

    “વેરઝેરની ઝાળ હજુ પૂરી ઠંડી પડી નહોતી. બાપુ દેશના એક ભાગમાં શાંતિ સ્થાપતા ત્યાં બીજા ભાગમાં એ જ્વાળાઓ ભડકી ઊઠતી. તે જ દિવસોમાં પૂર્વબંગાળમાં આવેલા નોઆખાલીમાંથી એવા સમાચાર આવ્યા કે, ત્યાં મુસલમાનો હિંદુઓનાં ઘર લૂંટે છે અને હિંદુઓની કતલ કરે છે. આ વાત સાંભળતાં જ સુકલકડી કાયાવાળો એ ડોસો જીવને જોખમે નોઆખાલીના એક ગામમાં પ્રેમનો પેગામ લઈને પહોંચી ગયો. તેઓ મોટે ભાગે પગપાળા પ્રવાસ કરતા. કેટલાક સ્થળે તો તેઓ ઉઘાડે પગે ચાલ્યા જતા. નોઆખાલીમાં તેઓ ગ્રામવાસીઓ સાથે રહેતા, ત્યાંજ જમતા અને આરામ પણ  ત્યાં જ કરતા. તેઓ લોકોને બોલાવી તેમને સમજાવતા અને તેમણે છીનવી લીધેલી વસ્તુઓ મૂળ માલિકને પાછી અપાવી દેતા. લોકોને નવેસરથી પોતાના ઘરમાં રહી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરી આપતા અને જેઓ એકબીજાથી છૂટા પડી ગયા હતા તેવાઓનો મેળ કરાવી આપતા.

    “નોઆખાલી પછી બિહારનો વારો આવ્યો.ત્યાંથી સમાચાર મળ્યા કે હિંદુઓએ મુસલમાનોનાં ગામનાં ગામ ઉજ્જડ કરી નાખ્યાં છે. બિહારની આપત્તિ સાંભળી બાપુનું મન ફફડી ઊથ્યું અને તેઓ બિહાર પહોંચ્યા. તેમણે ત્યાં પણ પ્રેમનો પેગામ લોકોને સંભળાવ્યો અને કહ્યું કે કોઈ પણ માણસનો જીવ લેવો એ મોટું પાપ છે. હિંદુ અને મુસલમાન સૌ ભાઈઓ છે, એક દેશના વતની છે અને સૈકાઓથી સાથે રહેતા આવ્યા છે.તેમણે નાહક ઝગડા કરી પાપના ખાડામાં શા માટે ઊંડા ઊતરવું જોઈએ ?

    “શરૂશરૂમાં તો લોકોએ બાપુની વાત ધ્યાનમાં ન લીધી પણ ધીમે ધીમે સત્યના અવાજે તેમના પર અસર કરી. તેઓ પોતાના પશુ જેવા ભયાનક વર્તનથી ચોંકી ઊઠ્યા અને તેમને મનુષ્યત્વની સાચી સ્થિતિનું ભાન થયું. લોકો તેમની કરણી પર પસ્તાયા અને તેમણે શાંતિપૂર્વક સાથે રહેવાના શપથ લીધા.

    “આ અશાંતિના દિવસોમાં બાપુને આરામ કરવાનો વિચાર સરખો આવતો નહોતો. તેમને ખાવાપીવાનું પણ યાદ નહોતું રહેતું. અને કારમી ઠંડી કે લૂના સપાટાની તેમને જરાયે ફિકર નહોતી. ક્યારેક તેઓ નોઆખાલીના ગામડામાં ઉઘાડે પગે ફરતા નજરે પડતા તો ક્યારેક બિહારીઓના ઘાયલ હ્રદય પર મલમપટ્ટા કરતા માલૂમ પડતા, તેમની હિંમત એવી અડગ હતી જે હાર સ્વીકારતી નહોતી. તેમનો વિશ્વાસ અટલ હતો અને કસોટી કરે તેવી મુશ્કેલીઓમાંથી પસાર થઈ તે વધુ ને વધુ ઉજ્જવળ થતો જતો હતો.

    “આખરે  ભારતનો સ્વાતંત્ર્યદિન આવી પહોંચ્યો અને ચારે દિશામાં આનંદનું મોજું ફરી વળ્યું. પણ સ્વતંત્રતાની રોશનીની સાથે જ વેરઝેર અને ફાટફૂટનાં  કાળાં વાદળાં પણ ચારે દિશાએ ઘેરાયાં. દિલ્હીમાં લોકો આનંદભેર માઉન્ટબૅટનની જય પોકારતા હતા ત્યારે બંગાળમાં કેટલાક લોકો આપણા ગાંધીબાપુ પર પથ્થર વરસાવી રહ્યા હતા. મૂર્ખાઈ અને વાડાબંધીના ઘોર અંધકારમાં આપણે રસ્તો ચૂકી ગયા. બધાં પ્રેમબંધનો તૂટી ગયાં અને ભાઈ ભાઈનો દુશ્મન બન્યો. મનુષ્યે વરુનું રૂપ લીધું હોય એમ લાગવા માંડ્યું. હિંદુને મુસલમાનના લોહીની ભૂખ લાગી હતી અને મુસલમાનને હિંદુના જાન જોઈતા હતા ! આ ભયાનક સમયમાં ફક્ત બે-ચાર કિરણો એવાં હતાં જે તેમની પૂરી શક્તિથી પાપના અંધકારમાં પ્રકાશ ફેલાવવાની કોશિશ કર્યા કરતાં હતાં.”

    હરિ—“મા, એ કિરણો ક્યાં?

    મા—“ એ કિરણો તે આપણા બાપુ અને તેમના સાથીઓ . પણ આપણે સૌએ તેમના તરફથી નજર ફેરવી લીધી હતી અને દરેક બાજુથી ‘મારો મારો’ ના અવાજો જ આવતા હતા. ”

    હરિ—“મા, એ અવાજો કોના હતા ?”

    મા—“ બેટા, એ અવાજો તોફાની હિંદુ, મુસલમાન અને શીખોના હતા. તેઓ એકબીજાને ખાવા ધાતા હતા. આવા વખતની રાહ જોયા કરતા ગુંડાઓએ આ વખતે એવાં તોફાનો કર્યાં, મારફાડ કરી, નિર્દોષો પર અત્યાચારો ગુજાર્યા કે દુનિયા આપનું ગાંડપણ જોઈ આભી બની ગઈ.” હરિને આ સાંભળીને ખૂબ દુ:ખ થયું. તે વિચારમાં પડી ગયો અને બોલ્યો : “મા, હિંદુ, મુસલમાન અને શીખોને આવું ખરાબ વર્તન કરતા જોઈ બાપુને ખૂબ દુ:ખ થયું હશે ખરું ને ?”

    મા—“હા બેટા. આ બધું જોઈ તેઓ ખૂબ અકળાતા. તેઓ દુ:ખી થઈ જઈ અનેક વાર બૂમ પાડી ઊઠતા કે, હે પ્રભુ ! આ અત્યાચાર અને મારફાડ મારાથી જોયાં જતાં નથી. હવે તું મને આ સંસારમાંથી ઉઠાવી લે.

    “નોઆખાલી અને બિહારના ઝગડાઓ પતાવી તેઓ પંજાબ જતા હતા ત્યાં દિલ્હીમાં તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં. એ બધું તો તેં જોયું છે. એ દિવસો કેવા ભયંકર હતા ? બાપુ દિલ્હી ગયા. ત્યાંના તોફાનો જોઈ ત્યાં શાંતિ સ્થાપ્યા સિવાય આગળ જવા તેમનું મન ન માન્યું અને તેઓ ત્યાં જ રોકાઈ ગયા. દિલ્હીમાં તેમણે જોયું કે પંજાબમાં સર્વસ્વ ગુમાવી બેઠેલા લોકો દિલ્હીમાં લાખોની સંખ્યામાં ખડકાઈ ગયા હતા. એવું કહેવાય છે કે દિલ્હીની ખુનામરકી આ દિલથી ઘવાયેલા લોકોને કારણે થઈ હતી. આ દુ:ખી લોકો તરફ બાપુની સંપૂર્ણ સહાનુભૂતિ હતી. પરંતુ તેઓ એ પણ જાણતા હતા કે જો દિલ્હી સરકાર મામલો કાબૂમાં નહીં લઈ શકે તો દિલ્હીનાં તોફાનોની આગ આખા દેશને ભસ્મ કરી નાખશે.”

    હરિ—“મા, પછી બાપુએ શું કર્યું?

    મા—“બાપુએ શું કરવું જોઈએ તેનો ખૂબ શાંત ચિત્તે વિચાર કર્યો. તેમણે દિલ્હીના મોટા મોટા અમલદારોને બોલાવીને સમજાવ્યું કે તેઓ હિંદુ અને મુસલમાન બંનેને સરખા ગણે તેમ જ સાવધાની અને હોશિયારીથી કામ કરે. બીજી તરફ નિરાશ્રિતો પાસે જઈ તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને તેમને સમજાવ્યું કે દિલ્હીના મુસલમાનોને તમારું કંઈ બગાડ્યું નથી. જે મુસલમાનોએ તમને તમારાં ઘરોમાંથી હાંકી કાઢ્યા છે અને તમને દુ:ખ પહોંચાડ્યું છે તે મુસલમાનોને અને આ મુસલમાનોને કંઈ સંબંધ નથી. તેમણે મુસલમાનોને પણ સમજાવ્યા કે તેઓ નિરાશ્રિત બનેલા પંજાબી અને સિંધી ભાઈઓને દરેક રીતની મદદ કરે. જો એકબીજાનું વેર લેવાની વૃત્તિ વધશે તો મામલો કાબૂમાં નહીં લઈ શકાય એ બાપુ સારી રીતે જાણતા હતા. તેઓ લોકોને કહેતા કે ઈશ્વરને ખાતર સૌ સમજદારી અને સબૂરીથી કામ લો તેમ જ પોતાની જાત ઉપર અને એકબીજા ઉપર રહેમ રાખો.

    “જ્યારે ગાંધીજીએ જોયું કે ખરેખર લોકોની મતિ ઊલટી થઈ ગઈ છે અને ક્રોધને લીધે તેઓ કશું સાંભળવા કે સમજવા માગતા નથી ત્યારે તેઓ ઉપવાસ પર ઊતર્યા. તેમણે કહ્યું કે મારા જીવના ભોગે પણ હું હિંદુ, મુસલમાન અને શીખોને એક કરીને જંપીશ. એ વખતે દિલ્હીમાં ખૂબ ધમાલ ચલ્યા કરતી હતી. શું કરવું અને શું ન કરવું તેની કોઈને સૂઝ પડતી નહોતી.આખરે બધા ધર્મના નેતાઓ ભેગા થઈને બાપુ પાસે ગયા અને તેમબ્ણે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે અમારા જાનને જોખમે પણ અમે દિલ્હીમાં તોફાનો નહીં થવા દઈએ. આ લોકો કહે છે તેવું કરી બતાવશે એવી ખાતરી થતાં બાપુએ ઉપવાસ છોડ્યા અને તે જ દિવસથી દિલ્હીની સ્થિતિ સુધરવા લાગી.”

    હરિ—“ મા, બાપુએ ઉપવાસ છોડ્યા તે દિવસે લોકો કેવા ખુશીમાં આવી ગયા હતા ! આખા દિલ્હીમાં બધાંને ત્યાં જાણે લગ્ન હોય એવું લાગતું હતું.”

    મા—“બેટા, તારી વાત સાચી છે. ભલા લોકો પર બાપુના ઉપવાસની ખૂબ સારી અસર થઈ હતી. તેમના આનંદનો પાર નહોતો. પન બાપુનું હિંદુમુસ્લિમ એક કરવાનું પગલું જેમને બિલકુલ ગમતું નહોતું તેવા લોકો પણ હતા. તેઓ એમ માનતા હતા કે ગાંધીજીનાં આ પગલાંથી આપણે નિર્બળ થઈ જઈશું. તેઓ એવું પણ માનતા હતા કે લાઠીનો જવાબ લાઠીથી અને ગોળીનો જવાબ ગોળીથી વાળે તે જ વીર ગણાય. બુરાઈનો બદલો ભલાઈથી વાળવો એ નિર્બળતા અને બેવકૂફી છે. આવું માનનારા એ પણ જાણતા હતા કે બાપુ જ્યાં સુધી જીવે છે, અને જીવશે, ત્યાં સુધી તેઓ હિંદુ, મુસલમાન તેમ જ શીખોની એકતા માટે મરી ફીટશે. બાપુના જીવતાં આવા લોકોની વાત કોઈ સાંભળે તેમ પણ નહોતું. તેથી આવા લોકો પાસે બાપુને મારી નાખી પોતાના રસ્તામાંનો કાંટો દૂર કરવાનો એક જ રસ્તો ઉઘાડો હતો.

    “?બાપુ રાતનું ભોજનદિવસે કરી લઈ બરાબર પાંચ વાગ્યે પ્રાર્થના-સભામાં પહોંચી જતા. લોકો આગળથી પ્રાર્થના માટે ભેગા મળી તેમના આવવાની રાહ જોયા કરતા. બાપુ તેમની વચ્ચેથી પસાર થતા ત્યારે કોઈ તેમને ઝૂકીને પ્રણામ કરતું, કોઈ નમસ્કાર કરતું તો કોઈ તેમને પગે પડતું. બાપુ પ્રાર્થનાસ્થાને એક નીચી પાટ ઉપર બેસી જતા. કુરાન અને ગીતાનો પાઠ કરનારા તેમની સાથે જ બેસતા. ભજન ગાનારા પણ ત્યાં જ બેસતા. પ્રાર્થનાની શરૂઆતમાં કુરાનમાંથી કેટલીક આયાતો વાંચવામાં આવતી, પછી ગીતાનો પાઠ થતો અને ત્યારબાદ ભજન ગાવામાં આવતાં.  પ્રાર્થના પછી બાપુ લોકોને કંઈક ઉપદેશ આપતા. ઉપદેશમાં તેઓ તે દિવસની પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આપતા  તેમ જ ઊંચનીચનો ભેદભાવ ટાળવાનું કહેતા. પ્રાર્થનાસભામાં બાપુની પ્યારી ધૂન:

    ‘ઈશ્વર અલ્લા તેરે નામ,

    સબકો સન્મતિ દે ભગવાન.’

રોજ ગવાતી. આવાં બીજાં કેટલાંયે ભજનો પ્રાર્થનાસભામાં અવારનવાર ગવાતાં.

    “ દૂર દૂરથી લોકો ગાંધીજીની પ્રાર્થનાસભામાં આવતા. હિંદુ અને મુસલમાન તેમ જ હરિજન અને બ્રાહ્મણ સૌ સાથે બેસીને પ્રભુની પ્રાર્થના કરતા.”

    હરિ—“મા, પ્રાર્થનાસભામાં તો હું પણ ગયો છું એટલે ત્યાં શું શું થતું તે હું જાણું છું, પણ બાપુ ગીતાની સાથે સાથે કુરાન અને બાઈબલ શા માટે વંચાવતા તે મને સમજાતું નથી.”

    મા—“બેટા, બાપુ એમ કહેતા હતા કે બધા જ ધર્મો સાચા છે તેમ જ બધા ધર્મનાં ધર્મપુસ્તકો ઈશ્વરે આપેલાં છે.આ પુસ્તકો સચ્ચાઈનો રસ્તો બતાવે છે. તેઓ એમ પણ કહેતા કે હું હિંદુ પણ છું અને મુસલમાન પણ છું તેમ જ શીખ પણ છું અને ખ્રિસ્તી પણ છું. એ બધા ધર્મો મારા ધર્મ છે કારણ કે ધર્મનું મૂળ સત્ય અને નેકીમાં રહેલું છે.

    “વારુ… હું તને આજની વાત કહેતી હતી. આજે તેમને થોડું મોડું થયું હોવાથી તેઓ ઉતાવળે પગલે પ્રાર્થનાસભામાં પહોંચ્યા. તેઓ ટોળામાંથી પસાર થતા હતા તેવામાં એક નિર્દય માણસ તેમને પ્રણામ કરવાને બહાને તેમની પાસે આવ્યો અને તેણે બાપુ પર ગોળીઓ ચલાવી બાપુને મારી નાખ્યા. બાપુ પર ગોળી ચલાવનારનું હ્રદય કેટલું બધું કઠોર હશે !

    “અરે ! હરિ, તું રડે છે ! રડ નહીં; ધીરજ રાખ. બાપુ સત્યને ખાતર મર્યા છે. એવા માણસો મરતા નથી, અમર રહે છે. તું જોઈશ કે આખરે તેમની જીત થશે. બાપુની જીત એ સત્યની જીત છે. અને સત્યની જીત એ ભારતની જીત છે. એ જીત મેળવવા માટે વૃદ્ધ કે બાળક, સ્ત્રી કે પુરુષ સૌએ અથાક મહેનત કરવી પડશે. બાપુએ ચીંધેલા રસ્તે આપણે એકલા નથી જવાનું પણ આપણા સાથીઓને પણ લઈ જવાના છે. ત્રીસ વર્ષથી ગાંધીજી આપણને એ માર્ગબતાવતા આવ્યા છે. એ સાચો રસ્તો ભૂલી જઈ જે લોકો અસત્ય, વેરઝેર અને હિંસાને અવળે માર્ગે ચડી ગયા છે તેમને આપણે પકડી પકડીને સાચા રસ્તા પર લાવવાના છે.

    “આપણે કેવળ હિંદુ, મુસલમાન, શીખ કે ખ્રિસ્તી છીએ એવું ક્યારેય ન વિચારતાં આપણે સૌ હિંદુસ્તાની છીએ એ વાત આપણે હમેશાં યાદ રાખવી જોઈએ. અને સાચા હિંદુસ્તાનીતરીકે આપણે સૌએ હિંદુમુસ્લિમ એકતા માટે કામ કરવું જોઈએ. હિંદુસ્તાન અને પાકિસ્તાન બંનેને બધી જાતિઓ એક છે એવો ઉપદેશ આપવો જોઈએ. હિંદુ, મુસલમાન કે શીખ સૌ ઈશ્વરનાં બાળકો છે. બધાએ હળીમળીને પ્રેમથી રહેવું જોઈએ.”

    હરિ—“ મા ! સાચા હિંદુસ્તાની બનવા માટે મારે શું કરવું જોઈએ ?”

    મા—“બેટા, તે માટે આપણે બાપુએ બતાવેલે રસ્તે ચાલવું જોઈએ. જ્યાં નિર્ધનતા અને દુ:ખ ન હોય, નિર્બળ પર બળિયાનો ભાર ન હોય, તવંગર અને ગરીબ તેમ જ હિંદુ અને મુસલમાન એવા ભેદભાવ ન હોય, સૌ સમાન હોય, કોઈ કોઈને દબાવી ન શકે, અને જેમાં બધાં જ ભણીગણીને આનંદથી રહે એવા હિંદનું આપણે નિર્માણ કરવાનું છે. તે માટે સત્ય, બલિદાન, ત્યાગ અને પુરુષાર્થ કેળવવાં જરૂરી છે. આપણે બધાં એ કામમાં મંડી પડીશું તો બાપુના આત્માને અપૂર્વ શાંતિ મળશે. વળી, દર વખતે આપણા કામનું ફળ મળહે જ એવું પણ નથી, પણ તેથી નિરાશ ન થતાં આપણે  આપણો પુરુષાર્થ ચાલુ રાખવો એ જ બાપુના અનુયાયીઓનું કર્તવ્ય છે. બાપુના સાચા અનુયાયીઓ તો પરિણામની આશા રાખ્યા વગર રાતદિવસ સાચાં કામો કર્યે જ જાય છે, અને એ જ સાચી સેવા છે.”

    હરિની મા હરિને ગાંધીબાપુની વાત કહી સંભળાવતાં હતાં તેવામાં દાદાજી રેડિયો પર પંડિત જવાહરલાલ અને સરદાર પટેલનું ભાષણ સાંભળીને કહેવા લાગ્યા :

    “બિચારા પંડિતજી પર તો જાણે દુ:ખનો ડુંગર તૂટી પડ્યો છે. રેડિયો પર તેમણે ખૂબ ભારે અવાજે કહ્યું, ‘દોસ્તો અને સાથીઓ, દીવો બુઝાઈ ગયો છે અને આપણી જિંદગી પર અંધકાર છવાઈ ગયો છે. હું તમને શું કહું… કેવી રીતે કહું કે આપણા નેતા, આપણા પિતાનું અવસાન થયું છે. દેશમાં વેરઝેર ફેલાયેલાંછે. એ વેરઝેરે લોકોનાં મનને પણ ઝેરીલાં કરી મૂક્યાં છે. આપણે શાંતિ અને હિંમતપૂર્વક એ વિષવૃક્ષને ઉખેડી નાખવું જોઈએ. આપણે મોટી મોટી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડશે અને તે પણ બાપુએ શીખવ્યું છે તે જ રીતે કરીશું. કાલનો દિવસ સૌ ઉપવાસ અને પ્રાર્થના કરે. કાલે ચાર વાગ્યે બાપુની ચિતા સળગાવવામાં આવશે. આપણે સૌ બાપુની જેમ દેશને માટે આપનું જીવન આપી દઈએ….’

    “ત્યાર પછી સરદાર પટેલ બોલ્યા. તેમના પર પણ ગાંધીજીના અવસાનની ખૂબ અસર થઈ હતી. તેમણે કહ્યું, ‘તમને શું કહું કે શું બન્યું છે? પણ જે બન્યું છે તે ખરેખર દુ:ખની અને શરમની વાત છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસથી ગાંધીજીને દેશની હાલતથી અસંતોષ હતો. તેથી તેમણે ઉપવાસ કર્યા હતા. જે કંઈ બની ગયું તેનું દુ:ખ તો અવશ્ય છે, પણ તેનો   ક્રોધ ન હોવો જોઈએ. ક્રોધ કરવામાં આપણે તેમનો ઉપદેશ ભૂલી જઈએ એવો ડર રહે છે. બાપુના જીવતાં જે આપણે ન કરી શક્યા તે આપણે હવે કરી બતાવવાનું છે; નહીં તો આપણે બાપુની શિખામણ પ્રમાણે ન ચાલી શક્યા એવો ડાઘ આપણા નામને લાગશે. આજે બનેલી દુ:ખદ ઘટના આપણા નવયુવાનોને જાગ્રત કરી તેમને તેમનો સાચો ધર્મ  શીખવે એવી પ્રાર્થના કરું છું. હિંમત હારવાની જરૂર નથી. આપણે સૌએ ભેગા મળીને  ગાંધીજીએ શરૂ કરેલા કામને પૂરું કરવાનું છે.’ “

    દાદાજીની વાત સાંભળી હરિની માની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં હતાં. તે જોઈ દાદાજી બોલ્યા, “અરે, તમે રડો છો ! રડવાથી કંઈ વળતું નથી. રડીને માથે હાથ દઈ બેસી રહેવાનો આ સમય નથી. આ જ પળે ગાંધીજીના શત્રુઓ સામે આપણે કમર કસવી જોઈએ અને કહેવું જોઈએ કે, ‘અમે બાપુના વારસદાર છીએ, બાપુના સૈનિક છીએ અને બાપુના શત્રુઓ સામે મેદાને પડ્યા છીએ. સત્યનો ઝંડો, અહિંસાની ઢાલ અને આત્મવિશ્વાસની તલવારથી લોહીનું ટીપું પાડ્યા વિના અમે લડીશું; અને જીતીશું. અમારી જીતને કોઈ ટાળી શકે એમ નથી.’

    “ચાલો ! સૌ હિંદુસ્તાનીઓ ભેગા મળી જાગ્રત થઈએ. આપણાં આંસુ લૂછી નાખી નવી આશાઓ સાથે આગેકૂચ કરીએ. બાપુનાં તેજ અને શક્તિથી આપણે જગતને સત્યનો જ વિજય થાય છે એમ સાબિત કરી બતાવીએ. બાપુ કોણ હતા અને શું ઇચ્છતા હતા તેનું જગતને દર્શન કરાવીએ.”

*************************************************

  

Posted in miscellenous

ગાંધીબાપુ15

ગાંધીબાપુ15

(ફુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબાનો અનુવાદ/નવજીવન)

 

હરિ—“મહેલમાં તો બાપુ ખૂબ મોજથી રહેતા હશે નહીં, મા?”

મા—“બેટા, તેઓ ગરીબના બેલી હતા. દુખિયાના દિલના દીવા હતા. હિંદની નૈયાના તેઓ ઘરડા સુકાની હતા. આવા બાપુ આપણા  સૌથી અટૂલા પડી શી રીતે આનંદથી રહે ? એ ભપકાદાર મહેલમાં તેમને ક્યાંથી ચેન પડે? ત્યાંની ઊંચી ઊંચી દીવાલો તેમને ખાવા ધાતી હતી. ગરીબોથી વિખૂટા પડી દુનિયાનું કોઈ સુખ બાપુ ભોગવી શકતા નહોતા.

“મહેલમાં પણ તેઓ સાદાઈથી રહેતા. તેઓ વહેલી સવારે ઊઠતા, ઊઠીને પ્રાર્થના કરતા અને પ્રાર્થના પછી થોડો ફળોનો રસ પી લઈ પોતાના કામમાં ગૂંથાઈ જતા. બધા જ સાથીઓ સાથે બેસીને ભોજન કરતા. બુલબુલે હિંદ સરોજિની નાયડુ નવા નવા ટુચકાઓ અને મજાકોથી બાપુને હસાવતાં. સાંજે ફરી પ્રાર્થના થતી અને પ્રાર્થના પછી પાછાં સૌ પોતપોતાના કામમાં ગોઠવાઈ જતાં. આખો દિવસ કામ કરવાનું હોવાથી રાતે સૌ વહેલાં સૂઈ જતાં.

“મહાત્માજીને નજરકેદ કર્યાને થોડા જ દિવસ થયા હશે ત્યાં તેમના લાડકવાયા મહાદેવ દેસાઈ હ્રદય બંધ પડી જવાથી અચાનક સ્વર્ગે ચાલ્યા ગયા. તેઓ ગાંધીજીના જૂના સાથી હતા. બન્ને ત્રીસ વરસ સાથે રહ્યા. બાપુ તેમને પોતાના પુત્રની જેમ ચાહતા, અને મહાદેવભાઈએ પણ પોતાનું જીવન બાપુ અને દેશને સમર્પણ કર્યું હતું. બંને એકબીજાના સુખદુ:ખના સાથી હતા. બાપુ તેમને પોતાના મનની બધી વાતો કહેતા અને તેઓ પણ હંમેશાં બાપુને સાચી સલાહ આપતા.

“મહાદેવભાઈનો મૃતદેહને બાપુએ પોતાને હાથે નવડાવ્યો, નનામી પણ પોતેજ તૈયાર કરી અને મહાદેવભાઈના પિતાની જેમ છેવટના સંસ્કાર પણ તેમણે જ કર્યા. મહેલના એક ખૂણામાં ચિતા સળગાવી અને ત્યાં જ મહાદેવભાઈની સમાધિ પણ બાંધવામાં આવી. બાપુ આગાખાન મહેલમાં રહ્યા ત્યાં સુધી દરરોજ આ સમાધિ પર ફૂલ ચડાવવા જતા.

“ગાંધીજી નજરકેદ થતાં અને દેશના લોકોને શાંત રાખી શકે એવો કોઈ નેતા બહાર ન રહ્યો એટલે જુસ્સામાં ને જુસ્સામાં જેને જેમ સૂઝયું તેમ સૌ સરકાર સામે લડતા રહ્યા. આવેગમાં ને આવેગમાં કેટલાક લોકો ગાંધીજીનો અહિંસાનો પાઠ સુદ્ધાં વીસરી ગયા. તેમણે છુપાઈ છુપાઈને લોકોને અંગ્રેજ સરકાર સામે હિંસક લડતમાં દોર્યા. સરકારે પણ લોકોને દબાવી દેવાને ગોળીઓ ચલાવી, ગામનાં ગામ બાળીને ખેદાનમેદન કરી નાખ્યાં. હજારો સ્ત્રીપુરુષો અને બાળકો મરી પરવાર્યાં અને હજારો લોકોને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા. આ દેશનીબેલગામ સેના સાચે રસ્તેથી ચળીને આડે રસ્તે ઊતરી ગઈ.

“પોતાની ગેરહાજરીમાં આઝાદીની લડત આવું ભયાનક સ્વરૂપ લેશે એવી બાપુને કલ્પના પણ નહોતી. આગેવાન લોકો તેમના આદેશને ખોટી રીતે સમજી પોતાની જાતને આવી રીતે જોખમમાં મૂકશે એવું પણ તેમણે કલ્પ્યું નહોતું.

“જેલમાં બાપુને મિનિટમિનિટના સમાચાર મળતા રહેતા હતા. તેઓ જેલમાં હોવા છતાં તેમનું મન તો આપણી સાથે જ હતું. ન કેમ હોય ?આખરે તો તેઓ આપણા સૌના બાપુ હતા. પોતાનાં બાળકોને સાચો રસ્તો ભૂલી ખોટે રસ્તે ચડેલાં જોઈ તેમનું દિલ ખૂબ દુભાયા કરતું હતું.

“દેશમાં જે હિંસક તોફાનો થયાંતેનો દોષનો ટોપલો સરકારે ગાંધીજી પર ઢોળ્યો. દેશના લોકોને અહિંસાની વાત સમજાવી તોફાનો અટકાવી શકાય તેટલા માટે આપણા કેટલાક નેતાઓને સરકાર છૂટા કરે તો સારું એવી ઇચ્છા ગાંધીજીએ વ્યક્ત કરી. પણ સરકારે તેમની આ વાત સ્વીકારવાની સાફ ના પાડી. ગાંધીજીએ જોયું કે સરકાર કોઈ પણ રીતે તેમની વાત સ્વીકારવા તૈયાર નથી  ત્યારે તેમણે લાચારીથી ઉપવાસ પર ઊતરવાનું નક્કી કર્યું. 1943ના ફેબ્રુઆરીની દસમી તારીખથી તેઓ એકવીસ દિવસના ઉપવાસ પર ઊતર્યા. આ ઉપવાસ દ્વારા તેઓ જગતને આપણી નિર્દોષતાની ખાતરી કરાવવા માગતા હતા.

“આ એકવીસ દિવસ માટે સરકાર બાપુને છોડી દેવા ઇચ્છતી હતી પણ બાપુએ તેવ વાતનો અસ્વીકાર કર્યો. ઉપવાસના દિવસોમાં કસ્તૂરબા હંમેશ તેમની સેવામાં ગૂંથાયેલાં રહેતાં રોજબરોજ બાપુ કમજોર થતા જતા હતા. આખા દેશના લોકો આગાખાન મહેલ પર મીટ માંડીને બેઠા હતા. સૌને માટે એક એક દિવસ એક જુગ જેવડો થઈ પડ્યો હતો. લોકો કામધંધો છોડીને પ્રાર્થના કરવામાં રોકાઈ ગયા હતા. દિલ્હીમાં ત્રણ હિંદી પ્રધાનો રાજીનામાં આપી સરકારમાંથી છૂટા થયા, પણ સરકારે સહેજ પણ નમતું ન જોખ્યું. પ્રાર્થનામાં ને પ્રાર્થનામાં એકવીસ દિવસ પૂરા થયા. ત્રીજી માર્ચે ગાંધીબાપુએ કસ્તૂરબાને હાથે સંતરાનો રસ લઈ ઉપવાસ છોડ્યા. મીરાંબહેને ખ્રિસ્તી ધર્મનાં ભજનો ગાયાં. મુસલમાનોએ કુરાન વાંચ્યું, તેમ જ પારસી, હિંદુ અને બોદ્ધ ધર્મના સાથીઓએ પણ બાપુને પોતાનાં ધર્મપુસ્તક વાંચી સંભળાવ્યાં.

“બાપુએ ઉપવાસ છોડ્યા ને હિંદીઓના જીવમાં જીવ આવ્યો. આ ઉપવાસને પરિણામે આખો દેશ એક અવાજે ‘મહાત્મા ગાંધીની જય’ અને ‘ઇન્કિલાબ ઝિંદાબાદ’ના પોકારોથી ગાજી ઊઠ્યો.

“બાપુના નસીબમાં હજુ પણ બીજાં દુ:ખો લખાયેલાં હતાં. તેમના પ્યારા સાથી મહાદેવભાઈના અવસાનનું દુ:ખ હજુ તાજું હતું ત્યાં કસ્તૂરબા બીમાર પડ્યાં. માંદગીમાં તેઓ કેદમાં ન રહેતાં તેમને ઘેર જઈને રહે તે માટે સૌએ તેમને ખૂબ સમજાવ્યાં. પણ ધન્ય છે બાની હિંમતને !તેમણે ગાંધીજીનો સાથ ન જ છોડ્યો. કદાચ તેમને એવી ખબર પડી ગઈ હતી કે તેમના જીવનનો અંત નજીક છે, તેઓ પોતાના પતિને છોડીને બીજે જવા તૈયાર ન થયાં.કસ્તૂરબાની તબિયત બગડતી ગઈ. આખરે તે નિર્મિત ઘડી આવી પહોંચી. ગાંધીજી સાથેનો સાઠ વરસનો સાથ છોડી તેઓ ઈશ્વરના ધામમાં ચાલી નીકળ્યાં,”

હરિ—“મા, બા સૌને છોડી ચાલી ગયાં ત્યારે ગાંધીજી ખૂબ રડ્યા હશે, નહીં વારુ?”

મા—“એવા કપરા સંજોગોમાં કોઈ બીજા માણસ પર આવી મુશ્કેલી આવી પડી હોત તો તેના કેવા હાલ થાત તે કહેવું મુશ્કેલ છે. ગાંધીજી તો એ સમયે પણ ઈશ્વર પર શ્રદ્ધા રાખી પોતાના દેશવાસીઓ માટે પ્રાર્થના કરતા રહ્યા.

“મહદેવભાઈની સમાધિ પાસે જ બાપુએ બાની સમાધિ બનાવી. આગાખાન મહેલમાં નજર કેદ રહ્યા ત્યાં સુધી બાપુ નિયમિત રીતે આ સમાધિઓ પર ફૂલ ચદાવતા તેમ જ પ્રાર્થના કરવા જતા. આજે પણ દર રવિવારે પૂનાના અને પૂના બહારના કેટલાયે લોકો આ સમાધિઓનાં દર્શને જાય છે.

“એકલા બાપુ ચારે તરફથી આવી પડતાં આવાં દુ:ખો ક્યાં સુધી સહન કરી શકે? તેમની તબિયત લથડતી ગઈ, અને આખરે તેઓ સખત માંદગીમાં પટકાયા. ગાંધીજીને વધુ બીમાર થયેલા જોઈ સરકારે તેમને છોડી મૂકવામાં પોતાનું હિત જોયું. મે મહિનાની છઠ્ઠી તારીખે કોઈ પણ જાતની શરત કર્યા વિના સરકારે તેમને અને તેમના સાથીઓને છોડી મૂક્યા ! આગાખાન મહેલ છોડતાં પહેલાં બાપુ સમાધિઓનાં છેલ્લાં દર્શન માટે ગયા. આ પ્રસંગે હાજર રહેલાઓમાં કોઈ એવું નહોતું જેની આંખમાં આંસુ ઊભરાયાં ન હોય !”

હરિ—“ મા ! બાપુને જેલમાંથી છોડી મૂક્યા છે એવા સમાચાર આવતાં જ આપણે સૌ ખુબ ખુશી થયાં હતાં, તે તો મને પણ યાદ છે.”

મા—“બેટા, આપણા ઘરમાં જ નહીં, દેશભરમાં પણ તે દિવસે ખુશાલીના દીવા પ્રગટ્યા હતા.”

**************************************

 

 

Posted in miscellenous

ગાંધીબાપુ-14

ગાંધીબાપુ-14

(ફુદસિયા જૈદીના ગાંધીબાબાનો અનુવાદ/નવજીવન)

“હિંદના લોકોના હ્રદય પર ગાંધીજીનો પ્રભાવ અંગ્રેજ સરકારના પ્રભાવ કરતાં ક્યાંયે વધારે હતો. કેટલાક પ્રાંતોમાં તો તેમના સાથી કૉંગ્રેસીઓએ પ્રધાનપદાં સંભાળ્યાં હતાં. દેશની આવી બદલાયેલી સ્થિતિ અંગ્રેજ સરકારની આંખમાં ખૂંચતી હતી. લોકોનો વધતો જતો જુસ્સો તેમને અકળાવતો હતો.

“આપણા આગેવાનોએ રાજ્યની લગામ હાથમાં લીધી ત્યાર બાદ થોડા દિવસ થયા ત્યાં ઇંગ્લંડ અને જર્મની વચ્ચે લડાઈ સળગી ઊઠી. દુનિયાની આ બીજી મોટી લડાઈ હતી. અંગ્રેજોએ આપણા નેતાઓની સંમતિ વિના આપણા દેશનો માલ અને સિપાઈઓને યુદ્ધમાં જર્મનીની સામે મોકલવા માંડ્યા. તેથી લોકોને ખૂબ દુ:ખ થયું. કૉંગ્રેસી નેતાઓએ તરત જ ગાંધીજીની સલાહથી પ્રધાનપદેથી રાજીનામાં આપ્યાં. ગાંધીજી એમ માનતા હતા કે આવી અગત્યની બાબતમાં પણ આપણા આગેવાનોને કંઈ પૂછવામાં ન આવે તો પ્રધાનપદોએ રહેવાનો કશો અર્થ નથી.

“બાપુને આશ્રમમાં બેઠાં બેઠાં આખી દુનિયાના સમાચાર મળ્યા કરતા. બે દેશ વચ્ચે યુદ્ધ થવાથી કેટલી બધી ખાનાખરાબી થશે તે તેઓ જાણતા હતા. તેમણે જર્મનીના સરમુખત્યાર હિટલરને એક પત્ર લખી જણાવ્યું કે આમ તો દુનિયામાં કોઈને હું મારો શત્રુ ગણતો નથી પણ આપણે બન્ને એક જ દુશ્મન એટલે કે અંગ્રેજ સામે લડીએ છી. જો તમે પણ મારી જેમ અહિંસાના શસ્ત્રથી અંગ્રેજ સાથે લડો તો કેવું સારું? કારણ કે હિંસક લડાઈથી દુનિયાના નાશ સિવાય બીજું કંઈ થવાનું નથી. અહિંસાના શસ્ત્ર વિશે તમારે કંઈ જાણવું હશે તો તમારા સૈન્યનો એક સિપાઈ મારા આશ્રમમાં રહી ગયો છે તેની પાસેથી જાણી શકશો. આ વખતે તમે જ આ મહાયુદ્ધ અટકાવી શકો એમ છો.

“ગાંધીજીની ઇચ્છા આ પત્ર વાઈસરૉય મારફત મોકલવાની હતી પણ વાઈસરૉયે  તેમ કરવાની ના પાડી. જો વાઈસરૉય આ પત્રને હિટલર સુધી પહોંચવા દેત અને હિટલર મહાત્માજીની વાત માની જાત તો દુનિયા મોટા વિનાશમાંથી ઊગરી ગઈ હોત. પણ અંગ્રેજ અને હિટલર બંનેને પોતાની તાકાતનું અભિમાન હતું. તે ગાંધીજીની વાત શેના માને?

“અંગ્રેજો આપણને શાંતિપૂર્વક સ્વતંત્રતા આપી દે તે માટે ગાંધીજીએ તે દિવસો દરમ્યાન ઘણા પ્રયત્નો કર્યા, પણ દરેક વખત તે ફોક્ટ ગયા. લડાઈ કરીને અને લોહી વહેવડાવીને આઝાદી મેળવવા માટે ગાંધીજી તૈયાર નહોતા, તેઓ ધારત તો અંગ્રેજ સરકાર સામે લડવા માટે આખાયે દેશને મેદાનમાં ઉતારી શકત, પણ અહિંસાના પૂજારીને એ વાત પસંદ નહોતી. તેથી તેમણે સરકાર સામેની લડત ચાલુ રાખવા માટે એક નવી રીત અખત્યાર કરી. સામુદાયિક સત્યાગ્રહ બંધ કરી એક એક જણ વારાફરતી વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ માટે મોકલવામાં આવતા. બાપુએ પહેલા વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહી તરીકે વિનોબા ભાવેની પસંદગી કરી. સરકારે તેમને તો પકડ્યા જ પણ જેમણે સત્યાગ્રહમાં સક્રિય ભાગનહોતો લીધો તેવા સેંકડો દેશભક્તોને પણ તેમની સાથે જ તેમના ઘરમાંથી પકડી લઈ જેલ ભેગા કર્યા. પંડિત જવાહરલાલ નેહરુને પણ ચાર વરસની જેલ મળી. પણ હિંદુસ્તાનીઓનાં જુસ્સો અને અધીરાઈ જોઈ અંગ્રેજ સરકાર ગભરાઈ અને થોડા જ દિવસોમાં તેમણે આપણા બધા આગેવાનો અને દેશભક્તોને છોડી મૂક્યા.

“યુરોપની લડાઈ પુરજોશમાં ચાલતી હતી ત્યાં સમાચાર આવ્યા કે જાપાને અમેરિકા પર હલ્લો કર્યો છે અને આગળવધીને રંગૂન પર કબજો કર્યો છે…રંગૂન પર જાપાનનો વાવટો ફરકતો થયો તેની સાથે આપણને દુશ્મન આંગણામાં દેખાવા લાગ્યો. આખાયે દેશમાં બેચેની ફેલાઈ ગઈ અને લોકો તરેહતરેહની વાતો કરવા લાગ્યા. કોઈ કહેતા હતા કે અમેરિકાની અને જાપાનની લડાઈમાં આપણે જીવાતની માફક દબાઈ જઈશું, તો કોઈ વળી ઇચ્છતા હતા કે જાપાનીઓ બ્રહ્મદેશમાંથી આગળ વધીને અહીંથી અંગ્રેજોને હાંકી કાઢે તો સારું. મતલબ કે લોકો ફરી એક વાર સ્વતંત્ર થવાને માટે અધીરા  થઈ ગયા હતા.

“લોકોને સ્વરાજ્ય મેળવવા માટે આટલા બધા અધીરા થયેલા  જોઈ અંગ્રેજોએ લંડનથી મિસ્ટર ક્રિપ્સને દિલ્હી મોકલ્યા. તેઓ  હિંદ અને ઇંગ્લંડ વચ્ચે સમાધાન કરાવવા આવ્યા હોવાથી લોકોને અંધકારમાં આશાનું નાનું સરખું કિરણ દેખાયું. લોકોને લાગ્યું કે હવે કદાચ સ્વરાજ્ય મળી જશે, પણ તેમની આશા પૂરી ન થઈ. તેમણે જે શરતો મૂકી તે આપણા નેતાઓને પસંદ નહોતી અને અંગ્રેજો આપણા નેતાઓની માગણી સંતોષવા તૈયાર નહોતા. એટલે ક્રિપ્સ જેવા આવ્યા હતા તેવા ખાલી હાથે પાછા ગયા. ગાંધીજી અને બીજા નેતાઓએ નક્કી કર્યું કે જ્યાં સુધી આપણો દેશ આઝાદ ન થાય ત્યાં સુધી મહાયુદ્ધમાં અંગ્રેજોને મદદ ન કરવી.

“બાપુએ જોયું કે મહાયુદ્ધના ભડકા અને જાપાનના યુદ્ધની ઝાળ હિંદનો નાશ કરી રહી છે. લાચાર હિંદીઓની ઇચ્છા ન હોવા છતાં પણ તેમનાં ધનદોલત અને જુવાનોને યુદ્ધના કામમાં લેવામાં આવે છે. આ જોઈ બાપુને દુ:ખ થયું. તેમણે બધા નેતાઓને ભેગા કર્યા અને કહ્યું કે જ્યાં સુધી આપણે અંગ્રેજોના ગુલામ છીએ ત્યાં સુધી તેઓ આ જ રીતે આપણું લોહી ચૂસતા રહેશે. તેથી ચાલો, આપણે સૌ ભેગા મળી અંગ્રેજોને આપણા દેશમાંથી કાઢીએ. પણ તેમની સાથે હિંસક લડાઈ કરીને આપણે તેમને દૂર કરીશું તેનો કશો અર્થ નથી. આપણે સૌએ ભેગા મળી એક અવાજે અંગ્રેજોને ‘હિંદ છોડો’ એમ કહી દેવું જોઈએ. ગાંધીજીને મોઢેથી ‘હિંદ છોડો’ની વાત નીકળતાં જ ચાળીસ કરોડ લોકોએ તે ઉપાડી લીધી. ‘અંગ્રેજો ! હિંદ છોડો’ ના પોકારોથી આખો દેશ ગાજી ઊઠ્યો. અંગ્રેજોને તેમના ઘરની બહાર રસ્તા પર, ઑફિસના ટેબલ પર, મોટરપર… અરે, દરેક જગ્યાએ, ‘હિંદ છોડો’ જ દેખાવા લાગ્યું ! તેઓ સમજી ગયા કે હવે ખરેખર હિંદ છોડવાનો વખત આવી પહોંચ્યો છે.

“તરત જ ગાંધીજીએ વાઈસરૉયને એક પત્ર લખ્યો. તેમાં તેમણે જણાવ્યું કે અંગ્રેજો હિંદુસ્તાનને આઝાદ કરી દે તો હિંદુસ્તાનીઓ યુદ્ધમાં અંગ્રેજોને મદદ કરશે. જો તેઓ આ વખતે પણ હિંદુસ્તાનીઓને આઝાદી નહીં આપે તો હિંદુસ્તાનીઓ પોતાની જિંદગીને ભોગે સ્વતંત્ર થવા માટે લડત લડશે. આ લડત ખૂબ આકરી હશે પણ તે અહિંસક રીતે લડાશે.”

હરિ—“મા ! વાઈસરૉયે બાપુના પત્રનો જવાબ આપ્યો કે નહીં?”

મા—“ આ પત્રનો વાઈસરૉય શો જવાબ આપે? એટલે તેમણે તો ઊંધું ઘાલીને આપણા બધાય મોટા મોટા નેતાઓને અને કાર્યકરોને પકડીને જેલભેગા કરી દીધા !

“બાપુ અને કસ્તૂરબાને તેઓ પૂના લઈ ગયા અને ત્યાં આગાખાન મહેલમાં નજરકેદ કર્યા. સરોજિની નાયડુ, સુશીલા નય્યર અને મહાદેવભાઈ વાઆઅગેરે સાથીઓને પણ તેમની સાથે નજરકેદમાં રાખવામાં આવ્યાં”

***********************************

 

 

Posted in miscellenous

ગાંધીબાપુ 13

ગાંધીબાપુ 13

ગાંધીબાપુ (કુદસિયા જૈદીના ‘ગાંધીબાબા’ નો અનુવાદ/ નવજીવનપ્રકાશન)

“ નાનપણથી બાપુ સ્પર્શાસ્પર્શના ભેદભાવને બૂરી વાત માનતા હતા, તે તું જાણે છે. દેશની આ ભૂંડી રૂઢિ જોઈ તેઓ મનમાં ને મનમાં બળાપો કરતા. તેમનું કહેવું એમ હતુ6 કે માણસમાત્ર સરખાં છે. વળી, કોઈ પણ માણસને બીજા કરતાં પોતાને ઊંચો ગણાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી. ઈશ્વરના દરબારમાં માણસનાં કામોની કિંમત આંકી તેને ઊંચો કે નીચો ગણવામાં આવે છે. ન્યાતજાતના ભેદ માનસના મનની કલ્પના હોઈ એક જાતનું પાખંડ છે.

“જે વાત પોતાના દેશના લોકોને સમજાવવી હોય તેનો ખાલી ઉપદેશ આપી ગાંધીજી બેસી રહેતા નહોતા. તેઓ તેનો અમલ પણ કરી બતાવતા. તેમણે વર્ધામાં એક આશ્રમ ખોલ્યો. પાછળથી આ આશ્રમ ‘સેવાગ્રામ આશ્રમ’ના નામથી જાણીતો થયો. એ આશ્રમમાં ન્યાતજાત કે ધર્મના કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર કોઈ પણ માણસ જોડાઈ શકતો. દળવું, કપડાં ધોવાં, રાંધવું, વાળવું, જાજરૂ સાફ કરવું અને એવાં બધાં કામ દરેકે જાતે કરી લેવાં પડતાં. ગાંધીજી અને કસ્તૂરબા પણ બીજા આશ્રમવાસીઓની જેમ આ બધાં કામો જાતે કરી લેતાં. આશ્રમમાં એક જ રસોડું હતું અને બધા આશ્રમવાસીઓનું ભોજન ત્યાં તૈયાર કરવામાં આવતું. બધા ભેગા જમવા બેસતા. જમતાં પહેલાં સૌ પ્રાર્થના કરતા અને ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:નો મંત્ર પૂરો કરી સૌ જમવાનું શરૂ કરતા.

“આશ્રમના ખૂણેખૂણો રોજ તપાસી લીધા વગર બાપુને ચેન પડતું નહીં. કોઈ પણ જગ્યાએ કચરો કે ગંદકી જોવાં મળતાં તો તેઓ જાતે તેને સાફ કરવા મંડી પડતા. આશ્રમમાં કોઈ માંદું હોય તો તેઓ તેની ખબર લેવા માટે નિયમિત જતા. તેઓ તેની સાથે ટોળટપ્પાં કરી તેને ગમ્મત કરાવતા. માંદા માણસની દવા અને સારવાર પણ તેઓ સારી રીતે કરી જાણતા.

“એક વખત આશ્રમમાં એક મદ્રાસી છોકરાને મરડો થયો. તબિયતમાં થોડો સુધારો થતાં તેને મજેદાર કૉફી યાદ આવી. બીજા આશ્રમવાસીઓની જેમ સાદું અને બાફેલું ભોજન કરવાથી તે ટેવાઈ ગયો હતો તોયે મદ્રાસી કૉફી તેને દરરોજ યાદ આવ્યા કરતી. પણ આશ્રમમાં ચા-કૉફી પીવાની અને પાન ખાવાની બંધી હતી. એટલે તે કૉફી પી શકતો નહીં. તે ‘કૉફી પીવા મળે તો કેવું સારું’ એવા વિચારમાં હતો તેવામાં મહાત્માજીની પાવડીનો ખડખડાટ તેના કાને પડ્યો. થોડી વારમાં તેણે બાપુનો હસતો ચહેરો પોતાની સામે જોયો. બાપુ તેના પલંગ પાસે આવ્યા અને તેમણે કહ્યું: ‘ આજે તો તબિયત પહેલાં કરતાં સારી લાગે છે, હવે તો તને ભૂખ પણ લાગતી હશે.’ બાપુ જાણતા હતા કે દક્ષિણના લોકોને ઢોંસા ખૂબ ભાવે છે. તેથી મજાક કરતા બોલ્યા, “ઢોંસા ખાવાનું મન તો નથી થતું ને ?’ ”

હરિ—“મા, ઢોંસા વળી શું છે ?”

મા—“આપણે પૂડા બનાવીએ છીએ તેને મળતી મીઠું નાખીને બનાવેલી મદ્રાસી વાનગીને ઢોંસા કહે છે. બાપુને મોઢે ખાવાની વાત સાંભળતાં જ પેલો છોકરો રંગમાં આવી ગયો. સહેજ અચકાઈને બોલ્યો, “બાપુ, મારાથી કૉફી પિવાય ?’

“ ‘ ઓ પુરાણા પાપી’ ગાંધીજી હસીને બોલ્યા, ‘તારે કૉફી જ પીવી છે ને ? જરૂર પીજે. નરમ કૉફી પીવાથી તને ફાયદો પણ થશે. પણ કૉફીની સાથે શું લેશે? ઢોંસા તો બનાવી શકાય તેમ નથી. ગરમ ગરમ ટોસ્ટ કૉફી સાથે સારાં લાગશે, તે લેજે. હું હમણાં જ તારે માટે કૉફી અને ટોસ્ટ મોકલું છું.’

“એમ કહી બાપુ ચાલ્યા ગયા. છોકરાને થયું કે  આશ્રમમાં તો ચા અને કૉફી પીવાની છૂટ નથી; બાપુએ ભૂલમાં તો હા નહીં પાડી હોય ! આશ્રમમાં કૉફી ન પિવાય, મેં તને ભૂલથી હા પાડી હતી.’ પણ તેણે જોયું તો બાપુ ખાદીના રૂમાલથી ઢાંકેલી થાળી લઈ તેના ઓરડા તરફ આવતા હતા. તેના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો. બાપુએ છોકરાને થાળી આપતાં આપતાં કહ્યું: ‘લે આ ટોસ્ટ અને કૉફી. હું મારી જાતે બનાવીને લાવ્યો છું. કૉફી પીને તો તારા જેવા મદ્રાસીને પણ થશે કે ના ! બાપુને સરસ કૉફી બનાવતાં પણ આવડે છે.’

“પણ… પણ બાપુ’, છોકરાએ અચકાતાં અચકાતાં કહ્યું, ‘તમે કોઈ બીજાને કહ્યું હોત તો ! મારે લીધે તમને કેટલી બધી તકલીફ પડી !’

“ગાંધીજી તેને ગળગળો થયેલો જોઈ હસી પડ્યા અને બોલ્યા, ‘નાહક ગરમ કૉફીની મજા શું કામ બગાડે છે ? બા સૂઈ ગયાં હતાં એટલે તેમને ઉઠાડવાનું મને  ઠીક ન લાગ્યું. તું હવે કૉફી પી લે, હું જાઉં છું. કોઈ આવીને વાસણ લઈ જશે.’ આટલું કહીને બાપુ ચાલ્યા ગયા. કૉફી ખૂબ સરસ બની હતી. છોકરાએ ખૂબ સ્વાદથી કૉફી પીધી. તેને માટે કૉફી નહીં, બાપુના હાથનું અમૃત હતું.”

હરિ—“ મા, આશ્રમમાં તો કોઈ ચા કે કૉફી પીતું નહોતું; તો પછી ગાંધીજી એટલી વારમાં કૉફી લાવ્યા ક્યાંથી ?”

મા—“ રાજગોપાલાચારી અને મિસ્ટર ઍન્ડ્રૂઝ ગાંધીજીને ઘણી વખત મળવા આવતા. તેમને માટે કસ્તૂરબા આ ચીજો રાખતાં, એટલે આટલી જલદી કૉફી મળી શકી, સમજ્યો ?

“સેવાગ્રામમાં બાપુ પાસે તરેહતરેહના લોકો આવતા. કોઈ પોતાના બીમાર છોકરાની દવા કરાવવા તો કોઈ પોતાના જમીનના ઝગડાનો નિકાલ કરાવવા તેમની પાસે આવતું. કોઈક વખત કોઈ પતિપત્ની પોતાનો ઝગડો પતાવવા પણ બાપુ પાસે આવી ચડતાં ! એક દિવસ એક મહેરબાન બાપુ પાસે આવી ચડ્યા. તેઓ દેખાવે ગાંડા જેવા છતાં ખૂબ વિદ્વાન હતા. પહેલાં તેઓ કોઈ કૉલેજમાં પ્રોફેસર હતા. ત્યાર પછી કેટલીયે વખત જેલની હવા ખાઈ આવ્યા અને પછી જોગી થઈ ગયા. અઠવાડિયાંઓ સુધી ચાલુ ઉપવાસ કર્યા અને પછી એક દિવસ સંસારની માયા છોડી જંગલને રસ્તે પડ્યા. વરસો સુધી  કપડાં વગર ભટક્યા કર્યું. કેટલાયે દિવસ સુધી મૌન રાખ્યું. મૌન વખતે બોલી ન જવાય તે માટે હોઠોને તાંબાના તારથી સીવી લીધા અને માત્ર લોટનું પાણી અને લીમડાનાં પાનનો ઉકાળો પીને પેટ ભર્યું !

“શરૂશરૂમાં તેઓ કોઈ પણ જાતનું કામ કરતાં ગભરાયા કરતા, પણ પાછળથી એકધારું સત્તર કલાક કામ કરવાલાગ્યા. આઠથી દસ કલાક કાંતે અને બીજા સાતેક કલાક આશ્રમમાં લોકોને ભણાવે. જે માણસ એક સમયે મોં સીવીને ફર્યા કરતો તેની ઠઠ્ઠામશ્કરી  અને ખદખડાટ હસવાના અવાજથી આશ્રમ ગાજવા લાગ્યો. હવે તેણે એક નાનું પંચિયું પણ વીંટવા માંડ્યું. આ એક પંચિયા સિવાય બીજો કશો સામાન તેઓ નહોતા રાખતા. જ્યાં સાપ કે વીંછીનો ખૂબ ડર હોય તેવી જગ્યાએ પણ તે બેધડક ચાલ્યા જતા. ક્યારેક તેમને પાછી ધૂન ભરાઈ આવતી ત્યારે તેઓ ગભરાયેલે ચહેરે મહાત્માજી પાસે આવી કૂવામાં ઊંધા લટકી રહેવાની રજા માગતા. પણ બાપુ તેવી રજા શાના આપે ? અને ઈશ્વરકૃપાએ બાપુના વાક્યને તેઓ વેદવાક્ય માનતા હોવાથી તેમનું ધારેલું કરી શકતાં નહીં.

“એ દિવસોમાં બાપુ આશ્રમમાં રહીને આભડછેટના તેમ જ ન્યાત-જાતના ભેદભાવ અને અજ્ઞાન દૂર કરવાનું કામ કરતા હતા. તેમણે ચરખા સંઘ, તાલીમી સંઘ અને ગોસેવા  સંઘની સ્થાપના કરી. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે હિંદનો ખેડૂત પોતાના ફુરસદના સમયમાં હાથ જોડીને બેસી ન રહે, તે રેંટિયો કાંતે, પાટી વણે અથવા કોઈ બીજા હાથઉદ્યોગનું કામ શીખી લે. આ કામો કરવાની સાથે સાથે તેઓ વાંચતાંલખતાં પન શીખે. આ બધી વાતોનો પ્રચાર મારફતે તેઓ ગામડાંની ખેડૂત પ્રજાને સ્વતંત્રતા માટે કેળવતા હતા. તેમને માત્ર રાજકીય સ્વરાજ્ય નહોતું જોઈતું, તેઓ ગરીબી, બીમારી અને અજ્ઞાનનાં બંધનોમાંથી પણ ખેડૂતોને મુક્ત કરવા માગતા હતા. વળી આ બધી વાતો એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોવાથી તેમાંથી એક પણ ન હોય તો બીજી બધીની કિંમત રહેતી નથી.”

આટલી વાત પૂરી કરી હરિની માએ હરિને પૂછ્યું—“બેટા હરિ, તને ઊંઘ તો નથી આવતી ને ? થાક્યો હોય તો કહેજે. હવે થોડી વાત બાકી છે. તારી સાંભળવાની મરજી હોય તો પૂરી કરીએ, નહીં તો પછી કાલે આગળ ચલાવીશું.”

હરિ—“ના મા, મને ઊંઘ નથી આવતી. મને વાત સાંભળવામાં ખૂબ રસ પડે છે ને પૂરા ધ્યાનથી સાંભળું છું. પૂરી વાત સાંભળ્યા વગર મને ચેન નહીં પડે એટલે તું વાત પૂરી જ કર.”

*******************************

Posted in miscellenous

ગાંધીબાપુ-12

 

ગાંધીબાપુ-12

ગાંધીબાપુ (કુદસિયા જૈદીના ‘ગાંધીબાબા’ નો અનુવાદ/ નવજીવનપ્રકાશન)

 

    મા— “ આઠ મહિના સુધી ગાંધીજી જેલમાં રહ્યા. તેઓ જેલમાંથી છૂટ્યા ત્યારે દેશની પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ હતી. દેશ પર ગાંધીજીની એટલી બધી અસર થઈ હતી કે પોતાની તાકાતનો ઘમંડ રાખનારી અંગ્રેજ સરકારને ગાંધીજી સાથે સમજૂતી કરવી પડી.

    “સમજૂતી કરવા માટે ઇંગ્લંડમાં ગોળમેજી પરિષદ થઈ. કૉંગ્રેસે ગાંધીજીને પોતાના પ્રતિનિધિ તરીકે આ પરિષદમાં મોકલ્યા. નીકળતી વખતે ગાંધીજીએ દેશના લોકોને કોલ આપતાં કહ્યું—‘તમે મારામાં જે વિશ્વાસ મૂક્યો છે તે ખોટો નહીં પડવા દઉં એટલી હું તમને ખાતરી આપું છું.’

    “ બારમી સપ્ટેમ્બરે ગાંધીજી લંડન પહોંચ્યા. ત્યાંનાં છાપાંમાં તેમની મોટી મોટી છબીઓ પ્રગટ થઈ. એક છાપાવાળાએ એક કાલ્પનિક ચિત્ર દોરી તેમાં મહાત્માજી પ્રિન્સ ઑફ વેલ્સને પગે પડે છે એવું બતાવ્યું. આ ચિત્ર જોઈ બાપુએ હસીને કહ્યું કે, ‘જેમને આપણે સદીઓથી કચડ્યાં છે તેવા આપણા દેશના ગરીબમાં ગરીબ ભંગીને પગે પડવા હું તૈયાર છું, એવા અસ્પૃશ્યને નમવામાં કંઈ ખોટું નથી; પણ હું ઇંગ્લંડના રાજકુમારને તો શું, બાદશાહને પણ પગે પડવાનો નથી.’

    “ગોળમેજી પરિષદમાં ભાષણ કરતાં બાપુએ કહ્યું, ‘હિંદમાં કોઈ પણ રીતે અંગ્રેજોનું હીણું દેખાય એવું કરવાની મારી જરાયે ઇચ્છા નથી. હા, એટલું જરૂર ઇચ્છું છું કે અંગ્રેજો હિંદને ઇંગ્લંડની સાથે સરખો ગણે તેમ જ જે જાતનો વહેવાર તેની સાથે સરખા ગનાતા દેશો સાથે કરે છે તેવો વહેવાર તેઓ હિંદ સાથે પણ કરે.’

    “પરિષદ પૂરી થયા પછી બાદશાહ અને રાણીએ પરિષદના બધા સભ્યોને પોતાના મહેલમાં મળવા બોલાવ્યા. બીજા બધા સભ્યો ત્યાં એક એકથી ચડિયાતા  સૂટ પહેરીને ગયા. પણ ગાંધીજી તો એક સાદી કામળી ઓઢીને, ખાદીનું સાદું પંચિયું અને પગમાં ચંપલ પહેરીને બાદશાહના આલેશાન મહેલમાં ગયા.”

હરિ—“મા ! બાદશાહના મહેલમાં જતી વખતે પણ તેમણે સારાં કપડાં ન પહેર્યાં, એ કેવું? ”

મા—“બેટા, વાત એમ છે કે આપણા ગરીબ દેશના પ્રતિનિધિને ગરીબો જેવાં કપડાં જ શોભે.ગાંધીજી મહેલમાં ગયા ત્યાં રાજા અને રાણીએ ઘણો વખત તેમની સાથે વાતોચીતો કરી.”

હરિ—“ખરેખર !”

મા—“ઇંગલંડમાં બાપુ મિસ લિસ્ટર નામની એક અંગ્રેજ બાઈના મહેમાન તરીકે રહેલા. તેને ત્યાં તેઓ હિંદમાં જે રીતે રહેતા તેવી જ રીતે રહેતા. સવારસાંજ પ્રાર્થના કરતા તેમ જ સાંજે ફરવા જતા. તેમની સાદાઈ અને પ્રેમે ઇંગ્લંડના ગઈબ લોકોના મન પર ખૂબ અસર કરી, અને તે અસર આજ સુધી કાયમ રહી છે.

    “કોઈ માણસ નવા શહેરમાં યા તો નવા દેશમાં જાય છે ત્યારે ત્યાંના જાણીતા લોકોને મળવા માગતા હતા, પણ મિ. ચર્ચિલે બાપુને મળવાની ના પાડી અને કહ્યું કે, ‘એ નાગો ફકીર જ્યાં સુધી ઠીકઠાક કપડાં પહેરીને ન આવે ત્યાં સુધી હું તેને મળવા માગતો નથી.’

    “મિસ્ટર ચર્ચિલના આવા ઉદ્ધત જવાબથી ગાંધીજીને તો કંઈ અસર ન થઈ પણ હિંદવાસીઓની લાગણી ઘણી દુભાઈ.

    “હિંદ અને ઇંગ્લંડ વચ્ચે કોઈ પણ જાતની સમજૂતી ન થતાં ગાંધીજી હિંદ આવવા પાછા ફર્યા. રસ્તે તેઓ ઇટાલીમાં રોકાયા અને ત્યાંના સરમુખત્યાર મુસોલિનીને મળ્યા. રોમમાં પોપનો મહેલ ‘વેટિકન’ પણ જોયો. ડિસેમ્બરની આખરે તેઓ મુબઈ આવી પહોંચ્યા. તે દિવસોમાં દેશભરમાં પકડાપકડી ચાલતી હતી. પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ, ખાન અબદુલ ગફ્ફારખાન અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જેવા લોકપ્રિય નેતાઓને પકડીને સરકારે જેલમાં પૂર્યા હતા. ઓછામાં ઓછાનેવું હજાર જેટલા માણસોને જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. અંગ્રેજ સરકાર કોઈ પણ રીતે કૉંગ્રેસનો નાશ કરવાની કોશિશ કરતી હતી પણ લોકો ઉપર આની ઊલટી અસર થઈ અને સ્વરાજ્ય મેળવવા માટેની તેમની ઝંખના એથી વધારે તીવ્ર થઈ. સરકારનો જુલમ પણ ધીમે ધીમે વધતો ગયો અને તેણે મહાત્માજીની ધરપકડ કરી તેમને ફરી વાર જેલમાં મોકલ્યા. બાપુને જેલમાં મોકલી આખા દેશની હિંમત તોડી નાખવાનું બની શકશે એમ અંગ્રેજ સરકાર માનતી હતી. પણ બાપુએ પ્રગટાવેલી જ્યોત એટલી સહેલાઈથી હોલવાય ખરી કે ? બાપુ જેલમાં ગયા પછી હિંદની મુશ્કેલીઓ વધતી ગઈ. દેશ પર પડતાં દુ:ખોની વાત સાંભળીને બાપુ અકળાતા હતા. આખરે સરકારનો એવો જુલમ રોકવા માટે તેમણે જેલમાં આમરણ ઉપવાસ જાહેર કર્યા. ઉપવાસ શરૂ કરતાં જ સરકારે તેમને છોડી મૂક્યા. જેલમાંથી બહાર આવીને તરત તેમણે સત્યાગ્રહની લડત રોકી લીધી અને અછૂતોદ્ધારનું કામ ઉપાડી લીધું.”

    હરિ—“મા, અછૂતોને બધા ‘હરિજન’ શા માટે કહેતા હશે ?”

    મા—“બેટા, લોકો જેમને અછોત કહી ઓળખે છે તેઓ હકીકતમાં હરિ એટલે ભગવાનના ભક્તોની સૌથી વધુ સેવા કરે છે. આમ હોવાથી તેઓ ઈશ્વરને સહુથી વહાલા લાગતા હશે. એમ વિચારીને બાપુએ તેમને હરિજન એટલે કે ભગવાનના વહાલા કહેવાનું શરૂ કર્યું. એ રીતે અસ્પૃશ્યોનું નામ ‘હરિજન’ પડ્યું.”

*************************************************   

Posted in miscellenous

ગાંધીબાપુ-11

ગાંધીબાપુ-11

ગાંધીબાપુ (કુદસિયા જૈદીના ‘ગાંધીબાબા’ નો અનુવાદ/ નવજીવનપ્રકાશન)

    મા—હરિ, બે જણ વચ્ચે તિરસ્કાર પેદા કરવો અને તેમની વચ્ચે ફૂટ પડાવવાનું કેટલું સહેલું અને બે જણ વચ્ચે મેળ કરાવવો અને તેમની વચ્ચે મહોબત અને પ્રેમ પેદા કરવો એ કેટલું અઘરું છે એ તું ક્યાં નથી જાણતો? મૂર્ખ હિંદુ અને મુસલમાનો પણ પોતાનો રસ્તો ચૂકી ગયા, ગાંધીજીનો પ્રેમનો સંદેશ વિસારે પાડી એકબીજા સાથે ઝગડવા લાગ્યા અને થોડા જ વખતમાં સ્વતંત્રતાની મજલ નજર સામેથી ખસી ગઈ.

    “હિંદુ અને મુસલમાનોને આ રીતે લડતા અને એકબીજાનું લોહી વહેવડાવતા જોઈને મહાત્માજીના દુ:ખનો પાર ન રહ્યો. દિલ્હીમાં હિંદુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે આવી લડાઈ થઈ એટલે મહાત્માજી ત્યાં પહોંચ્યા અને ત્યાં તેમણે એકવીસ દિવસના આકરા ઉપવાસ કર્યા. પોતાના ઉપવાસ અને પ્રાર્થનાથી તેઓ લોકોમાં પરસ્પર પ્રેમ જાગ્રત કરવા માગતા હતા.

    “ઉપવાસના અગિયાર દિવસ તો લોકોએ જેમતેમ કરી કાઢ્યા. બારમે દિવસે દાકતરે કહ્યું કે હવે ગાંધીજી ઉપવાસ નહીં છોડે તો તેમની જિંદગીને જોખમ છે. આ સમાચાર સાંભળતાંવેંત દેશ પર જાણે અંધકાર ચાવાઈ ગયો. ગાંધીજીના બધા સાથીઓએ તેમ જ દાકતરે ગાંધીજીને ઉપવાસ છોડવા માટે ખૂબ દબાણ કર્યું. તે દિવસે વળી ગાંધીજીનો મૌનવાર હતો  એટલે તેમણે એક ચબરખી પર લખી જણાવ્યુંકે, ‘ઈશ્વર પર ભરોસો રાખો, પ્રાર્થનાની શક્તિ મોટી છે.’ તે રાત ઘણી ભયાનક વીતી. બધા લોકોએ આખી રાત જાગતા રહી ઈશ્વરને ગાંધીજીની જિંદગી બચાવી લેવાને આજીજી કરી.”

    હરિ— “ મા, તેમણે આપણા સૌની આજીજી સાંભળી. બીજે જ દિવસે સવારે મહાત્માજીની તબિયત પહેલાં કરતાંઘણી સારી છે એવા સમાચાર દેશભરમાં ફેલાઈ ગયા. એકવીસ દિવસ પૂરા થતાં ગાંધીજીએ પારણાં કર્યાં. પારણાં વખતે તેઓ ખૂબ પ્રસન્ન જણાતા હતા !

  “ તે દિવસે ગાંધીજીના બધા સાથીઓ સવારે ચાર વાગ્યે ઊઠ્યા. ઊઠીને પ્રાર્થના કરી. બપોરે બાર વાગ્યે ગાંધીજીપારણાં કરવાના હતા. પારણાં કરતાં પહેલાં સૌથી પહેલું કુરાન વાંચવામાં આવ્યું. કુરાન વાંચ્યા પછી એક ખ્રિસ્તી મિત્રે એક ગીત ગાયું. એ ગીત પછી ગીતાનો પાઠ કરવામાં આવ્યો અને ત્યાર બાદ ગાંધીજીએ સંતરાનો રસ લઈ પોતાના ઉપવાસ છોડ્યા.

    “આ પ્રસંગે પંડિત મોતીલાલ નેહરુ, દેશબંધુ ચિત્તરંજન દાસ, મૌલાના આઝાદ, મૌલાના શૌકત અલી, ડૉ.અનસારી, મૌલાના મોહમદ અલી, હકીમ અજમલખાન તેમ જ સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ  વગેરે જે હિંદુમુસલમાન આગેવાનો હાજર હતા તેવ્મણે ગાંધીજીને કોલ આપ્યો કે હિંદુમુસ્લિમ એકતા માટે પોતે બધું જ કરી છૂટશે. ગાંધીજી ના આ ઉપવાસ પછી ઘણા લાંબા સમય સુધી હિંદુમુસ્લિમ એકતા કાયમ રહી.

    “ત્યાર પછી ગાંધીજીએ અસ્પૃશ્યતાનિવારણનું કામ ઉપાડ્યું અને સ્પૃશ્ય-અસ્પૃશ્યનો ભેદભાવ દૂર થાય તે માટે પ્રયત્નો કરવા માંડ્યા. તે દિવસોમાં ત્રાવણકોરના બ્રાહ્મણો હરિજનોને અમુક મુખ્ય રસતાઓ પરથી પસાર થવા દેતા નહોતા. આ વાત જાણવામાં આવતાં જ ગાંધીજી ત્રાવણકોર ગયા. ત્યાં તેમણે તેમનું સત્યાગ્રહનું જૂનું શસ્ત્ર ફરી અજમાવ્યું અને ત્રાવણકોરની બધી સડકો હરિજનો માટે ખુલ્લી કરાવી.

    “તે જ દિવસો દરમિયાન ગુજરાતના બારડોલી તાલુકામાં ખેડૂતો અને સરકાર વચ્ચે ઝગડો પડ્યો. ગાંધીજીને આ વાતની જાણ થઈ. સરકાર ખેડૂતો પર જુલમ કરે છે એવું જાણવા મળતાં તેમણે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને બારડોલી મોકલ્યા અને તેમને ખેડૂતોની આગેવાની લેવા જણાવ્યું. કુનેહ અને અથાગ પરિશ્રમથી સરદારે સરકારને માત કરી. બારડોલીની લડતમાં ખેડૂતોની જીત થઈ.

    “દેશમાં અશાંતિ સારી પેઠે વધતી જતી હતી. આખા દેશમાં ‘મહાત્મા ગાંધીજીની જય’ના પોકારો ગાજી રહ્યા હતા. હિંદુસ્તાનને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા અપાવવા માટે લોકો જેલમાં જવા તેમ જ પોતાનું બલિદાન આપવાને તત્પર હતા.

    “1930ની સાલમાં કૉંગ્રેસે ત્રિરંગી ઝંડાને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે સ્વીકાર્યો. મહાત્માગાંધીએ તો 1921ની સાલથી તેને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે સ્વીકાર્યો હતો.

    “ આ ઝંડામાં ઉપરનો કેસરી રંગનો પટ્ટો બહાદુરીનું. વચ્ચેનો સફેદ પટ્ટો પવિત્રતાનું અને નીચેનો લીલો પટ્ટો શાંતિ અને ખુશાલીનું પ્રતીક છે. વચમાં જે ચરખો મૂકેલો છે તે મહેનત અને મજૂરીની કદર કરવાનો પાઠ આપે છે. આ ઝંડો કોઈ એક ધર્મ કે જાતિનો નથી પણ આમજનતાનો છે. તેને માન આપવુંએ દરેક હિંદીનું કર્તવ્ય છે.

    “દેશવાસીઓ આઝાદી મેળવવા માટે આતુર હતા પણ અંગ્રેજો તેમની માગણીને થોકરે મારતા હતા. એટલા માટે ગાંધીજી કાનૂનભંગ  કરી સરકાર સામે સત્યાગ્રહ કરવા ચાહતા હતા. તેઓ એવા કાનૂનનો ભંગ કરવા માગતા હતા કે જેને તોડવાથી આમજનતાને લાભ થાય. તેમણે મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરવાનું નક્કી કર્યું. મીઠું ગરીબ તેમ જ તવંગર સૌ કોઈની જરૂરિયાતની ચીજ છે. દરિયાના પાણીમાંથી અને અમુક જગ્યાની જમીનમાંથી જેબી ઇચ્છા થાય તે મીઠું બનાવી શકે. પણ સરકારે એવો કાયદો કર્યો હતો કે સરકાર સિવાય બીજા કોઈને મીઠું બનાવવાની છૂટ નથી. આથી સરકાર મીઠાની વપરાશ મારફતે મનમાન્યો વેરો વસૂલ કરી શકતી. ગાંધીજીને મતે મીઠા પરના વેરાનો બોજો અમીરો કરતા ગરીબો પર વધારે પડતો હતો. એટલા માટે તેમણે મીઠાના કાયદાને તોડવા માટેની તૈયારી કરવા માંડી અને ગુજરાતના દાંડી ગામે જઈ મીઠું બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો.દાંડી જતાં પહેલાં તેમણે ઉપવાસ કર્યા અને અગણ્યાએંસી સાથીઓ સાથે તેઓએ સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી જવાને કૂચ શરૂ કરી. સૌથી આગળ ગાંધીજી અને તેમની પાછળ સાથીઓ ત્રણ ત્રણની હારમાં ચાલી નીકળ્યા.દરેક સત્યાગ્રહીએ ખભે એક લાકડી લીધી હતી અને તેને એક છેડે નાનો બિસ્તરો લટકતો હતો.ગાંધીજી જ્યાં જ્યાંથી પસાર થતા ત્યાં ત્યાં લોકો તેમનં દર્શને આવતા. રસ્તાઓ પાણી છાંટીને તૈયાર રાખતા.  ફૂલ અને નાળિયેરથી સૌ ગાંધીજીને વધાવતા. રસ્તામાં તેઓ રોકાતા, ભાષણો કરતા અને ઉપદેશ આપી આગળ ચાલતા.આ રીતે ચાલતાં ચાલતાં બારમી માર્ચે નીકળેલા ગાંધીજી પાંચમી એપ્રિલે દાંડી પહોંચ્યા. દાંડી ગુજરાતના દરિયાકિનારે આવેલું બંદરી ગામ છે. અમદાવાદથી બસો માઈલ છેટું છે.

    “મહાત્માજીએ કાનૂનભંગ કરી મીઠું બનાવતાંની સાથે સૂતેલો દેશ જાણે જાગી ઊઠ્યો. લોકોએ ઠેરઠેર મીઠું બનાવી સવિનય કાનૂનભંગ કર્યો. સરકાર પણ તેટલી જ નિર્દયતાથી તેમના પર તૂટી પડી.

    “ચોથી મેની રાતે હથિયારબંધ પોલીસોએ ગાંધીજીની ઝૂંપડીને ઘેરી લીધી. ગાંધીજી અને તેમના સાથીદારો નિરાંતે ઊંઘતા હતા તેવામાં એક અંગ્રેજ અમલદારે ગાંધીજી પર બૅટરી નાખી અને પૂછ્યું, ‘તમે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી છો ?’ ગાંધીજીએ કહ્યું, ‘તમે મને લેવા આવ્યા છો ? થોડી વાર બેસો. હું જરા હાથમોં ધોઈ લઈ તમારી સાથે આવું છું.’ ગાંધીજીએ દાતણ કર્યું અને મોં ધોયું. પોલીસ અમલદાર તેમનો બિસ્તરો લઈ ઊભો રહ્યો. મોં ધોઈ લઈ ગાંધીજીએ પ્રાર્થના કરવા માટે થોડો અસમય રોકાવાની રજા માગી. તેમના સાથીઓ સાથે તેમણે પ્રાર્થના કરી અને ભજન ગાવામાં આવ્યું. સૌએ એક પછી એક મહાત્માજીને પ્રણામ કર્યા. એક સિપાઈએ ખાદીના બે નાના થેલાઓ ઉપાડી લીધા. આ થેલામાં ગાંધીજીએ જરૂરી ચીજો લીધી હતી. ગાંધીજી સૌની આગળ ચાલ્યા અને લૉરીમાં બેઠા. તેમની પાછળ પોલીસો પણ લૉરીમાં ગોઠવાયા. આ રીતે રાતને વખતે પોલીસો ચોરની માફક આવ્યા અને ગાંધીબાપુને પકડી ગયા.”

    હરિ—“ પણ એ બધાએ બૂમાબૂમ કેમ ન કરી ? બૂમાબૂમ કરત તો લોકો દોડી આવત અને તેમને પોલીસો પાસેથી છોડાવી લેત ને?”

    મા—“પોલીસ કે સરકારની સામે થવામાં હિંસા કે જબરદસ્તી કરવી પડે એવું ગાંધીજી કદી નહોતા ઇચ્છતા. એ તુ6 જાણે છે, છતાં આવો સવાલ કેમ પૂછે છે?”

    હરિ—“હા મા, એ વાત તો મને યાદ જ ન રહી ! વારુ, પણ પછી શું થયું  તે તો કહે !”

**************************************************    

 

Posted in miscellenous
વાચકગણ
  • 333,027 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 282 other followers

તારીખીયું
જાન્યુઆરી 2019
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« ડીસેમ્બર    
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો