વિશ્વ વાત્સલ્ય માનવ સેવા ટ્ર્સ્ટ,બગસરા

વિશ્વ વાત્સલ્ય માનવ સેવા ટ્ર્સ્ટ,બગસરા

ત્રિમાસિક કાર્ય અહેવાલ

   પરમ ચૈતન્ય શક્તિની પ્રેરણાથી, આપ સૌના સહકારથી  બગસરા વિસ્તારના વિવિધ સેવાના કામો કરવાની અમોને તક મળી રહી છે, જેનો અમને આનંદ છે.

   જાન્યુઆરી 2021માં આપણી સંસ્થાએ કરેલ કામગીરીનો ટુંકો અહેવાલ આપશ્રીને મોકલતાં આનંદ અનુભવીએ છીએ. જે બાબત જરૂરી માર્ગદર્શન આપવા નમ્ર વિનંતી

  1. વાડીપ્રોજેકટ

દાહોદ, પંચમહાલ,ડાંગ તેમજ મધ્યપ્રદેશ  વગેરે વિસ્તારોમાંથી સ્થાળાંતર કરીને ખેત મજૂરી કરવા માટે અમારા બગસરા વિસ્તાર એક હજારથી વધારે શ્રમિકો  રોજી રોટી માટે આવે છે.આ પરિવારના બાળકો  શિક્ષણથી વંચિત છે.તેમજ તેમને પોતાનું બાળપણ માણવા મળતું નથી, જે તંદુરસ્ત સમાજ માટે સારી વાત  નથી. અમો વધારે ને વધારે બાળકો સુધી પહોંચવામાંગીએ છીએ.જે માટે ‘સીમાશાળા’તા.26-01- 2021થી શરૂ કરેલ છે.અમારો સંકલ્પ   છે કે 100થી વધારેબાળકોને પોતાનું બાળપણ માણવા મળે, કેળવણી પામે,તેવું આયોજન કરી રહ્યા છીએ, હાલ બે સમીશાળાશરૂ કરેલ છે.

   સુખડી યોજના

   અમો સ્લમ વિસ્તારમાં સાત બાળ સંસ્કાર કેંદ્રો ચલાવી રહ્યા છીએ.આ વિસ્તારમાં જે સગર્ભા માતાઓ રહે છે, તેમને પૌષ્ટિક ખોરાક  મળતો નથી.પરિણામે તેની કૂખે જે બાળક જન્મે  છે તે કુપોષિત ન જન્મે તે માટે આ માતાઓને પૌષ્ટિક ખોરાક મળી રહે તેવી સમજ સાથે30 માતાનીક કિલો સુખડી  આપી રહ્યા છીએ. તેઓને સુખડી વિતરણ કરવામાં આવેલ.

   સ્લમ ડેવલપમેંટ કાર્યક્રમ:

સંસ્થા વંચિત પરિવારના બાળકોને શિક્ષણ આપવાનું કામ તો કરે છે, સાથો સાથ આ વિસ્તારમાંસ્વચ્છતા  જળવાય રહે, સંગઠન મજબૂત થાય,  જંગલી પ્રાણીઓથી રક્ષણ મેળવતા થાય, તેમજ  ગંદકી દૂર થાય એ માટે શૌચ ખાડા બનાવવા,વૃક્ષારોપણ  વગેરે પ્રવૃતિઓ માટે એક સેંટર હાલ દત્તક લીધું. તેમાં હાલ 50,000/- થી વધારે ખર્ચ કરી,એક ડેવલપમેંટનું મોડેલ ઉભું કરવા માટે થી કામગીરી શરૂ કરેલ છે. આ વિસ્તારમાં 45 અતિ ગરીબ પરિવારના દેવીપૂજક  લોકો રહે છે.તેઓ છૂટક કામ કરી ચલાવે છે.

4. સ્વરોજગાર પ્રવૃત્તિ માટે યુવાનો સાથેસેમીનાર

  અમારા સાત બાળ સંસ્કાર કેંદ્રોમાં જે ભાઈ બહેનો ધંધો રોજગાર શરૂ કરવા માંગે છે,તેવા યુવાન ભાઈ બહેનોને ધંધો રોજગાર શરૂ કરવા માટે વગર વ્યાજની લોન આપવામાંઆવે છે.   તેમજ જરૂર પડે  તો તાલિમ પણ આપવામાં આવે છે. આ  માર્ચ માસમાં દસ યુવાનોનેરૂ.55000\- નીવગર વ્યાજની લોન આપવામાં આવી છે.

  સંસ્થાનું માનવું છે કે દરેક વ્યક્તિની ધંધા રોજગારની કુશળતા વધારવી જોઈએ.જે દિશામાં અમો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છીએ.આ માટે 3 યુવાનો સાથે એક સેમીનારનું આયોજન પણ કરવામાંઆવેલ છે.

5. આરોગ્ય વિષયક કામગીરી

 આપણી સંસ્થા બગસરા વિસ્તારના 12 ગામોમાં 64 મહિલા મંડળોના માધ્યમથી 700થી વધારે બહેનો સાથે વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરી રહેલ છે. જેમ કે બચત ધિરાણ, માઈક્રો ફાઈનાન્સ,સાસુ વહુવંદના,સર્વોદયપાત્ર,આપણુંઆરોગ્ય આપણા હાથમાં અભિયાન, ગાય આધારિત ખેતી અભિયાન  વગેરે મહિલા સશક્તિકરણનીકામગીરી ચાલી રહી છે. આ કામગીરીને કારણે મહિલાઓની પરિવાર ભાવના વધી રહી છે. સંવેદંશીલતા કે લાગણીભાવ વધી રહ્યો છે. અનેક બહેનો આર્થિક રીતે સ્વાવલંબી બની રહી છે.કોરોના લોક ડાઉન દરમ્યાન 23 જગ્યાએ આરોગ્યવર્ધક ઉકાળો આપવામાંઆવેલ તેમજ 100 થી વધારે બહેનોના મેડીકલ ટેસ્ટ કરાવવાનું આયોજનકરેલ છે. જેમાં બી.પી.ડાયાબીટીસ તેમજ ટેમ્પરેચર વગેરે ટેસ્ટ દ્વારાબહેનોને પોતાની સામાન્ય બિમારીનીજાણકારી મેળવતાથાય,અને તેનો ઉપચાર કરી શકે તે માટે સમજ  સાથે આ અભિયાનશરૂ કરેલ છે.

કુદરતી ઉપચાર નિદાન સારવાર કેમ્પ

સર્વરોગ આયુર્વેદ કુદરતી ઉપચાર નિદાન સારવાર કેમ્પનું આયોજન કરેલ.જેમાં રાજકોટથી ડોકટરો આવેલ.તેમણે 73દર્દીઓને તપાસ કરી. તેમજ એક્યુપ્રેશર, માલિશ  જેવી સારવાર પણ કરવામાંઆવેલ.આ કેમ્પ બહેનો માટે ખૂબ જ ઉપયોગી બની રહેલ છે.આ માત્ર કેમ્પ નથી પરંતુ માર્ગદર્શન તાલીમનું સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે. જે ખરેખર ખૂબ જ ઉપયોગી બને  છે.

   અમારા  મહિલામંડળની બહેનો દ્વારા દર મહિને એક કુદરતી ઉપચાર આયુર્વેદ કેમ્પનું આયોજન કરવામાં આવે છે.જે અનુસંધાને તા.24-01-2021 ના રોજ બગસરા મુકામે કેમ્પ રાખવામાં આવેલ.

7.આંગણવાડી કાર્યકર બહેનો સાથે સંવાદ

   બગસરા તાલુકાની 60 આંગણવાડી બહેનોને અભિનય બાળગીત, બાળવાર્તા,બાળરમતો, સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિ તેમજ વેસ્ટમાંથી બેસ્ટવસ્તુઓ વગેરેશીખવવાની તાલીમ આપવામાંઆવેલ.

   આ તાલીમ શિશુવિહાર ભાવનગરના અનુભવી અને અભ્યાસુ બહેનોએ આપેલ. આતાલીમથી આંગણવાડી બહેનોની સજજતા કેળવાશે અને તેમની આંગણવાડી સમૃદ્ધ બનશે, તેવી શ્રદ્દા સૌની વધી રહેલ જોવા મળી.

8.પ્રયોગવાડી એક નવતર પ્રયોગ

   આપણી સંસ્થા ગાય આધારીત સજીવખેતીનું એક અભિયાન ચલાવી રહેલ છે.જેમાં ખેડૂતોને રાસાયણિક ખાતર અનેજંતુનાશકદવાઓનોવપરાશ ઘટાડે અને ગાય આધારિત ખેતી કરતા થાય તેવાઅભિગમ સાથે બગસરા વિસ્તારમાં 150થીવધુ ખેડૂતો સાથે આ કાર્યક્રમ ચાલી રહેલ છે,

   આ અભિયાનઅંતર્ગત મોડેલ ફાર્મ હાલ બની રહ્યા તાલીમ છે. જે ફેબ્રુઆરી માસમાંખેડૂતપરિસંવાદકરવામાંઆવેલ.આ અભિયાનથી ઘણા ખેડૂતો ગાય આધારિત સજીવખેતી કરતાં થયા છે.

9.મહિલાકૌશલ્ય

મહિલા કૌશલ્ય તાલીમ અંતર્ગત બગસરા તાલુકાના 7 ગામોમાં 200 થી વધારે બહેનોને સિલાઈ તાલીમથી બહેનો સ્વરોજગારીમેળવી રહ્યાંછે. આ તાલીમાર્થી બહેનો આર્થિક રીતે સ્વાવલંબી બની રહીછે.તા.01-06-2021 ના રોજ બગસરા તાલુકાના જુનીહળિયાદ ગામે સિલાઈ તાલીમ વર્ગ શરૂ કરેલ છે. જેમાં26 બહેનો સિલાઈમશીન તાલીમ મેળવી રહેલ છે.

10.જ્યોતિ મહિલા વિકાસ સંગઠન દ્વારા મહિલાઓ ઉત્પાદિત વિવિધ  વસ્તુઓ માર્કેટમાં લોંચ કરી

સંસ્થા દ્વારા જે મહિલા મંડળો ચાલે છે, તેમાં 50 થી વધારે બહેનો સ્વરોજગારીની પ્રવૃત્તિઓ કરી રહેલ છે.આબહેનોદ્વારાખાખરા,પાપડ,ફિનાઈલ, મુખવાસ,વાઢિયાનો મલમ, ફેસપેક વગેરે વિવિધ વસ્તુઓનું જ્યોતિબ્રાન્ડ્થી તા.26-01-2021ના રોજ માર્કેટમાંમુકવામાંઆવેલ છે.

   આ જાન્યુઆરી માસમાંસંસ્થા દ્વારા ઘણી પ્રવૃત્તિઓ થઈ શકી છે.તેનો આનંદ છે.સંસ્થા પાસે સમર્પિત કાર્યકરોની ટીમ છે. લોકભાગીદારી દ્વારા કામગીરી થઈ રહી છે.પરિણામે લોકોનો રાજીપો જોવા મળે છે. બસ! ભગવાનને એટલી જ પ્રાર્થના કે,અમોને સારા કામોમાં નિમિત બનાવે પણ અમારામાં કદી અભિમાન ન આવે આ ઈશ્વરે સોંપેલું કામ છે. આસમજ સાથે આપણે સૌ સાથે મળીને સારા કામોમાં નિમિતરૂપ બનીએએ જ પ્રભુ પ્રાર્થના.

 અમારા આ રિપોર્ટ બાબતે આપનો પ્રતિભાવ જણાવશો તો અમોને વિશેષ આનંદ થશે.

  મારે એક વાત ગૌરવ સાથે કહેવી છે કે દાતાઓએ અમોને સેવાના કામો માટે કદી આર્થિક મુશ્કેલી પડવા દીધી નથી,પરિણામે જ અમોએ વધારે ને વધારે જરૂરિયાત મંદ બાળકો, બહેનો, ખેડૂતો સુધી અમારી સેવા પહોંચતી કરી રહ્યા છીએ.એ જ આનંદ છે બસ આપણા સૌનો સહિયારો આનંદનો વિસ્તાર થતો રહે એ જ અભ્યર્થના સાથે સૌને વંદન.

Posted in miscellenous

જંગમ વિદ્યાપીઠસમા ઓલિયા વિદ્યાપુરુષ: અરવિંદભાઈ પટેલ

જંગમ વિદ્યાપીઠસમા ઓલિયા વિદ્યાપુરુષ: અરવિંદભાઈ પટેલ

કેશુભાઈ  પટેલ

અખંડ આનંદ,એપ્રિલ, 2021\પાનું67

    ગઢવાડા નામે ઓળખાતા તત્કાલિન ખેરાલુ તાલુકાના અંધારિયા ખંડમાં કેળવણીનું કોડિયું પ્રજવલિત કરી એ પંથકના જનમાનસમાં હંમેશને માટે અમર બની ગયેલા અરવિંદભાઈ પટેલ જીવતેજીવ  દંતકથા બની રહ્યા હતા. સતલાસણા ત્યારે સાવ છેવાડું,  ધૂળિયું ગામડું હતું, જે બાકીની શિષ્ટ દુનિયાથી  અલગથલગ પડી ગયેલું તથા સામંતશાહી સકંજામાં દબાયેલું હતું. માંડ આંગળીના વેઢે ગણાય એટલા માણસોએ અમદાવાદ જોયું હશે.ત્યારે તાલુકા મથક ખેરાલુ પણ કોઈ  મધ્ય યુગિન કસબાની શિકલ ધરાવતું હતું. વેપારીઓ વીસનગર  અને કવચિત અમદાવાદ, મહેસાણા કે પાલનપુર  જતા ત્યારે કોઈ જુદી જ દુનિયામાં જઈચડ્યા હોય એવા અહેસાસ  સાથે એમના કોચલામાં પુરાઈ  જતા. કોઈ વધારે માંદું થાય તો એને તાબડ્તોબ જીપમાં નાખી વીસનગર ભેગું  કરી પરિવારજનો કૃત્કૃત્યતા અનુભવતા.

   એવા વિકટ સમયે પાટીદારોની વસતી  અને વણિકોના પ્રભાવ હેઠળના આ ગામનો રસ્તો  પૂછતો એક ઓલિયો આવી ચડ્યો અને એકાએક પંથકની  કુંડળીમાંબધા ગ્રહો સાનુકૂળ બની ગયા !

     અરવિંદભાઈ વડનગર  કે વીસનગર  નજીકની જ કોઈ શાળામાં શિક્ષક તરીકે જોડાઈ આચાર્ય તરીકે આરામથી નિવૃત થઈ શક્યા હોત,શિક્ષક તરીકે પિલવાઈ અને વડનગરમાં  તેઓએ સેવાઓ આપીજ હતી પરંતુ એમના કપાળમાં પણ વિધાત્રી ચૂપચાપ ગઢવાડાનું

નામ લખી ગઈ હોય ત્યાં એ પણ  શું કરે?

    અરવિંદભાઈએ શૂન્યમાંથી સર્જન કર્યું અને સાવ છેવાડે પડેલા સતલાસણાને વખત પૂરતું  છેક અમદાવાદ,મેઘરજ અને ઊંઝા તથા પાટણ સુધી ગાજતું અને ગૂંજતું વિદ્યાધામ બનાવી દીધું. એમની આ તપસ્યા એક મૂક શિક્ષકની સંનિષ્ઠ કારકિર્દી  બની રહી એથી  એમને શિક્ષણ ક્ષેત્રે મળવાં જોઈતાં માનઅકરામ  ભલે ન મળ્યાં,પરંતુ આખા પંથકમાં એક ઉમદા વિદ્યાપુરુષ તરીકે  એમનું નામ અમર થઈ ગયું છે.એમને ગામલોકોએ સહકાર  આપ્યો અને શરૂઆતમાં જે શાળાના આચાર્ય  તરીકે કોઈ ટકતું નહોતું ત્યાં કહીપુર જેવા ખોબા જેવડા ગામડામાંઅભાવો વેઠીને ઊછરેલો આ ઓલિયો છેક નિવૃત્તિવય સુધી પલાંઠી વાળીને બેઠો  અને ફૂલે પુજાયો.

    એમની સ્મૃતિવંદના સ્વરૂપે શ્રી આર.કે.પટેલ, બાબુભાઈ પટેલ તથા શિક્ષણજગતના અન્ય સ્વજનોએ એક નાનકડી પુસ્તિકા પ્રકાશિત કરી દિવંગત  આચાર્યનું તર્પણ કરવાનો સ્તુત્ય પ્રયાસ કર્યો છે.એમને આ રીતે પણ વારંવાર યાદ કરીને સન્માનિત કરવાથી વર્તમાન પેઢીને એના વસમા અતીતનો અંદાજ આવશે.

     આ સંપાદનમાં અરવિંદભાઈની કેફિયત વાંચીને એની પણ ક્ષતિપૂર્તિ થઈરહી છે.અરવિંદભાઈનું જીવન  ત્યાગ, તિતિક્ષા અને સમર્પણના ઊર્મિકાવ્ય  જેવું છે.સતલાસણામાં એમને પૂરતું સન્માન સાંપડ્યું હતું—એમની સેવાઓની કદર સ્વરૂપે પ્રાથમિક શાળાનું નામકરણ પણ થયું છે અને એમનાં જીવનસંગિના નામે વારિગૃહનું નામકરણ કરાયું છે.સતલાસણા સાવ જ સુષુપ્ત દશામાં હતું ત્યારે ઈશ્વરે જ જાણે એક  ઓલિયા આદમીને   કેળવણીનો દીવો લઈને ત્યાં મોકલી આપ્યો.એ શાળામાં અભ્યાસ કરીને તોફાની વિદ્યાર્થીઓ શ્રેષ્ઠ નાગરિકો બન્યા. ડોકટરો-ઈજનેરો અને કલાસવન ઑફિસરો તરીકે કાર્યરત  મહાનુભાવો તરીકે પંકાયા.એ બધા જ એમના વિદ્યાગુરુને અત્યંત ઋણભાવે સ્મરે છે ત્યારે શિક્ષક પણ ખરેખર કોઈ સાધારણ ચીજ નથી જ-એ ચાણક્યસૂત્ર સાર્થક થતું વરતાય છે.

     ગાંધીવિચાર માત્ર બુનિયાદી શિક્ષણસંસ્થાઓ કે આશ્રમશાળાઓ જ જીવંત રાખી શકે એવી માન્યતામાં અર્ધસત્ય છે.અરવિંદભાઈએ ક્યારેય ગાંધીવિચારનો અમલ કરતા હોવાનો દાવો નહોતો કર્યો પરંતુ વડનગર જેવું શહેર  અને તે પણ વતનથી  વેંત છેટું—છોડીને અંતરિયાળ ગઢવાડાની હ્રદયસ્થલીમાં વશી જઈ અરવિંદભાઈ પટેલે જે પ્રદાન કર્યું છે તે ગાંધીવિચાર પ્રેરિત કોઈ પણ ગ્રામ વિદ્યાપીઠથી ઓછું આંકી શકાય એવું નથી.

માણસની ગેરહાજરીમાં જ એની સાચી કિંમત સમજાતી હોય છે, અરવિંદભાઈ પટેલની  હાજરી દરમિયાન સતલાસણા હાઈસ્કૂલની જે પ્રતિષ્ઠા ઊભી થઈ હતી તે અનુગામીઓએ  ટકાવી રાખવા પૂરતો પરિશ્રમ કર્યો જ  હશે એની  ના નહીં;  પણ અરવિંદભાઈ વખતની સતલાસણા હાઈસ્કૂલની રોનક તો કંઈ ઓર જ હતી.અરવિંદભાઈ પટેલ એક હરતીફરતી  વિદ્યાપીઠ જ હતા.

       ખાટલે મોટી ખોટ કે આપણે ત્યાંબોલે એનાં જ  બોર વેચાય  છે. મારી દૃષ્ટિએ આવા શિક્ષણમહર્ષિને વીસરી જઈ રાજકારણીઓ મારફત ફાઈલો રજૂ કરતા માગણ શિક્ષકોને કે રાષ્ટ્રીય ક્ક્ષાના એવૉર્ડ ધરબી દેવા એ વિદ્યાદ્રોહ  છે.

    અરવિંદભાઈ એ તો અલગારી ઓલિયા આદમી હત.સતલાસણાના ચાના વેપારી અને માહ્રદય્વગામિત્ર જે.ટી.શાહ(જયંત શાહ-‘બિંદુ’ ) નો આ સંપાદનમાં સમાવાયેલા લેખ વાંચી એમના અલગારીપણાનો અંદાજ આવશે.તારંગા  રેલવે સ્ટેશને ઊતરી સતલાસણા જવાનો રસ્તો પૂછતો એ મુસાફર ટપાલી સાથે પાંચ ગાઉ ચાલીને સતલાસણા  પહોંચે છે. તમામ પ્રતિકૂળતાઓ નરી આંખે સામે જોવા છતાં એ સતલાસાણાની એ વખતની સાવ વીંખાઈ-પીંખાઈ ગયેલી  શાળાનું નામ ગુજરાતમાં ગૂંજતું કરવાની ખાતરી આપે છે. જે રીતે એશાળાનો કાયાકલ્પ કરે છે તે આપણા શિક્ષણજગતની એક સીમાચિહ્ન રૂપ ઘટના છે. અરવિંદભાઈ કેટલા નિ;સ્પૃહ હતા એની પ્રતીતિ  જે સહજતાપૂર્વક એ સંસ્થામાં પ્રવેશ કર્યો હતો  એ જ  સહજતાપૂર્વક એને’અલવિદા’કહી પોતાનું નિવૃત જીવન પોતાના  ગામમાં જ વિતાવવાના સંકલ્પમાંદૃષ્ટિગોચર થાય છે. જીવલેણ વ્યાધિનો પણ એમણે હસતા મોઢે સ્વીકાર કર્યો. તંબૂશાળામાં ફાનસ લઈ ફરતા આચાર્ય ગામડાના વિદ્યાર્થીને બીડી ફૂંકતો જોઈ દુર્વાસા બની જાય  અને એ વિદ્યાર્થી એમની આજ્ઞા માની લઈ આજીવન વ્યસનમુક્ત બની  નિરામય જીવન વિતાવે,પરંતુ કુદરત કેટલી ક્રૂરતાપૂર્વકનિર્વ્યસની ઋષિને જ કેન્સરની ભેટ આપે !

   અરવિંદભાઈના જીવન પર આખી એક ફિલ્મ બનવી જોઈએ.મને ખાતરી છે કે કોઈ નીવડેલ્સ્સ કસબી દ્વારાસતલાસણાના આ તપસ્વીને કચકડે કંડારશે તોએ ફિલ્મ જરૂર ઓસ્કાર એવોર્ડ જીતી લાવશે.!

13,ઐશ્વર્ય-1,પ્લોટ 132,સેક્ટર-19,ગાંધીનગર.

———————————————–

Posted in miscellenous

સિસ્ટર  એલિઝાબેથ ડે

સિસ્ટર  એલિઝાબેથ ડેની એક પ્રસિદ્ધ એવાં ઑસ્ટ્રેલિયન નર્સ હતાં. રાત-દિવસ દર્દીઓની સેવા  કરવી તેને  જ તેમણે પોતાનો જીવનધર્મ માન્યો હતો.

  એક વાર એક મિત્રે તેમને પૂછ્યું, ‘રાત-દિવસ તમે દર્દીઓની સેવામાં રહેતાં હોવા છતાં તમે તમારા મનની શાંતિ અને પ્રસન્નતા કઈ રીતે જાળવી શકો છો? ક્યારે પણ તમે ઉદાસ અથવા ગુસ્સે થયેલા જોવામાંઆવ્યા નથી.’

    ડેનીનો ઉત્તર કાન દઈને સાંભળવા જેવો છે. ‘બચપણમાં હું ખૂબ ક્રોધી હતી. એક વાર એક નાની અમથી વાતમાં હદ બહારનો ક્રોધ મારાથી થઈ ગયો. ત્યારે મારી માતાએ –શાણી વાંધા-વિરોધની વાત વચ્ચે પણ શાંત રહી તમે ગુસ્સો થૂંકી  નાખોછો ત્યારે સામેવાળો પોતાનાં હથિયાર હેઠાં મૂકી દે છે.એક સીધું-સાદું સત્ય કહું ? જે સ્મિત કરે છે તે અંતમાં જીત મેળવે છે, સ્મિત કરતા રહો અને જીત મેળવતા રહો.

જિતેંદ્ર શાહ,શિવમ એંક્લેવ, (સારાભાઈ) ટેમ્પલ સ્ટ્ર્રીટ પાસે,સુદામા નગર,ગોત્રી રોડ,વડોદરા 390021

મો.:9925835523

Posted in miscellenous

જીવન સરિતા

વાન પ્રસ્થાશ્રમ

સંકલન:પ્રવીણચંદ્ર ઠકકર

કોણે કહ્યું, હું વૃદ્ધ છું?

મારું મકાન જર્જરિત થયું છે, સાચું;

મારાં વસ્ત્રો જીર્ણ થયાં છે, સાચું;

જે દોરડામાંથી વીજ વહે છે તેય હવે કરમાઈ ગયાં છે,સાચું;

પણ મારી વીજ કંઈ વૃદ્ધ થઈ નથી,

મારાંખમીરને ખુમારી ખંડેરમાંયે અકબંધ રહે એવાં છે!

કરચલીઓ પડતી જાય છે ગાલ પર,

ને ચાદર પર દેખાવા માંડ્યા છે સળ

પણ  તે કંઈ મારાં તો નહીં જ !

થાંભલા ભલે ડગમગ થતા હોય,

ઉંબરા થતા હોય ડુંગરા,

ને પાદર થતાં હોય પરદેશ;

પણ મનના પાયા છે સદ્ધર ને સાબૂત,

એની પાંખો છે મક્કમ ને મજબૂત.

મેઘદૂત થઈ આકાશે ઊડવાનું

આસાન છે મનને;

દૂર નથી અલકા એને, કોઠો નથી કૈલાસ એને

મારા  હાથમાં કંપવા જરૂર છે,

પકડ પણએની ઢીલી છે;

પરંતુ એ હાથમાંની કલમ વાટે

મારાં સ્વપનો સહેલાઈથી કાગળ પર ઊતરીને

મોજથી ટહેલી-સહેલી શકેછે આમ તેમ !

જુવાન થયેલા યયાતિની કથા

રંગેચંગે  એમાં ઉઘાડ પામી શકે છે !

ગરબામાં ઢમકતા ઢોલ સાથે

ભલે મારા પગ ન લઈ શકતા હોય ઠેક,

પણ એમના ઘમઘમતા ઘૂઘરાના તાલ

મારા ચિદાકાશમાં નચાવતા રહે છે

વીજળીઓ !

મારી ગુહામાંથી

એક સાવિત્રી દીવો લઈને નીકળી પડી છે….

વાર્ઘક્યને ઉન્મૂલિત કરી નાખનારી

સત્યકામની અમૃતમયતાની એને તલાશ છે…

એ સાવિત્રીના જ અગ્નિકુંડમાંના યજ્ઞ પુરુષને—

સત્પુરુષને—

મારામાં આળસ છાંડીને ઊઠતો અનુભવું છું ત્યારે

ક્યાંથી હોઉં હું વૃદ્ધ?

વૃદ્ધ મારો પડછાયો હોય તો ભલે

હું તો નથી જ નથી !

–ચંદ્રકાંત શેઠ

તરુણ-વ્રુદ્ધ સંવાદ\વિનોબા

   એક છે તરુણ-શક્તિ અને બીજી છે, વૃદ્ધ-શક્તિ. એ બંનેની વચ્ચે ટક્કર ઊભી થાય છે. તરુણોને થાય છે કે વૃદ્ધો જોરને શોરથી આગળ નથી વધતા અને અમને પણ આગળ વધવા નથી દેતા. વૃદ્ધો ક્રાંતિની કલ્પના છોડીને પોતાની  ઘર-ગૃહસ્થીમાં અને પોતાની સંસ્થાઓમાં બંધાઈ ગયા છે. વૃદ્ધો માટે સામાન્ય રીતે તરુણોની આવી ફરિયાદ રહેતી હોય છે.

    તરુણોને વૃદ્ધો વચ્ચે આવી જે ટકકર ઊભી થાય છે, તેનું મને આશ્ચર્ય નથી અને દુ:ખ પણ નથી, બલ્કે દુ:ખ નથી એમ કહેવું પુરતું નથી. કહેવું તો એમ જોઈએ કે આવી ટકકરથી મને ખુશી થાય છે.

      મેં ઘણીવાર કહ્યુંછેકે નવી પેઢી જે હોય છે, તે આપણા ખભા પર બેઠી હોય છે. બાળકો પિતાના ખભા પર બેઠાં હોય છે, તેથી પિતા જેટલું દૂર જોઈ શકે છે.જો કે  મારી આ વાત સાંભળીને મારા મિત્ર ગોપાલરાવ એક વાર બોલ્યા. ‘વિનોબા,તમારી વાત તો સાચી છે, ઘણી વાર ઉપમા તમે દીધી. પરંતું

એ જે તરુણ પિતાના ખભા ઉપર બેઠો છે, તે જો આંધળો હોય તો શું જોવાનો?  માટે એવધુ દૂરનું જોશે એ વાત સાચી, શરત એટલી જ કે, તે આંધળો  નહીં,આંખવાળો  હોય,”  આ વાત પણ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે, તરુણ જો આંખવાળો  હશે, તો જવધુ દૂરનું જોઈશકશે.

   ગીતામાં ઉત્તમ કાર્યકર્તા,જેને તેણે સાત્ત્વિક  કર્તાકહ્યો છે, તેનાં બે વિશેષણ છે. ધ્રુતિ  અને ઉત્સાહ. ઉત્તમ કાર્યકર્તામાં ધ્રુતિ જોઈએ  અને ઉત્સાહ જોઈએ. મેં ઘણી જગ્યાએ જોયુંકે ‘તરુણઉત્સાહી મંડળ’બનાવે છે. તો મેં કહ્યું કે  આ કહેવાની શીજરૂર છે?  તરુણો તો ઉત્સાહી હોય જ છે. એટલા વાસ્તે’તરુણ ધૃતિમંડળ’ બનાવો, ને’વૃદ્ધઉત્સાહી મંડળ ‘ બનાવવું જોઈએ. વૃદ્ધોમાં સામાન્ય રીતે ઉત્સાહ ઓછો હોય છે,એટલે એમનાં વૃદ્ધ ઉત્સાહી મંડળ બનવાં જોઈએ.

આપણને બંને જોઈએ છે, હોશ અને જોશ, તરુણોમાં હોય છે જોશ,પણ હું તો કહીશકે બંનેમાં હોશ ને જોશ બેઉ જોઈએ ત્યારે કામ થાય છે.

    તરુણોને હું કહું છુંકે તમારામાંજે ઉત્સાહ છે, તે મને બહુ ગમે છે, મને બહુ પ્રિય છે; પરંતુ  થોડોક સંયમ રાખો અનેવૃદ્ધો પાસેથી તમારે જે લેવાનું છે,તે લઈને આગળ વધો. ભૂમિતિના સિદ્ધાંતની ખોજ કરવા નીકળ્યા છો, તે સારી વાત છે; પરંતુ અત્યાર સુધીમાં યુકિલડ વગેરે જે ખોજ કરી ચૂક્યા છે, તે બરાબર સમજી  લો અને પછી  તેનાથી આગળ વધો, યુકિલડ વગેરે જે ખોજ કરે ચૂક્યા છે, તે બરાબર સમજી લો અને પછી તેનાથી આગળ વધો, યુકિલડ વગેરેની ખોજને સમજી લીધા વિના તમે ભૂમિતિની ખોજ કરવામાં જશો,તો તે ઠીક નહીં થાય, એટલે વૃદ્ધો પાસેથી જે લેવાનું છે, તે પહેલાં લો અને પછી તેનેઆગળ વધારો.

    મહાભારતમાં આ યક્ષપ્રસ્ન છે.યુધિષ્ઠિરને યક્ષે સવાલ પૂછયો,”જ્ઞાન કેમ થાય” તો યુધિષ્ઠર ઉત્તર આપે છે. “વૃદ્ધની સેવા કરવાથી જ્ઞાન મળે છે” એટલે વૃદ્ધોની સેવા કરીને એમની પાસે જેટલુંયે જ્ઞાન હોય તે પ્રાપ્ત કરી લેવુંઅને પછી આગળ વધવું.

   તરુણોએ હંમેશાંઆગળ જ વધતા રહેવાનું છે.તેમાં જો વૃદ્ધ લોકો વચ્ચે આવતા હોય,  તો એમની સામે સાફ-સાફ વાત કરવી-જેવી લક્ષ્મણે પરશુરામને કરી હતી. તુલસીદાસજીએ આ લક્ષ્મણ-પરશુરામ સંવાદનું બહુ વિસ્તરણથી વર્ણનકર્યું છે. લક્ષ્મણ –પરશુરામને ખૂબ ખૂબ સંભળાવે છે. રામજી એ તટસ્થ ભાવે સાંભળી રહ્યા છે. આમ તો ચૂપચાપ બેઠા રહ્યા,અને પછી વચ્ચે પડીને એમને લક્ષ્મણને જરા વાર્યો અને ત્યારે કામ પાર પડ્યું.

પરશુરામ અને લક્ષ્મણના સંવાદનું આટલા  વિસ્તારથી વર્ણન કર્યુ. તેમાં ઘણો આવેશ પણ છે અને  પરશુરામની અવહેલના પણ છે. આ બધું તુલસીદાસજીએ શું કામ કર્યું?  કેમ કે બે  પેઢીઓ વચ્ચે જે અંતર છે,તે ધ્યાનમાં આવે.જૂની પેઢી છે પરશુરામ, નવી પેઢી છે લક્ષ્મણ અને નવી પેઢીએ હંમેશાં આગળ જ જવાનું  છે.

  પરંતુ એકવાર શું થયું? મહાભારતના યુદ્ધની વાત છે. દ્રોણાચાર્ય પાંડવોની સેનાનો ખૂબ સંહાર કરી રહ્યાં છે. એટલે રાતે  પાંડવો બધા ભેળા થયા છે.કૃષ્ણ છે, યુધિષ્ઠિર છે, અર્જુન છે. ચર્ચા કરી રહ્યાં છે કે હવે શું કરવું, ત્યારે યુધિષ્ઠિર બોલ્યા, “ અર્જુન! તારા ગાંડીવની શી કિંમત રહી? પાંડવોનો આટલો  બધો સંહાર થઈ રહ્યો છે અને તારું ગાંડીવ કાંઈ નથી કરી શકતું? ક્યાં ગઈ તારા ગાંડીવની સાખ?”

    આ સાંભળીને અર્જુન મોટા ભાઈને મારવા ઊભો થઈ ગયો ! કેમ કે એની પ્રતિજ્ઞા હતી કે જે કોઈ એના ગાંડીવની નિંદા કરશે,તેને તે મારીનાખશે. યુધિષ્ઠિરે નિંદા કરી, તેને તે મારવા ઊભો થઈ  ગયો, ત્યારે કૃષ્ણે તેનો હાથ પકડીને  તેને , રોક્યો,કૃષ્ણેતેને કહ્યું કે આ તો તારી બેવકૂફી છે!  આમાં તારા જ્ઞાનની નાદારી જણાય છે,અને તે સ્વાભાવિક છે.તેં વૃદ્ધોની સેવા નથી કરી,એટલે તું આવો બેવકૂફ રહ્યો છે ! ‘ન વૃદ્ધા:સેવિતા –ત્વયા’! અને પછી કહ્યું કે આમાં એમણે તારા ગાંડીવની વાત કરી, જરા ઘસાતું બોલ્યા, તે તારો ઉત્સાહ જગાવવા માટે કર્યું,તારી કે તારા ગાંડીવની માનહાની કરવા માટે નહીં.એટલા વાસ્તે ગાંડીવ-નિંદા વાળી તારી પ્રતિજ્ઞા છે,તે અહીં લાગુ નથી પડતી.

    આવો વિવેક પણ તરુણોમાં હોવો જોઈએ.બીજી બાજુ,વૃદ્ધોએ પણ પોતાના તરફથી તરુણોના ઉત્સાહનો ક્યારેય ભંગ ન થાય, તે જોવું જોઈએ.

   તરુણોને વૃદ્ધો વચ્ચે સંબંધ કેવો હોવો જોઈએ,તેની બીજી એક વાત કહું.મહાભારતનું યુદ્ધ શરૂ થઈ રહ્યું હતું. પહેલો દિવસ.પ્રાત;કાળમાં યુધિષ્ઠિર ઊઠ્યા અને પદયાત્રા કરતાં શત્રુના કેમ્પમાં ગયા.ભીષ્મ પિતામહ પાસે.સાષ્ટાંગ પ્રણામ  કરીને બોલ્યા,”આશીર્વાદ માગવા આવ્યો છું” ભીષ્મ  બોલ્યા , “ધન્ય છે,કેવા આશીર્વાદ જોઈએ?” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “ તમારીપાસેથી કાંઈક જાણવા માગું છું” “શું” તો યુધિષ્ઠિરે કહ્યું,’ તમારું મૃત્યુ કઈ રીતે થશે,તે જાણવા માગું છું.”

   અદ ભુત જછેને! દુનિયાભરમાં કોઈ એવું મહાકાવ્ય મળશે, જેમાં આ પ્રકારનો કિસ્સો હોય?હોય?મહાભારત એટલે મહાભારત જ !અને  આશ્ચર્યની વાત કે ભીષ્મે પણ  પ્રસન્ન થઈનેકહ્યુંકે મારું મૃત્યુ આવી જ યુક્તિથી થઈ શકે છે એમ કહીને યુક્તિ બતાવી.અને આગળ જ્ણાયું કે એજ યુક્તિથી એમને મારી શકાયા, બાકી,અર્જુન બીજી કોઈ રીતે એમને મારી ન શક્યો.

    કવિએ વર્ણન કર્યું છે કે બંને સામસામે લડી રહ્યા છે. એક તરફ પરમ વૃદ્ધ ભીષ્મ પિતામહ  અને બીજી તરફ સામે તરુણ-યુવા  અર્જુન. બંને તરફથી બાણ-વૃષ્ટિ ચાલી રહી છે. ભીષ્મ સામે અર્જુન ફિક્કો પડી રહ્યો છેઅને પછી ભીષ્મે પોતાને મારવા માટેની જે યુક્તિ બતાવેલી,તેનો અમલ કરવામાં આવ્યો અને ભીષ્મને મારવામાં આવ્યા. તરુણોને વૃદ્ધો સામસામે  હોય,તોયે એમનો સંબંધ આવો મીઠો હોવો જોઈએ. બંનેનો સંયોગ થવો જોઈએ.

   છેલ્લે એક વાત.મને ચોક્કસ ખબર નથી, મેં સાંભળ્યું છે કે આપણી રાજસભામાં કદાચ આ વાક્ય લખી રાખવામાં આવ્યું છે: ‘ન સા સભ, યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધા:’ જ્યાં વૃદ્ધો નથી,ત્યાં સભા જ નથી. એટલા વાસ્તે સભામાં  વૃદ્ધો હોય તે જરૂરી છે.તરુણોની સભા  હોય ,તરુણોની સભા હોય,તરુણોની ચર્ચા ચાલતી હોય , પરંતુ  તે ચર્ચા ઉચિત ઢબે  ચાલે, તેમાં કાંઈક નિયમનનો અંકુશ રહે, તો  વૃદ્ધોના હાથમાં એટલો અંકુશ રાખવામાંઆવ્યો છે.

———————————————-

Posted in miscellenous

વાનપ્રસ્થાશ્રમ

વાન પ્રસ્થાશ્રમ

સંકલન:પ્રવીણચંદ્ર ઠકકર

કોણે કહ્યું, હું વૃદ્ધ છું?

મારું મકાન જર્જરિત થયું છે, સાચું;

મારાં વસ્ત્રો જીર્ણ થયાં છે, સાચું;

જે દોરડામાંથી વીજ વહે છે તેય હવે કરમાઈ ગયાં છે,સાચું;

પણ મારી વીજ કંઈ વૃદ્ધ થઈ નથી,

મારાંખમીરને ખુમારી ખંડેરમાંયે અકબંધ રહે એવાં છે!

કરચલીઓ પડતી જાય છે ગાલ પર,

ને ચાદર પર દેખાવા માંડ્યા છે સળ

પણ  તે કંઈ મારાં તો નહીં જ !

થાંભલા ભલે ડગમગ થતા હોય,

ઉંબરા થતા હોય ડુંગરા,

ને પાદર થતાં હોય પરદેશ;

પણ મનના પાયા છે સદ્ધર ને સાબૂત,

એની પાંખો છે મક્કમ ને મજબૂત.

મેઘદૂત થઈ આકાશે ઊડવાનું

આસાન છે મનને;

દૂર નથી અલકા એને, કોઠો નથી કૈલાસ એને

મારા  હાથમાં કંપવા જરૂર છે,

પકડ પણએની ઢીલી છે;

પરંતુ એ હાથમાંની કલમ વાટે

મારાં સ્વપનો સહેલાઈથી કાગળ પર ઊતરીને

મોજથી ટહેલી-સહેલી શકેછે આમ તેમ !

જુવાન થયેલા યયાતિની કથા

રંગેચંગે  એમાં ઉઘાડ પામી શકે છે !

ગરબામાં ઢમકતા ઢોલ સાથે

ભલે મારા પગ ન લઈ શકતા હોય ઠેક,

પણ એમના ઘમઘમતા ઘૂઘરાના તાલ

મારા ચિદાકાશમાં નચાવતા રહે છે

વીજળીઓ !

મારી ગુહામાંથી

એક સાવિત્રી દીવો લઈને નીકળી પડી છે….

વાર્ઘક્યને ઉન્મૂલિત કરી નાખનારી

સત્યકામની અમૃતમયતાની એને તલાશ છે…

એ સાવિત્રીના જ અગ્નિકુંડમાંના યજ્ઞ પુરુષને—

સત્પુરુષને—

મારામાં આળસ છાંડીને ઊઠતો અનુભવું છું ત્યારે

ક્યાંથી હોઉં હું વૃદ્ધ?

વૃદ્ધ મારો પડછાયો હોય તો ભલે

હું તો નથી જ નથી !

–ચંદ્રકાંત શેઠ

તરુણ-વ્રુદ્ધ સંવાદ\વિનોબા

   એક છે તરુણ-શક્તિ અને બીજી છે, વૃદ્ધ-શક્તિ. એ બંનેની વચ્ચે ટક્કર ઊભી થાય છે. તરુણોને થાય છે કે વૃદ્ધો જોરને શોરથી આગળ નથી વધતા અને અમને પણ આગળ વધવા નથી દેતા. વૃદ્ધો ક્રાંતિની કલ્પના છોડીને પોતાની  ઘર-ગૃહસ્થીમાં અને પોતાની સંસ્થાઓમાં બંધાઈ ગયા છે. વૃદ્ધો માટે સામાન્ય રીતે તરુણોની આવી ફરિયાદ રહેતી હોય છે.

    તરુણોને વૃદ્ધો વચ્ચે આવી જે ટકકર ઊભી થાય છે, તેનું મને આશ્ચર્ય નથી અને દુ:ખ પણ નથી, બલ્કે દુ:ખ નથી એમ કહેવું પુરતું નથી. કહેવું તો એમ જોઈએ કે આવી ટકકરથી મને ખુશી થાય છે.

      મેં ઘણીવાર કહ્યુંછેકે નવી પેઢી જે હોય છે, તે આપણા ખભા પર બેઠી હોય છે. બાળકો પિતાના ખભા પર બેઠાં હોય છે, તેથી પિતા જેટલું દૂર જોઈ શકે છે.જો કે  મારી આ વાત સાંભળીને મારા મિત્ર ગોપાલરાવ એક વાર બોલ્યા. ‘વિનોબા,તમારી વાત તો સાચી છે, ઘણી વાર ઉપમા તમે દીધી. પરંતું

એ જે તરુણ પિતાના ખભા ઉપર બેઠો છે, તે જો આંધળો હોય તો શું જોવાનો?  માટે એવધુ દૂરનું જોશે એ વાત સાચી, શરત એટલી જ કે, તે આંધળો  નહીં,આંખવાળો  હોય,”  આ વાત પણ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે, તરુણ જો આંખવાળો  હશે, તો જવધુ દૂરનું જોઈશકશે.

   ગીતામાં ઉત્તમ કાર્યકર્તા,જેને તેણે સાત્ત્વિક  કર્તાકહ્યો છે, તેનાં બે વિશેષણ છે. ધ્રુતિ  અને ઉત્સાહ. ઉત્તમ કાર્યકર્તામાં ધ્રુતિ જોઈએ  અને ઉત્સાહ જોઈએ. મેં ઘણી જગ્યાએ જોયુંકે ‘તરુણઉત્સાહી મંડળ’બનાવે છે. તો મેં કહ્યું કે  આ કહેવાની શીજરૂર છે?  તરુણો તો ઉત્સાહી હોય જ છે. એટલા વાસ્તે’તરુણ ધૃતિમંડળ’ બનાવો, ને’વૃદ્ધઉત્સાહી મંડળ ‘ બનાવવું જોઈએ. વૃદ્ધોમાં સામાન્ય રીતે ઉત્સાહ ઓછો હોય છે,એટલે એમનાં વૃદ્ધ ઉત્સાહી મંડળ બનવાં જોઈએ.

આપણને બંને જોઈએ છે, હોશ અને જોશ, તરુણોમાં હોય છે જોશ,પણ હું તો કહીશકે બંનેમાં હોશ ને જોશ બેઉ જોઈએ ત્યારે કામ થાય છે.

    તરુણોને હું કહું છુંકે તમારામાંજે ઉત્સાહ છે, તે મને બહુ ગમે છે, મને બહુ પ્રિય છે; પરંતુ  થોડોક સંયમ રાખો અનેવૃદ્ધો પાસેથી તમારે જે લેવાનું છે,તે લઈને આગળ વધો. ભૂમિતિના સિદ્ધાંતની ખોજ કરવા નીકળ્યા છો, તે સારી વાત છે; પરંતુ અત્યાર સુધીમાં યુકિલડ વગેરે જે ખોજ કરી ચૂક્યા છે, તે બરાબર સમજી  લો અને પછી  તેનાથી આગળ વધો, યુકિલડ વગેરે જે ખોજ કરે ચૂક્યા છે, તે બરાબર સમજી લો અને પછી તેનાથી આગળ વધો, યુકિલડ વગેરેની ખોજને સમજી લીધા વિના તમે ભૂમિતિની ખોજ કરવામાં જશો,તો તે ઠીક નહીં થાય, એટલે વૃદ્ધો પાસેથી જે લેવાનું છે, તે પહેલાં લો અને પછી તેનેઆગળ વધારો.

    મહાભારતમાં આ યક્ષપ્રસ્ન છે.યુધિષ્ઠિરને યક્ષે સવાલ પૂછયો,”જ્ઞાન કેમ થાય” તો યુધિષ્ઠર ઉત્તર આપે છે. “વૃદ્ધની સેવા કરવાથી જ્ઞાન મળે છે” એટલે વૃદ્ધોની સેવા કરીને એમની પાસે જેટલુંયે જ્ઞાન હોય તે પ્રાપ્ત કરી લેવુંઅને પછી આગળ વધવું.

   તરુણોએ હંમેશાંઆગળ જ વધતા રહેવાનું છે.તેમાં જો વૃદ્ધ લોકો વચ્ચે આવતા હોય,  તો એમની સામે સાફ-સાફ વાત કરવી-જેવી લક્ષ્મણે પરશુરામને કરી હતી. તુલસીદાસજીએ આ લક્ષ્મણ-પરશુરામ સંવાદનું બહુ વિસ્તરણથી વર્ણનકર્યું છે. લક્ષ્મણ –પરશુરામને ખૂબ ખૂબ સંભળાવે છે. રામજી એ તટસ્થ ભાવે સાંભળી રહ્યા છે. આમ તો ચૂપચાપ બેઠા રહ્યા,અને પછી વચ્ચે પડીને એમને લક્ષ્મણને જરા વાર્યો અને ત્યારે કામ પાર પડ્યું.

પરશુરામ અને લક્ષ્મણના સંવાદનું આટલા  વિસ્તારથી વર્ણન કર્યુ. તેમાં ઘણો આવેશ પણ છે અને  પરશુરામની અવહેલના પણ છે. આ બધું તુલસીદાસજીએ શું કામ કર્યું?  કેમ કે બે  પેઢીઓ વચ્ચે જે અંતર છે,તે ધ્યાનમાં આવે.જૂની પેઢી છે પરશુરામ, નવી પેઢી છે લક્ષ્મણ અને નવી પેઢીએ હંમેશાં આગળ જ જવાનું  છે.

  પરંતુ એકવાર શું થયું? મહાભારતના યુદ્ધની વાત છે. દ્રોણાચાર્ય પાંડવોની સેનાનો ખૂબ સંહાર કરી રહ્યાં છે. એટલે રાતે  પાંડવો બધા ભેળા થયા છે.કૃષ્ણ છે, યુધિષ્ઠિર છે, અર્જુન છે. ચર્ચા કરી રહ્યાં છે કે હવે શું કરવું, ત્યારે યુધિષ્ઠિર બોલ્યા, “ અર્જુન! તારા ગાંડીવની શી કિંમત રહી? પાંડવોનો આટલો  બધો સંહાર થઈ રહ્યો છે અને તારું ગાંડીવ કાંઈ નથી કરી શકતું? ક્યાં ગઈ તારા ગાંડીવની સાખ?”

    આ સાંભળીને અર્જુન મોટા ભાઈને મારવા ઊભો થઈ ગયો ! કેમ કે એની પ્રતિજ્ઞા હતી કે જે કોઈ એના ગાંડીવની નિંદા કરશે,તેને તે મારીનાખશે. યુધિષ્ઠિરે નિંદા કરી, તેને તે મારવા ઊભો થઈ  ગયો, ત્યારે કૃષ્ણે તેનો હાથ પકડીને  તેને , રોક્યો,કૃષ્ણેતેને કહ્યું કે આ તો તારી બેવકૂફી છે!  આમાં તારા જ્ઞાનની નાદારી જણાય છે,અને તે સ્વાભાવિક છે.તેં વૃદ્ધોની સેવા નથી કરી,એટલે તું આવો બેવકૂફ રહ્યો છે ! ‘ન વૃદ્ધા:સેવિતા –ત્વયા’! અને પછી કહ્યું કે આમાં એમણે તારા ગાંડીવની વાત કરી, જરા ઘસાતું બોલ્યા, તે તારો ઉત્સાહ જગાવવા માટે કર્યું,તારી કે તારા ગાંડીવની માનહાની કરવા માટે નહીં.એટલા વાસ્તે ગાંડીવ-નિંદા વાળી તારી પ્રતિજ્ઞા છે,તે અહીં લાગુ નથી પડતી.

    આવો વિવેક પણ તરુણોમાં હોવો જોઈએ.બીજી બાજુ,વૃદ્ધોએ પણ પોતાના તરફથી તરુણોના ઉત્સાહનો ક્યારેય ભંગ ન થાય, તે જોવું જોઈએ.

   તરુણોને વૃદ્ધો વચ્ચે સંબંધ કેવો હોવો જોઈએ,તેની બીજી એક વાત કહું.મહાભારતનું યુદ્ધ શરૂ થઈ રહ્યું હતું. પહેલો દિવસ.પ્રાત;કાળમાં યુધિષ્ઠિર ઊઠ્યા અને પદયાત્રા કરતાં શત્રુના કેમ્પમાં ગયા.ભીષ્મ પિતામહ પાસે.સાષ્ટાંગ પ્રણામ  કરીને બોલ્યા,”આશીર્વાદ માગવા આવ્યો છું” ભીષ્મ  બોલ્યા , “ધન્ય છે,કેવા આશીર્વાદ જોઈએ?” યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “ તમારીપાસેથી કાંઈક જાણવા માગું છું” “શું” તો યુધિષ્ઠિરે કહ્યું,’ તમારું મૃત્યુ કઈ રીતે થશે,તે જાણવા માગું છું.”

   અદ ભુત જછેને! દુનિયાભરમાં કોઈ એવું મહાકાવ્ય મળશે, જેમાં આ પ્રકારનો કિસ્સો હોય?હોય?મહાભારત એટલે મહાભારત જ !અને  આશ્ચર્યની વાત કે ભીષ્મે પણ  પ્રસન્ન થઈનેકહ્યુંકે મારું મૃત્યુ આવી જ યુક્તિથી થઈ શકે છે એમ કહીને યુક્તિ બતાવી.અને આગળ જ્ણાયું કે એજ યુક્તિથી એમને મારી શકાયા, બાકી,અર્જુન બીજી કોઈ રીતે એમને મારી ન શક્યો.

    કવિએ વર્ણન કર્યું છે કે બંને સામસામે લડી રહ્યા છે. એક તરફ પરમ વૃદ્ધ ભીષ્મ પિતામહ  અને બીજી તરફ સામે તરુણ-યુવા  અર્જુન. બંને તરફથી બાણ-વૃષ્ટિ ચાલી રહી છે. ભીષ્મ સામે અર્જુન ફિક્કો પડી રહ્યો છેઅને પછી ભીષ્મે પોતાને મારવા માટેની જે યુક્તિ બતાવેલી,તેનો અમલ કરવામાં આવ્યો અને ભીષ્મને મારવામાં આવ્યા. તરુણોને વૃદ્ધો સામસામે  હોય,તોયે એમનો સંબંધ આવો મીઠો હોવો જોઈએ. બંનેનો સંયોગ થવો જોઈએ.

   છેલ્લે એક વાત.મને ચોક્કસ ખબર નથી, મેં સાંભળ્યું છે કે આપણી રાજસભામાં કદાચ આ વાક્ય લખી રાખવામાં આવ્યું છે: ‘ન સા સભ, યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધા:’ જ્યાં વૃદ્ધો નથી,ત્યાં સભા જ નથી. એટલા વાસ્તે સભામાં  વૃદ્ધો હોય તે જરૂરી છે.તરુણોની સભા  હોય ,તરુણોની સભા હોય,તરુણોની ચર્ચા ચાલતી હોય , પરંતુ  તે ચર્ચા ઉચિત ઢબે  ચાલે, તેમાં કાંઈક નિયમનનો અંકુશ રહે, તો  વૃદ્ધોના હાથમાં એટલો અંકુશ રાખવામાંઆવ્યો છે.

———————————————-

Posted in miscellenous

મંત્રીશ્રીની વિનમ્રતા-સાદાઈ/વી.ટી. આચાર્ય

અખંડ આનંદ,એપ્રિલ2021

આશરે 50 વર્ષ ઉપરની બીના છે. જ્યારે હું રાજકોટ ગોંડલ રોડ ઉપર આવેલ કૈવલ્ય્ધામમાં રહી કોલેજનો અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે દેવીપ્રસાદ ડી.ટી.આચાર્ય અમદાવાદમાં ઘીકાંટા કોર્ટમાં ન્ય્યાયાધીશ હતા.

    આ દરમિયાન દૈનિક પેપરમાં સમાચાર વાંચ્યા કે અમુક કેસમાં રાજ્યના તત્કાલિન ગૃહમંત્રી શ્રીરસિકલાલ પરીખની સાહેદ તરીકે જુબાની  થનાર છે.મારી રૂમમાં રહેતા અન્ય વિદ્યાર્થીઓ અમદાવાદ જઈ ગૃહમંત્રીશ્રીની જુબાની સાંભળવા અને કોર્ટ કાર્યવાહી નિહાળવા આતુરતા  થતાં,અમે રાતની ગાડી પકડી સવારે અમદાવાદ પહોંચ્યા.

   અમે બધા વિદ્યાર્થીઓએ ધર્મશાળામાં સ્નાન,ચા-પાણી કરી,ઘીકાંટા ખાતે આવેલ ન્યાયાલય તરફ પ્રયાણ કર્યું.

   બરાબર 11-00 વાગ્યે  ગૃહમંત્રીશ્રીએ  ઝાંપા બહાર ગાડી પાર્ક કરાવી,પોતે ચાલીને કોઈ અંગરક્ષક વગર સરકારી વકીલની ઓફિસમાં આવ્યા.ત્યાં પૃચ્છા કરી  કોર્ટની માહિતી મેળવી, ખુરશીમાં શાંતિથી બેઠા. સરકારી વકીલે કોર્ટમાં જઈ, દૈનિક બોર્ડમાં જોઈ,કેસ  ક્યારે નીકળશે તેની માહિતી ઓફિસમાં આવી એમને આપી. ગૃહમંત્રીશ્રીએ કોઈપણ આડંબર વગર કોર્ટ રૂમ તરફ પ્રયાણ કર્યું. એક સામાન્ય પક્ષકાર—સાહેદ જેમ  પાછળની સીટમાં બેસી ગયા. પોતે લંડનમાં અભ્યાસ કરેલો અને ઉચ્ચ  ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરેલી  જેથી  પોતે કોર્ટની કાર્યવાહી નિહાળવા પણ ઉત્સુક હતા.

   થોડીવાર પછી કેસ નીકળતાં પટાવાળાએ નામ પોકાર્યું. એટલે ગૃહમંત્રી હાજર થઈ સાહેદના પાંજરામાં આવી પહોંચ્યા. બોક્ષમાં વિનમ્રતાથી માથું ઝુકાવી,  કોર્ટની માન-મર્યાદા જાળવી. જુબાની  પૂરી થતાં, ન્યાયાધીશે જવા અનુગ્રહ કરતાં ફરી માન અપી શાંતિથી વિદાય લીધી.

   અમને પ્રતીતિ થઈ કે કેવા હતા તે સમયના સમાજ સેવક ! કેવી વિનમ્રતા, કોઈ આડંબર વગર શાંતિથી આવી  વિધિસર જુબાની આપી વિદાય લીધી. ન્યાયાધીશને પણ પ્રતીતિ થઈ કે કેવા હતા તે વખતના ન્યાયાધીશ ! કોઈપણ રીતે વિચલિત થયા વગર, કોર્ટના મોભા પ્રમાણે, કોઈપણ દબાણ વગર, તેમજ પ્રભાવિત થયા વગર કોર્ટની કાર્યવાહી કરી. આવા હતા તે વખતના સમાજસેવક અને ન્યાયાધીશ.

402,તેજશ્રી ફ્લેટ,વિમલ હાઉસ સામે,

સરદાર પટેલ સ્ટેડિયમ,અમદાવાદ-14

મો09905345620

——————————————

મંત્રીશ્રીની વિનમ્રતા-સાદાઈ/વી.ટી. આચાર્ય

અખંડ આનંદ,એપ્રિલ2021

આશરે 50 વર્ષ ઉપરની બીના છે. જ્યારે હું રાજકોટ ગોંડલ રોડ ઉપર આવેલ કૈવલ્ય્ધામમાં રહી કોલેજનો અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે દેવીપ્રસાદ ડી.ટી.આચાર્ય અમદાવાદમાં ઘીકાંટા કોર્ટમાં ન્ય્યાયાધીશ હતા.

    આ દરમિયાન દૈનિક પેપરમાં સમાચાર વાંચ્યા કે અમુક કેસમાં રાજ્યના તત્કાલિન ગૃહમંત્રી શ્રીરસિકલાલ પરીખની સાહેદ તરીકે જુબાની  થનાર છે.મારી રૂમમાં રહેતા અન્ય વિદ્યાર્થીઓ અમદાવાદ જઈ ગૃહમંત્રીશ્રીની જુબાની સાંભળવા અને કોર્ટ કાર્યવાહી નિહાળવા આતુરતા  થતાં,અમે રાતની ગાડી પકડી સવારે અમદાવાદ પહોંચ્યા.

   અમે બધા વિદ્યાર્થીઓએ ધર્મશાળામાં સ્નાન,ચા-પાણી કરી,ઘીકાંટા ખાતે આવેલ ન્યાયાલય તરફ પ્રયાણ કર્યું.

   બરાબર 11-00 વાગ્યે  ગૃહમંત્રીશ્રીએ  ઝાંપા બહાર ગાડી પાર્ક કરાવી,પોતે ચાલીને કોઈ અંગરક્ષક વગર સરકારી વકીલની ઓફિસમાં આવ્યા.ત્યાં પૃચ્છા કરી  કોર્ટની માહિતી મેળવી, ખુરશીમાં શાંતિથી બેઠા. સરકારી વકીલે કોર્ટમાં જઈ, દૈનિક બોર્ડમાં જોઈ,કેસ  ક્યારે નીકળશે તેની માહિતી ઓફિસમાં આવી એમને આપી. ગૃહમંત્રીશ્રીએ કોઈપણ આડંબર વગર કોર્ટ રૂમ તરફ પ્રયાણ કર્યું. એક સામાન્ય પક્ષકાર—સાહેદ જેમ  પાછળની સીટમાં બેસી ગયા. પોતે લંડનમાં અભ્યાસ કરેલો અને ઉચ્ચ  ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરેલી  જેથી  પોતે કોર્ટની કાર્યવાહી નિહાળવા પણ ઉત્સુક હતા.

   થોડીવાર પછી કેસ નીકળતાં પટાવાળાએ નામ પોકાર્યું. એટલે ગૃહમંત્રી હાજર થઈ સાહેદના પાંજરામાં આવી પહોંચ્યા. બોક્ષમાં વિનમ્રતાથી માથું ઝુકાવી,  કોર્ટની માન-મર્યાદા જાળવી. જુબાની  પૂરી થતાં, ન્યાયાધીશે જવા અનુગ્રહ કરતાં ફરી માન અપી શાંતિથી વિદાય લીધી.

   અમને પ્રતીતિ થઈ કે કેવા હતા તે સમયના સમાજ સેવક ! કેવી વિનમ્રતા, કોઈ આડંબર વગર શાંતિથી આવી  વિધિસર જુબાની આપી વિદાય લીધી. ન્યાયાધીશને પણ પ્રતીતિ થઈ કે કેવા હતા તે વખતના ન્યાયાધીશ ! કોઈપણ રીતે વિચલિત થયા વગર, કોર્ટના મોભા પ્રમાણે, કોઈપણ દબાણ વગર, તેમજ પ્રભાવિત થયા વગર કોર્ટની કાર્યવાહી કરી. આવા હતા તે વખતના સમાજસેવક અને ન્યાયાધીશ.

402,તેજશ્રી ફ્લેટ,વિમલ હાઉસ સામે,

સરદાર પટેલ સ્ટેડિયમ,અમદાવાદ-14

મો09905345620

——————————————

Posted in miscellenous

કબીર

તોકો પીવ મિલેંગે ઘૂંઘટ કા પટ ખોલ રે.

ઘટ ઘટ મેં વહ સાંઈ રમતા કટુક વચન મત બોલ રે.

ધન જોબન કો ગરબ ન કીજૈ જૂઠા પંચરંગ ચોલ રે

સુન્ન મહલમેં દિયના બારિ લે આસા સોં મત ડોલ રે.

જોગ જુગત સો રંગમહલ મેં પિય પાયો અનમોલ રે,

કહે કબીર આનંદ ભયો  હૈ બાજત અનહદ ઢોલ રે.

   કબીરનું આ અત્યંત પ્રસિદ્ધ પદ છે. પ્રસિદ્ધ થયું હશે કદાચ જ્યુથિકાને કારણે. પણ પ્રસિદ્ધ ન થયું હોત તોયે આ મહત્ત્વનું પદ છે. કહેવાય છે કે કવિતાના આકાશમાં કોઈક કવિ સૂર્ય જેવા, તો કોઈક ચંદ્ર જેવા અને કોઈક નક્ષત્રો જેવા ને કેટલાયે આગિયા જેવા હોય છે. મારે માટે કબીર એ કેવળ સૂર્ય કે ચંદ્ર નથી, પણ કવિતાનું સ્વયં આકાશ છે. એમનાંદોહા અને પદ આપણા મન પર ચંદનનો લેપ કરે છે અને શાતા આપે છે

    કાવ્યની પ્રથમ પંકિત ખૂબ જ મહત્ત્વની છે, કારણ કે એ આપણામાં શ્રદ્ધા પ્રેરે છે.શ્રદ્ધાની સોગાત આપવી એ નાનીસૂની વાત નથી.તને પ્રિયતમ મળશે એની પ્રતીતિ આપેછે. પણ એમનેમ ન મળે. આપણે પક્ષે પણ કંઈક કરવાનું હોય છે. આપણે ઘૂંઘટનો પટ ખોલવાનો હોય છે. આપણી અને પ્રિયતમની આડે આ જે પટ છે એ આડો આવે છે. આપણો ચહેરો ઢંકાયેલો  છે અને પરમાત્માનો ચહેરો ખુલ્લો છે.આ પટ ખસી જાય તો પરમેશ્વરનો સાક્ષાત્કાર થાય.

    કબીર વણકર હતા.એટલે વસ્ત્રની ભાષા બોલ્યા. આ ઘૂંઘટ એટલે શું? આપણાંકામ,ક્રોધ,લોભ,મોહ,મદ, મત્સર ઈત્યાદિ. ટૂકમાં આપણો પ્રલંબ અહમ.અહમ ખસે તો ‘સોહમ’ મળે.પરમાત્મા બીજે ક્યાંય નથી. એ કાશીમાંય નથી અને વૃંદાવનમાંય નથી, એ તો આપણા  ઘટઘટમાં છે. માણસની પાછળ જ માધવ છે.એટલે એને કડવાંવચન ન કહેવાં જોઈએ.સંસારનો પણ આપણો અનુભવ છે કે આપણે જો આપણી  આસપાસની વ્યક્તિને  કડવાં વચન કહીએ તો એ દૂર ને દૂર જાય છે.ઈશ્વર  આપણી અંદર જ છે એ આપણી વાણી અને મૌન  બંનેનેસાંભળે છે. એ આપણી મીઠાશ અને કડવાશ બંનેને ઓળખે છે.

   ‘ઈસ તનધન કી કૌન બડાઈ’ ગાનાર કબીર ઘૂંટીઘૂંટીને કહે છે, આ ધન અને યૌવનનો ગર્વ શાનો? કશું  ટકે એવું નથી, કશુંયે શાશ્વત નથી, કશુંય કાયમ માટે તમારી પાસેરહેવાનું નથી. આપણું પાંચ તત્ત્વનું બનેલું ખોળિયું;  એ પણ ક્ષણભંગુર છે. તો આ ક્ષણભંગુરનું મમત્વ  શા માટે?

    કબીર કેવા મોટા ગજાના કવિ  છે કે શૃંગારની ભાષામાં એ ગહન જ્ઞાનની વાત કરે છે. શૂન્યનો મહેલ છે. આ શૂન્યનો મહેલ એ બ્રહ્માંડ.આ બ્રહ્માંડમાં જ તું બ્રહ્મનો દીવો પ્રગટાવ  અને મૃગજળ જેવી આશાઓથી ચલિત ન થા.’આસન સોં મત ડોલ’ એ પંકિત આ કવિ જ લખી શકે,આશાથી જીવવું  હોય તો હતાશાનો મુકાબલો કરવો પડે, અને હતાશાથી પાર જવુંહોય તો આશાથી વિચલિત ન થવાય.

    શૂન્યના મહેલમાંથી કવિ રંગમહલમાં જાય છે. પણ

આ ‘રંગમહલ’ રાગ વિનાનો છે. જે વીતરાગ હોય એને જ બ્રહ્માંડનો રંગ મળે. અહીં પ્રિયતમા અને પ્રિયતમનું મિલન  થાય છે—જ્ઞાનના દીવાની સાક્ષીએ. આ રંગમહલ એ બ્રહ્માંડનો રંગમહલ છે. અહીં જે મિલન થાય છે એ અણમોલ છે. પ્રિયતમ પોતે જ અણમોલ છે. મિલન થયું. પછી એના આનંદને વર્ણવવો કઈ રીતે? સુખ ખંડિત હોય છે  આનંદ અખંડિત હોય છે.  સુખને હદ હોય છે આનંદ  અનહદ હોય છે. અને આ અનહદનો જ ઢોલ વાગ્યા કરેછે. અહમનો દહનખંડ શૂન્યના શયનખંડમાં પલટાઈ જાય છે અને આત્મા અને પરમાત્માની ‘શુભદૃષ્ટિ’ થાય છે.

6

Posted in miscellenous

બીજું હું કાંઈ ન માગું/ બાદરાયણ

બીજું કાંઈ હું ન માગું//બાદરાયણ(ભાનુશંકર વ્યાસ)

 આપને તારા અંતરનો એક તાર.

બીજું હું કાંઈ ન માગું:

સુણજે આટલો આર્ત તણો પોકાર,

બીજું હું કાંઈ ન માગું:

તુંબડું મારું પડ્યું નકામું,

કોઈ જુએ નહીં એના સામું;

બાંધીશ તારા અંતરનો ત્યાં તાર,

પછી મારી ધૂન જગાવું:

સુણજે આટલો  આર્ત તણો પોકાર,

બીજું હું કાંઈ ન માગું:

એકતારો મારો ગૂંજશે મીઠુ,

દીખશે વિશ્વ રહ્યું જે અદીઠુ,

ગીતની રેલશે એક અખંડિત ધાર,

એમાં થઈ મસ્ત હું રાચુ :

આપ ને તારા અંતરનો એક તાર,

બીજું હું કાંઈ ન માગું:

Posted in miscellenous

હરિ, હું તો એવું જ માગુંમોત !

 એવું જ માગું મોત,

હરિ, હું તો એવું જ માગુંમોત !

આ થયું હોત  ને  તે થયું હોત,

અંત સમે એવા ઓરતડાની હોય ન ગોતાગોત !

હરિ, હું તો એવું જ માગું મોત !

અંતિમ શ્વાસ લગી આતમની અવિરત ચલવું ગોત;

ઓતપ્રોત હોઉં આપ મહીં જ્યારે ઊંડે પ્રાણ-કપોત !

હરિ, હું તો એવું જ માગું મોત !   

કાયાની કણી કણીથી પ્રગટે એક જ શાંત સરોદ

જોજે રખે પડે પાતળું કદીયે આતમ કેરુંપોત !

હરિ, હું તો એવું જ માગું મોત !

ઘનવન વીંધતા, ગિરિગણ ચડતાં,તરતાં સરિતા સ્ત્રોત,

સન્મુખ સાથી જનમજનમનો; અંતર ઝળહળ જ્યોત  !

હરિ, હું તો એવું જ માગું મોત !

–કરસનદાસ માણેક

ઈશ્વર જીવન આપે છે. મનુષ્ય યથાશક્તિમતિ, એ જીવન જીવે છેસંઘર્ષો, મથામણો, આનંદ આબધાનો અનુભવ કરે છે.પ્રત્યેક મનુષ્ય વ્યાસ વિનાનું મહાભારત છે અને એની મનોભૂમિ કૃષ્ણ વિનાનું કુરુક્ષેત્ર છે. માણેકમહાભારતના અઠંગ અભ્યાસી.

   કવિએ મોતને માગ્યું છે આ કાવ્યમાં. મનુષ્યને ઈચ્છાપ્રમાણેનું જીવન તો મળતું નથી,પણ ઈચ્છા પ્રમાણેનું મૃત્યુ મળે તોપણ કેવી ધન્યતા !  મૃત્યુ એ જીવનનું પૂર્ણવિરામ  છે કે નવજીવનની શરૂઆત છે એની ચર્ચા તત્વજ્ઞાનીઓ માટે છે. કવિ જે મૃત્યુને ઝંખે છેએ મૃત્યુ અત્યંત શાંત,નીરવ,સ્વસ્થ.મૃત્યુ પોતે જ  જાણેકે ગીતાનોસ્થિતપ્રજ્ઞ.

   અંતિમ વેળાએ,અબળખા,ઓરતા,વાસના,મનોરથ કોડ આ બધાના વળગણ શા માટે?  આ બધાંથી પર જીવનની જાણે કે સ્વાભાવિક ગતિ હોય એવી મૃત્યુની સ્થિતિ,ઉપસ્થિતિ હોવી જોઈએ.

 મૃત્યુ આવે છે ત્યારે આપણે જીવન માટે વલખાં મારતા,તરફડિયાં મારતા માણસોને જોયા છે.જિજિવિષા એ રેશમનો તંતુછે,કાથાનું દોરડું નહિ. પણ મનુષ્ય એ રેશમનું દોરડામાં  રૂપાંતર કરી નાખે છે.આ કાયા,આ લોહી, લોહીનો લય – આ બધાંનો ઘોંઘાટ નહિ, કોલાહલ કે ધમાલ નહિ, પણ શરીરમાંથી એક શાંત સરોદપ્રગટ્યા  કરે એની જ ઝંખના. આખી જિંદગી તો આત્માને ઓળખ્યા વિના ચાલી જતી હોય છે. અંતિમ સમયે શોધ બીજા કશાની  નહિ, કેવળ આત્માની. આત્મા પાછળ છુપાયેલા પરમાત્માની જ હોય. હું મારામાં લીન થાઉં ત્યારે પણ પ્રાણ ઊડેતો જ કોઈક અ-લૌકિક આકાશ પામ્યાનો અર્થ અને આનંદ.

    જીવનમાં કેટલીયે કપરી વિષમતાઓ વેઠી.સારાનરસા સઘળા અનુભવો કર્યા. વન પણ વીંધ્યા અને વાદળોના વન પણ વીંધ્યા.પર્વતોનાં કપરાં ચડાણ કંઈ ઓછાં નહોતાં  અને આ બધાંનો થાક ઉતારે એવી એક સરિતા પણ વહેતી, જે  પોતે તરતી  અને  તારતી. કવિનું અંતિમ સ્તોત્ર છે કે મૃત્યુ  આવે ત્યારે આંખ સામે હોય કેવળ જનમજનમનોસાથી—આપણા સૌનો,આપણે  બધા જ સ્વજનથી વિખૂટા પડતા હોઈએ ત્યારે આપણો  એક્માત્ર સ્વજન—સજ્જન—સજન પરમાત્મા. દયારામે પણ અંત સમયે અલબેલો છેલો  આવે એવી પ્રાર્થના કરી હતી અને ટાગોરે સન્મુખે શાંતિનો પારાવાર હોય એવી  ઝંખના પ્રગટ કરી  હતી.

   આખા જીવનની અશાંતિ વેઠ્યા પછી કોઈ પણ જીવ શાંતિને ઝંખે  એ  યાચના સ્વાભાવિક છે.મૃત્યુનું આ નાનકડું ગીત હકીકતમાં તો જીવનના વ્યાકરણનું પૂર્ણવિરામ છે.

Posted in miscellenous

ઈતના તૂ કરના સ્વામી, જબ પ્રાણ તનસે નિકલે;

ગોવિંદ નામ લેકર,ફિર પ્રાણ તનસેનિકલે. ટેક

તેરા નામ  નિકલે મુખસે,મેરા પ્રાણ નિકસે સુખસે;   

બચ જાઉં ઘોર દુ:ખસે,જબ પ્રાણ0    ઈતના01

શિર મોર કા મુગટ હો,મુખડે પે કાલી લટ હો:

યેહિ ધ્યાન મેરે ઘટ હો, જબ પ્રાણ0    ઈતના02

શ્રી ગંગાજી કા તટ હો, યા યમુના કા બટ હો,

મેરે સાંવરા નિકટ હો,જબ પ્રાણ0    ઈતના 03

શ્રીવૃન્દાવન કા સ્થલ હો,મેરે મુખમેં તુલસીદલ હો,

વિષ્ણુ-ચરણ કા જલ હો,  જબ પ્રાણ0   ઈતના04

જબ કંઠ  પ્રાણ આવે, કોઈ  રોગ ન સતાવે;

યમદર્શ ના દિખાવે,જબ પ્રાણ0    ઈતના 05

ઉસ વક્ત જલ્દી  આના, નહીં શ્યામ ભૂલ જાન;

બંસી કી ધૂન સુનાના,જબ પ્રાણ0     ઈતના06

વિદ્યાનંદ કી યે અરજી, ખુદગર્જ કી હે અરજી;

આગે તુમ્હારી મરજી,   જબ પ્રાણ0    ઈતના07

      નાનો હતો ત્યારથી મંદિરમાં આ ભજનને કે પ્રાર્થનાને સાંભળતો આવ્યો છું.એ વખતે અર્થની સમજ ન હોય .પણ ભક્તિભાવથી ગવાતું હોય ત્યારેલયનું વાતાવરણ સ્પર્શ્યા કરે. દયારામનું  એક પદ  છે’  મારે  અંત સમય  અલબેલા મુજને મૂકશો  મા.’ મારા મદન્મોહનજી છેલ્લા અવસર ચૂકશોમા.’ ‘ઈતના તૂ કરના સ્વામી…’ આ ભજન કોનું છે એની ચોક્કસ ખબર નથી. અને માની લો કે ખબર પડે તોપણ બહુ ફેર પડતો નથી.અંતિમ સમયે બધું જ ઓગળતું હોય ત્યારે નામ પણ ભલે ઓગળી-પીગળી  જતું.

    આ કાવ્યમાં ડેથ-વિશ છે. દરેકને સદાયે જેમ પોતાનાજીવનની કલ્પના હોય છે તેમ પોતાનું મરણ કેવું હોય એના વિશેની એક ઝંખના હોય છે. આ ઈચ્છા-મૃત્યુની વાત છે. કોઈકની ઝંખના ફળે છે.કોઈકની નથી ફળતી.કવિ ઑડનની ફળી હતી.ઑડને એવું મૃત્યુ કલ્પ્યું હતું કે સાંજને સમયે મદ્યપાન કર્યું હોય, કવિતા વાંચી હોય કે એના વિશે વાત કરી  હોય અને પછી કોઈ હોટલમાં રાતના સૂઈ જાઉં ને સવારે જાગું જ નહીં એવું બને તો—એવું મૃત્યુ મને ગમે. કદાચ ઑડન માટે  કવિતા એનો પરમેશ્વર હોય.

    આ કાવ્યમાં આટલી જ વાત છે કે શરીરમાંથી જ્યારે પ્રાણ  વિદાય થાય ત્યારે હોઠ પર ગોવિંદનું નામ હોય જીવનની છેલ્લી ક્ષણે ઈશ્વરનો સાથસંગાથ જોઈએ. ગમે તે સ્થળમાં મરવું નથી . કવિએ સ્થળ  અને પળ બંને મનોમન નક્કી કર્યાં છે.ગંગા કે યમુનાનો તટ હોય – એ તો હોય જ પણ સૌથી મોટી વાત એ છે કે મારો સાંવરિયો નિકટ હોય. એનું સાન્નિધ્ય હોય  તો મરણની કોઈ પરવા નથી. મરણ સ્વયં એક ઘટના બને—મનગમતી ઘટના બને. વૃંદાવનની વચ્ચે મરવું છે. વૃંદાવનનું   વાતાવરણ હોય .હોઠ પર ગોવિંદના નામની સાથે  મોંમાં  તુલસી હોય.  આ તુલસીદલ પણ વિષ્ણુચરણના જલથી ભીનાં હોય,તો પ્રાણને નીકળવું  પણ ગમે. આપણી છેલ્લી બારાત જતી હોય  ત્યારે એના સાજનમાજનમાં પરમેશ્વર  સિવાય  કોઈ ન હોય. કૃષ્ણને કવિએ આબાદ લયબદ્ધ કર્યા છે. આંખ સામે પગની આંટી ભરાવીને ઊભેલા કૃષ્ણનું અનુપમ ચિત્ર છે.આપણે કૃષ્ણ કહીએ છીએ, બાકી કવિ તો એને સાંવરા કહીને સંબોધે છે, ઘટઘટમાં માત્ર એ જ વ્યાપેલો હોય. કોઈ રોગથી મરવું નથી.પણ ઈશ્વરના  યોગથી મરીને જીવી જવું છે. અંતિમ સમયે યમનું દર્શન નહીં,પણ પ્રિયતમનું દર્શન. જતી વખતે કોઈ જંજાળ નહીં જોઈએ. કેવળ હોઠ પર તારું નામ. માત્ર તારું નામ. નામ ને નામ. ઈશ્વરને કહે છે કે  તું ગમે એટલો વ્યસ્ત હોય, તારી ગમે તે જવાબદારી  હોય,પણ બધું છોડીને—ઉસ વક્ત જલ્દી આના.જોજે,આવવાનું ભૂલતો નહીં.માત્ર તું  આવે એટલું બસ નથી. કાન જ્યારે કરમાતા હોય ત્યારે જતાંજતાં પણ હું તારી બંસીની ધૂન સાંભળતોસાંભળતો જાઉં.

    તારી પાસે માગીમાગીને શું માંગ્યું? અંતિમ સમયે આવવાનું વચન માંગ્યું. અને એક નેક માણસ આટલી અરજ કરે તો એ અરજને તારે સાંભળવી જોઈએ, સ્વીકારવી જોઈએ. એમાં કોઈ મુશ્કેલી ન હોવી  જોઈએ. આખી જિંદગી તારી ભક્તિ કરી તો તારી પણ કોઈ ફરજ ખરી કે નહીં? દયારામની આગળ ઉલ્લેખેલા કાવ્યની અંતિમ પંક્તિઓ સાથે વિરમીએ.

  શ્રીપતિ! સર્વાત્મા! સર્વોત્તમ! મુજને મૂકશો મા!

 મારા પ્રાણજીવન !પુરુષોત્તમ ! અવસર ચૂકશો મા !

સમર્થ કરુણાસિંધુ શ્રીજી !દયાને મૂકશો મા !

મારે ઓથ નથી કોઈ બીજી! અવસર ચૂકશો મા!

Posted in miscellenous
વાચકગણ
  • 621,397 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 273 other followers

તારીખીયું
ઓક્ટોબર 2021
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો