બાણશય્યા પરથી

 લોકભારત\નાનાભાઈ ભટ્ટ

સંસ્કાર સાહિત્ય મંદિર,પાંજરાપોળ પાસે, પોલિટેકનિક, અમદાવાદ—380 015

12\બાણશય્યા પરથી

      યુધિષ્ઠિર મહારાજ ગાદી પર બેઠા ન બેઠા, ત્યાં તો એ ગાદીને એમણે પારખી લીધી; આટલા બધા સૈનિકોના ભોગે મળેલું રાજ્ય તેમને ગંધાવા લાગ્યું; યુદ્ધને લીધે થયેલાં અનેક વિધવાઓ ને અનાથ બાળકો તેમની સામે ખડાં થયાં; આખોય સમાજ કેમ જાણે છિન્નભિન્ન્થતો ન હોય એમ તેમને જણાયું. આથી તેમના ઉદ્વેગનો પાર ન રહ્યો.

           યુધિષ્ઠિરની આવી મનોદશા જોઈને શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું : ‘મહારાજ! તમારા દાદા બાણશય્યા પર સૂતા છે. તેમના જીવતરના પૂરા ત્રીશ દિવસો જ હવે બાકી છે. ભીષ્મ આ પૃથ્વી પરથી જશે ત્યારે જગતની તમામ સંસ્કૃતિ ને જ્ઞાન તેમની સાથે જશે. માટે ધર્મરાજ ! ચાલો આપણે તેમની પાસે જઈએ, ને તમારા આ શોકનું પણ નિરાકરણ કરીએ.’

     આટલું કહીને શ્રીકૃષ્ણ ભીષ્મની પાસે જવા તૈયાર થયા. મહારાજ યુધિષ્ઠિર, ભીમ, અર્જુન, નકુળ, સહદેવ અને સાત્યકિ તેમની સાથે હતા.

      પિતામહ તો બાણશય્યા પર પડ્યા હતા.શ્રીકૃષ્ણ વગેરે આવ્યા એટલે ભીષ્મે તેમને ઈશારાથી આવકાર આપ્યો ને બેસાડ્યા. યુધિષ્ઠિરે શય્યા પાસે જઈને તેમને પ્રણામ કર્યા અને ત્યાં બેઠા.

      શ્રીકૃષ્ણે ચલાવ્યું: ‘ભીષ્મ ! તમારા જીવતરના હવે માત્ર ત્રીશ દિવસો જ બાકી રહ્યા છે. તમે જશો ત્યારે પાછળ આર્યાવર્તનાં સંસ્કૃતિ ને જ્ઞાનનો લોપ થશે. આ યુધિષ્ઠિરને ગાદી મળી છતાં તેનો પરિતાપ ઊલટો વધ્યો છે. માટે,તમે એના મનનુંસમાધાનકરો.હસ્તિનાપુરનીગાદી  તો એમને મળી પણ આપણી સંસ્કૃતિનો મોંઘામૂલો જે વારસો છે, તે તેમને ન મળે તો એકલી ગાદી શા કામની ? માટે ભીષ્મ ! મારી માગણી સ્વીકારો ને તમારો ભંડાર આ યુધિષ્ઠિરને આપતા જાઓ.’

    શ્રીકૃષ્ણનાં આવાં વચનો સાંભળીને ભીષ્મ બોલ્યા:

‘મહારાજ શ્રીકૃષ્ણ ! તમારે મારી પાસે માગણી કરવાની ન હોય; તમારે તો મને આજ્ઞા કરવી ઘટે. બાણશય્યા મને પીડા કરે છે એટલે મારી પ્રતિભાકામ નથી કરતી, પણ છતાં, તમારી આજ્ઞાને હું માથે ચડાવું છું. ખરી રીતે તો તમારી હાજરીમાં ધર્મનો લવારો કરવો એ મને શોભે નહિ. છતાં તમારી આજ્ઞાને હું માથે ચડાવું છું. યુધિષ્ઠિર ! તારે જે પૂછવું હોય તે પૂછ. બેટા ! મને પૂછતાં જરાય સંકોચ ન રાખતો. તારે જે પૂછાવું હોય તે સુખેથી પૂછ.’

  ——————————————

                      1

                  રાજ્ધર્મ

      રાજા એટલે શું ?

   ‘પિતામહ ! રાજા શબ્દનો અર્થ મને વિસ્તારથી સમજાવો.’

    ‘બેટા! પહેલાં સત્યયુગમાં રાજ્ય પણ ન હતું ને રાજા પણ નહતો. દંડ પણ ન હતો ને દંડ કરવા લાયક માણસ પણ ન હતું. લોકો આપસ-આપસમાં સમજીને ચાલતા, એટલે રાજાની જરૂર ન પડી.પણ આગળ જતાં લોકો ભાન ગુમાવી બેઠા, એટલે લોકોના મનમાં અનેક દૂષણો દાખલ થયાં.

     ‘આ વખતે એક મુનિએ લોકોને માટે રાજ્યનું શાસ્ત્ર લખ્યું, ને લોકોમાં રાજા ઊભો થયો. આ રાજાઓમાં એક વેન આમનો રાજા થયો. તે પ્રજા પર જુલમ કરવા લાગ્યો, એટલે ઋષિઓએ તેને મારી નખ્યો, તેના દેહમાંથી એક બીજા પુરુષને પેદા કર્યો.આ પુરુષે ઋષિઓને વચન આપ્યું કે ‘હું વેદનું પાલન કરીશ, રાજાના ધર્મ પ્રમાણે હું ચાલીશ ને લોકોનું કલ્યાણ કરીશ !’

     ‘  ઋષિઓએ આ માણસને રાજા બનાવ્યો. એનું નામ પૃથુ. એના પરથી આ ભૂમિ પૃથ્વી કહેવાય છે. એ વખતે પૃથ્વી ઘણી ખાડા-ટેકરાવાળી હતી તેને પૃથુએ સીધી બનાવી. પૃથુ રાજાએ પૃથ્વી પાસેથી સર્વ લોકોને ધનધાન્ય  અપાવ્યાં ને તેમને રાજી કર્યા એટલે તે રાજા કહેવાયો. રાજા પ્રજાના મનનું રંજન કરવા માટે છે.

        ‘યુધિષ્ઠિર ! પ્રજાના શરીરને, મનને  તેમ જ આત્માને પ્રસન્ન રાખવાં એ રાજાનો રાજધર્મ.આનો અર્થ એવો નથી કે પ્રજાની મૂર્ખાઈને પણ વધાવી લેવી. પ્રજાનું સાચું કલ્યાણ પોતે જોવું. ને તે પ્રમાણે પ્રજાને કલ્યાણને માર્ગે દોરવી, એ રાજધર્મ. પ્રજાનું આવું રંજન કરે તે રાજા.’

————————————————-

                      2

                પ્રજાનું મુખ્ય કર્તવ્ય શું?

   ‘પિતામહ ! આપે મને રાજાનો અર્થ તો સમજાવ્યો. હવે પ્રજાનું જે મુખ્ય કર્તવ્ય હોય તે મને જણાવો.’

    પ્રજાનું મુખ્ય કર્તવ્ય તો એ, કે તેણે કોઈ પણ એક લાયક માણસનો રાજા તરીકે અભિષેક કરવો. પ્રજાનો કોઈ આગેવાન ન હોય તો અંધાધૂંધી પેદા થાય છે. આ અંધાધૂંધી બહુ ખરાબ છે. પૂર્વે એક વાર આવી મોટી અંધાધૂંધી થઈ ત્યારે બ્રહ્માએ મનુને રાજા થવા માટે આજ્ઞા કરી. પણ મનુએ બહુ પરવા  ન બતાવી એટલે પ્રજાએ મનુને જણાવ્યું: ‘તમે ડર ન રાખો. અમે તમારો હુકમ નમાનીએ, તો તે માટે તમે અમને સજા કરજો. અમે તમને ખજાનામાં દrએ પચાસ પશુએ એક પશુ આપશું.અમારી મૂડીમાંથી પચાસમો ભાગ અમે તમારા માટે કાઢશું. અમે જે ધાન્યો ઉગાડશું તેમાંથી દસમો ભાગ અમે તમને ભરશું. અમારામાં જે શસ્ત્રકુશળ લોકો છે તે યુદ્ધમાં તમારી સાથે આવશે. તમે તમારું કલ્યાણ કરશો એટલે અમારા ધર્મનો ચોથો ભાગ અનાયાસે તમને મળશે.’

     પ્રજાના આ શબ્દો સાંભળી મનુએ રાજા થવાનું સ્વીકાર્યું. રાજાપણું જમાવવું હોય તો પ્રજાએ રાજાને યોગ્ય માન આપવું જોઈએ. રાજા એ પ્રજાનો જ પ્રતિનિધિ છે, એટલે રાજાને માન આપવું એ પોતાને જ માન આપ્યા બરાબર છે. જેને પોતાનો મુખી માન્યો તેને માન આપીએ તો જ તેનું મુખીપણું સાર્થક થાય છે. મુખી આવા માનની યોગ્યતા કેળવે તો જ તે એસ્થાનને શોભાવશે.’

 ——————————————————

                     3

       રાજ્ય કરવું કે ધર્મ સંપાદન કરવો ?

   ‘પિતામહ ! હું રાજ્યસુખનેશોધનારો નથી. મને તો એક ક્ષણ પણ રાજા થવાની ઇચ્છા નથી. હું તો કેવળ ધર્મને માટે જ રાજ્ય કરવાની ઇચ્છા રાખું છું. પણ આ રાજ્યથી મને જરાય ધર્મપ્રાપ્તિ થાય એમ દેખાતું નથી. માટે હું તો વનમાં ચાલ્યો જઈશ, ને ત્યાં પવિત્ર તપોવનમાં ફૂલફળાદે ખાઈને ધર્મનું અધ્યય્ન કરીશ.’

    બેટા યુધિષ્ઠિર ! હું જાણું છું કે તારી બુદ્ધિ ક્રૂરતારહિત છે. એ પ્રકારની અત્યંત કોમળ બુદ્ધિ રાજ્ય કરવામાં નકામી થાય છે. જે રાજા હદ ઉપરાંત કોમળ ને દયાળુ હોય છે  તેનાથી રાજ્ય થતું નથી. તું હદ ઉપરાંત સૌમ્ય છે,  હદ ઉપરાંત આર્ય છે, હદ ઉપરાંત ધાર્મિક છે. તેથી લોકો તને બહુ માન આપશે નહિ. તું માત્ર વ્યાકુળ ને દયાળુ થઈને બેસીશ તો પ્રજાને પાળી શકીશ નહિ. ધર્મના કોઈ પણ પગલામાં સૂક્ષ્મ અધર્મ તો રહેલો જ છે. પણ આવી બીકથી ધર્મનો ત્યાગ કરનાર માણસ રાજા થઈ ન શકે.’

                      4

           રાજા દેવસ્વરૂપ શા માટે

    ‘રાજ્ધર્મ બહુ આકરો છે, તેનું મનેવધારે ને વધારે ભાન થતું જાય છે. રાજા થવું એ તો તલવારની ધાર પર ચાલવા જેવું છે, છતાં રાજાને દેવસ્વરૂપ શા માટે કહેવામાં આવે છે ? ‘રાજા દેવસ્વરૂપ છે’  એવું સાંભળીએ ત્યારે ઘડીભર રાજા થવાનું મન થઈ જાય. પણ ભીષ્મ ! રાજાને તો બાણશય્યા પર સૂવું પડે છે. તો પછી રાજાને દેવસ્વરૂપ શા માટે કહે છે ?’

      ‘પ્રજાઓના ધર્મનું મૂળ રાજા જ છે, એવું મારું પણ માનવું છે. આ જગતમાં જો રાજા ન હોય તો સમાજ આખો છિન્નભિન્ન થઈ જાય, માટે રાજાને દેવસ્વરૂપ કહ્યો છે. રાજા, પ્રજાનો મનુષ્યો જેવો એક મનુષ્ય જ છે, છતાં પણ પ્રજાએ તેની આસપાસ પ્રતિષ્ઠાનું વાતાવરણ જમાવવું જોઈએ. આવા વાતાવરણ વિના રાજાના વચનમાં જે ભાર રહેવો જોઈએ તે ન રહે. રાજા એ પ્રજાનો આધાર છે, તેની પ્રતિષ્ઠા છે. રાજાએ આવા રાજ્યને લાયક થવા માટે પ્રજાનું પાલન કરવું જોઈએ. એમ કરે ત્યારે જ રાજા દેવસ્વરૂપ છે.’

—————————————————–   

                       5

            રાજાથવાનો અધિકાર કોનો?

   ‘પિતામહ ! જ્યારે ચોરોનું બળ વધી પડ્યું હોય અને પ્રજાનું રક્ષણ કરનાર કોઈ ન હોય તેવે વખતે જે પુરુષ પ્રજાનું રક્ષણ કરે ને ચોરોનો નાશ કરે, તે રાજા થઈ શકે કેમ ?’

    ‘યુધિષ્ઠિર, પ્રજાએ  આવા પુરુષને રાજા તરીકે વધાવી લેવા જોઈએ. ભાર નહિ ઉપાડનાર બળદ નકામો છે, દૂધ નહિ આપનાર ગાય નકામી છે, તેમ જ પ્રજાનું રક્ષણ નહિ કરનારો રાજા નકામો છે. લાકડાનો હાથી દેખાવે હાથી છતાં હાથી નથી; ચામડાનો મૃગ, રૂપે મૃગ હોવા છતાં સાચો મૃગ નથી; ખારવાળું ખેતર, દેખાવે ખેતર છતાં ખેતર નથી; અભણ બ્રાહ્મણ, માત્ર નામધરી બ્રાહ્મણ છ્ર, નહિ વરસતું વાદળું દેખાવ પૂરતું જ વાદળું છે, તેમ જ, રક્ષણ નહિ કરનારો રાજા દેખાવ પૂરતો જ રાજા હોવાથી પ્રજાને માટે તદ્દન નકામો છે. બેટા યુધિષ્ઠિર !  જે પુરુષને લઈને જગતનું સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે છે ને નિરંતર વધ્યા કરે છે, તેને માથે મુગટ હો યા ન હો, પણ એ જ પ્રજાનો સાચો રાજા છે. તું પણ આપણી પ્રજાનો આવો રાજા થા, યુધિષ્ઠિર ! તું તપોવનમાં જઈને ધર્માચરણ કરવાની વાતો કરે છે માટે તને કહું છું કે જીવનના તમામ ધર્મો કરતાં આ રાજધર્મ ચડિયતો છે, તું આ ધર્મ છોડીને બીજો ધર્મ શોધવાનો વિચાર કરે છે  એ જ તારો ભ્રમ છે. સમજ્યો ? હવે પછી આગળ પૂછ.’

  ————————————————–

                     6

              રાજ્ધર્મનો મર્મ શો ?

      ‘પિતામહ ! જ્યારથી આ મુગટ માથા પર ચડ્યો છે ત્યારથી એક જ મહાપ્રશ્ન મને મૂંઝવી રહ્યો છે. આપે મને રાજધર્મ વિષે ઘણું કહ્યું છતાં હજી એનો મર્મ મને પૂરો સમજાયો નથી.’

    ‘બેટા યુધિષ્ઠિર ! રાજ્ય એ બહુ મોટું તંત્ર છે. કોઈ પણ તંત્રને ચલાવવા માટે એક તંત્રવાહકની જરૂર હોય છે જ. પછી આ તંત્રવાહકને રાજા કહો, મુખી કહો, ધણી કહો, વ્યવસ્થાપક કહો, જે કહેવું હોય તે કહો. સમાજનાં આનાં યંત્રો વધારે સાદાં હોય છે; રાજ્યતંત્ર વધારે મોટું, વધારે ગૂંચવણવાળું, ને તેથી વધારે વિકટ છે. કોઈ પણ તંત્રને ચલાવવામાં  ઉગ્રતા  ને કોમળતા બંનેની સાથે જરૂર પડે છે. ઉગ્રતા ન હોય તો તંત્રના જુદા જુદા અવયવોને એક જ ધ્યેય સાથે બાંધી શકાતા નથી, એટલે એ અવયવો ફાવે તે દિશામાં આડા ઊતરી જાય છે, ને તંત્રની એકતાને ચૂંથી નાખે છે. કોમળતા ન હોય તો અવયવો તંત્રમાં એવા કચડાઈ જાય છે કે તંત્રમાં કોઈને મમતા ઊભી થતી નથી, માટે જ તંત્રના મૂળમાં કડકાઈ ને કોમળતા બંનેની જરૂર છે. રાજ્યનું તંત્ર બહુ મોટું, એટલે રાજામાં આ બંને ગુણો મોટા પ્રમાણમાં જોઈએ.

    ‘બેટાયુધિષ્ઠિર ! હવે તને રાજધર્મ નો મર્મ સંભળાવું.

‘રાજાનાવિધિનિષેધો ગર્ભિણી સ્ત્રીના વિધિનિષેધો જેવા સમજ. જેમ ગર્ભિણી સ્ત્રી પોતાને મનગમની વસ્તુઓનો ઉપભોગ કરી શકતી નથી, પણ ગર્ભનું હિત થાય એવી જ વસ્તુઓનો ઉપભોગ કરી શકે છે, તેમ જ રાજાએ પોતાના ભોગવિલાસોનો ત્યાગ કરીને પ્રજાનું કલ્યાણ થાય એવી પ્રવૃત્તિઓ જ કરવી ઘટે છે. પ્રજા રાજાનેદેવ માને, પ્રજા રાજાને વિષ્ણુનો અવતાર માને, પ્રજા રાજાને માન આપે એ બધાં રાજાનાં ભયસ્થાનો છે. જે રાજા આ વસ્તુઓ ઉપર જ નજર રાખે છે તે રાજા વિના મોતે મરેલો જાણ. રાજા પ્રજા માટે છે, પ્રજા રાજા માટે નથી. આ રાજ ધર્મનું રહસ્ય છે.

યુધિષ્ઠિર ! જગતના બ્રાહ્મણો તો કહી ગયા છે કે સમુદ્રમાં ભાંગી ગયેલી હોડીનો જેમ ત્યાગ કરવો  એ જ માર્ગ છે, તેમ પ્રેરણા નઆપનારા આચાર્યનો, કડવી જીભવાળી ભાર્યાનો, ને રક્ષણ નહિ આપનાર રાજાતેનો ત્યાગ કરવો એ જ માર્ગ છે.’

                    7

        દંડ અને તેનું સ્વરૂપ શું ?

‘પિતામહ ! આપે મને રાજધર્મનો મર્મ સમજાવ્યો. હવે દંડ એટલેનિયમન. દંડ એ તો એક જાતનો વ્યવહાર છે. દંડ એ જ કોઈ પણ તંત્રના સંચાલકનું દૈવત છે. જગતમાં એક પ્રકારનું નિયમન ન હોય તો મનુષ્યો એકબીજાનો સંહાર કરી નાખે.

    ‘યુધિષ્ઠિર ! રાજાએ આ દંડનો ધર્મબુદ્ધિથી જ ઉપયોગ કરવો ઘટે છે. જે રાજા આ દંડ્નો ઉપયોગ પોતાના ક્ષુદ્ર સ્વાર્થ માટે કરે છે, તે પોતે જ એનો ભોગ થઈ પડે છે. આખા લોકસમુદાયને પોતપોતાના કર્તવ્ય્માં સ્થિર રાખવા માટે જે જે ઉપાયો લેવા પડે તે બધા ઉપાયોની દંડમાં સમાવેશ થાય છે.’

—————————————————-

                         8

     દંડનીતિથી રાજાને ક્યા લાભો થાય ?

   ‘પિતામહ ! આપે દંડ વિષે મને કહ્યું તે બરાબર છે, પણ દંડને લીધે તો લોકો રાજથી બીશે, ને આવી બીકથી  રાજ્ય કરનારો રાજા પ્રજાને ક્યા લાભ કરી શકશે ?’

      ‘બેટા  યુધિષ્ઠિર ! લોકો જ્યારે પોતાની સમજણથી ધર્મને અનુસરીને ચાલે છે, ત્યારે નથી જરૂર રાજાની. પણ આમ બનવું શક્ય નથી. માટે જ રાજ્યને રાજા અનિવાર્ય છે. અને તેથી, દંડ પણ અનિવાર્ય છે.

      ‘જ્યારે રાજા દંડનીતિને પૂરેપૂરી રીતે અનુસરે છે ત્યારે જગતમાં સત્યયુગ પ્રવર્તતો હોય છે. આ યુગમાં સૌનું મન ધર્મમાં જ હોય છે. પ્રજાનું યોગક્ષેમ બરાબર ચાલે છે, ઋતુઓ સુખાકારી હોય છે, મનુષ્યોનું મન પ્રસન્ન હોય છે. રોગ ઓછા થાય છે. કોઈ અલ્પાયુષી હોતું નથી, સ્ત્રીઓ ભાગ્યે જ વિધવા થાય છે, પૃથ્વી પૂરતો પાક આપે છે, ને લોકો જીવન ધર્મમય ગાળે છે—આ બધાં સત્યયુગનાં ચિહ્નો છે.

   ‘રાજા જ્યારે પોણા ભાગની દંડનીતિને અનુસરે છે ત્યારે જગતમાં ત્રેતાયુગ શરૂ થાય છે. આ યુગમાં અધર્મનો એક ભાગ લોકોના મનમાં પ્રવેશ કરી ચૂકે છે, એટલે પૃથ્વી પર ખેડ થાય તો જ પાક મળે છે અને ઔષધિઓ વાવેતર કર્યા વિના નીપજતી નથી.

     ‘રાજાપોતે જ્યારે દંડનીતિના અર્ધભાગનું અનુસરણ કરે છે, ત્યારે લોકો ધર્મના અર્ધભાગને જ જીવનમાં ઉતારે છે. આ જમાનામાં ખેતરમાં ધાન્ય નીપજે છે ખરું, પણ તે પૂરું નીપજતું નથી.

    ‘પણ જ્યારે તંત્રનો મુખી રાજા, દંડનીતિનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે ત્યારે જગતમાં કલિયુગનો ઠીક ઠીક આરંભ થાય છે.

    ‘આ યુગમાં અધર્મ ઘણો વધી પડે છે, શૂદ્રો મહેનતથી આજીવિકા ચલાવવાને બદલે ભીખ માગીને આજીવિકા ચલાવે છે, બ્રાહ્મણો નોકરી કરીને આજીવિકા ચલાવે છે. લોકોના યોગક્ષેમનો વિનાશ થાય છે, પ્રજા વર્ણસંકર બની જાય છે, ઋતુઓ પોતાના ધર્મનો ત્યાગ કરે છે. લોકો મોટે ભાગે રોગી થાય છે, અકાળ મૃત્યુઓ પુષ્કળ થાય છે, સ્ત્રીઓ ઘણી વિધવા થાય છે, પ્રજા ક્રૂર બને છે, વરસાદ બહુ સાધારણ વરસે છે અને પૃથ્વીના તમામ રસકસો નાશ પામે છે. માટે યુધિષ્ઠિર ! તારે દંડ્નીતિનો આશ્રય કરીને જ પ્રજાનું રક્ષણ કરવું;  જેથી લોકોમાં અધર્મનો સંચાર ઓછો થાય,  ખરી વાતા તો એ છે કે રાજા પોતે જ ધર્મ પ્રત્યેના આગ્રહથી પ્રજામાં ધર્મનો આગ્રહ જગાડી શકે છે. રાજાએ પોતાનો રાજધર્મ છોડ્યો એટલે તો પછી કશું રહેતું નથી.’

                         9

            દેશરક્ષણ  કેવી રીતે કરવું ?

  ‘પિતામહ,  પ્રજાના માનસિક રક્ષણનો તથા આધ્યાત્મિક રક્ષણનો  પ્રશ્ન તો બાજુએ મૂકું, પણ દેશનું સ્થળ રક્ષણ કેવી રીતે કરવું ને શત્રુઓને કેવી રીતે જીતવા. એ મને સમજાવો.’

   ‘બેટા યુધિષ્ઠિર ! રાજાએ પ્રથમ તો પોતાના ચિત્તનો જય કરવા નીકળવું. જે પુરુષે અંદર રહેલા શત્રુઓ પર વિજ્ય મેળવ્યો નથી, તે  આ બહારના શત્રુઓ પર મેળવે જ શી રીતે ? અને છતાં, ધારો કે વિજય મેળવ્યો તો એવા બાહ્ય વિજયની કિંમત પણ શી છે ? માટે દરેક રાજાએ પોતાના મનમાં રહેલા કામ, ક્રોધ વગેરે શત્રુઓ પર પ્રથમ વિજય મેળવવો. હ્રદયનો દેશ સુરક્ષિત થયો એટલે પોણા ભાગનું દેશરક્ષણ થઈ ચૂક્યું સમજવું; કારણ કે એવો સંયમી રાજા પ્રજાના દિલમાં વિશ્વાસ મેળવે છે, ને રાજા પ્રજા બંને મળીને બહારના દુશ્મનને સહેલાઈથી હાંકી કાઢે છે.

     ‘યુધિષ્ઠિર ! બુદ્ધિમાન રાજાએ ઉત્સાહી, સજ્જન હોય એવા દુશ્મનની સાથે સંધિથી જ કામ લેવું. રાજા જો પોતે જ પોતાની નિર્બળતા જાણતો હોય તો તેણે બળવાન શત્રુ સાથે જરૂર સંધિ કરવી. ડાહ્યા રાજાએ તો બનતાં સુધી યુદ્ધનો ત્યાગ જ કરવો અને સમ, દામ ને ભેદથી કામ સાધવું.

    ‘છતાં પણ જ્યારે કોઈ બળવાન શત્રુ ચડી આવે ત્યારે રાજાએ કિલ્લાનો આશ્ચર્ય લેવો; સામ, દામ, ભેદને બરાબર અજમાવવા, ને યુદ્ધ માટે તૈયારી રાખવી.’

                        10

          રાજાએ કેવા અધિકારી રાખવા ?

   ‘પિતામહ ! રાજાએ જુદા જુદા ખાતાંઓના  અધિકારીઓને કેવી રીતે પસંદ કરવા એ આપ મને વિસ્તારથી સમજાવો.’

     ;જેઓ કુળવાન હોય, જેઓ દેશમાં જ જન્મેલા હોય, જેઓ બુદ્ધિશાળી હોય,ને જેઓ શાસ્ત્રને જાણનારા હોય, જેઓ તેજસ્વી હોય, ને જેઓને રાજા તરફ સદ ભાવ હોય એવાઓને જ અધિકાર પર ગોઠવવા.

      હલકા કુળના પુરુષો અધિકાર પર આવે છે તોપણ હલકા સંસ્કારોને લીધે અધિકારને શોભાવી શકતા નથી. દયા વિનાના અધિકારીઓ જ્યારે અધિકાર પર આવે છે ત્યારે અધિકારનું તેજ વધે છે, ને કામમાં વેગ આવે છે. પણ અધિકારમાં જે માનવતાનું કોમળ તત્ત્વ અધિકારને સુંવાળો રાખ્યા કરે છે, તે ન હોવાથી લોકો આવા અધિકારીઓથી કંટાળીજાય છે.

  ‘પણ સૌથી વધારે ખરાબ તો લાજ વિનાનો અધિકારી છે. આવો બાંડિયો અધિકારી તો બધું ઊંધુંજ મારે છે.’

   ‘પણ મહારાજ ! એક વાત તારે ધ્યાનમાં રાખવી. મંદ અક્ક્લવાળા અધિકારીઓથી દૂર રહેજે જેનામાં સાદી સમજણ પણ ન  હોય ને છતાં જેને અક્કલનો મોટો ફાંકો હોય એવા માણસને અધિકાર પર મૂકીશ નહિ.’

————————————————-

                      11

        રાજ્યના નોકરો કેવા હોવા જોઈએ ?

   ‘પિતામહ ! રાજાને તો અનેક નોકરોને પણ રાખવા પડે છે. એટલે  આ તમામ નોકરો કેવા રાખવા, તે મને સમજાવો.

    ‘યુધિષ્ઠિર,સેવકો વિના કોઈ પણ તંત્ર ચાલી ન શકે. રાજ્યે લાંચ ન ખનારા, સાચી સલાહઆપનારા, ને કુશળ  સેવકો રાખવા જોઈએ.

      ‘રાજાએ સેવકોને તેમના લાયક સ્થાન પર ગોઠવી જાણવા જોઈએ.  એક જ વસ્તુ યોગ્ય સ્થાન પર ગોઠવી હોય તો શોભી નીકળે છે, અને એ જ વસ્તુને અસ્થાને ગોઠવી હોય તો શોભતી નથી; એવું જ માણસોનું સમજવું. કોઈ પણ રાજાએ ઉત્તમ સ્થાન પર નીચ સેવક ગોઠવવો નહિ.

    ‘પણ યુધિષ્ઠિર, સેવકનું એક સાધારણ લક્ષણ તો તને કહું. જે હુકમ મળતાંની સાથે જ કામ કરવા નીકળી પડે છે તેને સાચો સેવક માનજે.’

                        12

          રાજકારભાર કેમ ગોઠવવો ?

   ‘પિતામહ ! રાજાએ કારભાર ચલાવવા માટે કેવી ગોઠવણ કરવી,  અને લોકોને કેવી રીતે સંતોષ આપવો તે મને વિસ્તારથી કહો.’

   ‘રાજાએગામો ઉપર દેખરેખ રાખવા નાનામોટા અમલદારો નીમવા, પણ આવા અધિકારીઓ ગામલોકોને ચૂસી ન જાય એ ખાસ જોવું. વળી રાજાએ વેપારીઓને ધીરજ આપવી, ને તેમના વેપારનું રક્ષણ કરવું. વેપારી લોકો દેશની સંપત્તિ વધારે છે, માટે તેમના તરફ સદ ભાવ રાખવો, ને તેમની પાસેથી કરો વસૂલ કરવા.’

                    13

        રાજાએ દ્રવ્ય કેવી રીતે મેળવવું ?

  ‘પિતામહ! સમર્થ રાજાને પણ રાજ્ય ચલાવવા માટે દ્રવ્યની જરૂર પડે છે. રાજા જો પ્રજા માટે જીવે છે તો પ્રજાએ તેને પ્રસન્ન થઈને દ્રવ્ય પૂરું પાડવું જોઈએ. પરંતુ પ્રજા મોટે ભાગે દ્રવ્ય આપવામાં હંમેશાં આનાકાની કરે છે, અને બને તેટલું ઓછું આપવાનો પ્રયત્ન કરે છે; તો પછી રાજાએ દ્રવ્ય કેવી રીતે મેળવવું?’

   ‘બેટા, ભમરાઓ ઝાડમાંથી મધ ચૂસે છે પણ તેથી ઝાડને કશું દુ:ખ થતું નથી. તેમ, રાજાએ પ્રજાને દુ:ખ દીધા વિના તેની પાસેથી કર લેવા. માણસ ગાયનું દૂધ દોહી લે છી ખરો પણ તેના આંચળોને કચરીને નીચોવી લેતો નથી. રાજાએ પણ પ્રજાને દોહીને કર લેવા, પણ પ્રજાને નીચોવી નાખવી નહિ.

     ‘વેપારી લોકો ઉપર કર નાખતાં પહેલાં તેમનો વેપાર કેવી રીતે ચાલે છે, તેઓને શી આવક થાય  છે, તેઓ ક્યે માર્ગે વેપાર કરે છે, વેપારમાંથી તેમનું પોષણ થાયા છે કે નહિ, તે વિષે રાજાએ બરાબર તપાસ કરવી.

    ‘કર નાખતી વખતે રાજાએ લોભને વશ થવું નહિ. રાજા જ્યારે તમામ ઊપજ પ્રજાના હિત માટેજ વાપરે છે પણ પોતાના ભોગવિલાસ પાછળ વેડફી નાખતો નથી, ત્યારે પ્રજા રાજી થઈને કર આપે છે. રાજ્યની ઊપજ એ રાજાની પોતાની ખાનગી મિલક્ત નથી, પણ આખી પ્રજાની મિલક્ત છે. અને રાજાએ તો માત્ર એનો વહીવટ કરનારો છે, એવી બુદ્ધિથી રાજા ભંડારને વધારશે તો પ્રજા તેને રાજી થઈને દ્રવ્ય આપશે.

     ‘કર લેવામાં પણ ફેર છે. કેટલીક રીતો એવી જ છે, કે કર થોડો આવે તો યે પ્રજામાં હાહાકાર થાય; ને કેટલીક રીતો એવી છે કે કર વધારે આવે તે છતાં આપણે કર આપીએ છીએ એમ લોકોને લાગે પણ નહિ. વળી કર લેવા ન લેવાના પણ વખત હોય છે.કર લેવાની રીત, વખત વગેરે હું તને કહું છું તે કપટ ન સમજતો; આ તો બધી કળા છે. જે રાજા આવી બાબતોમાં કુનેહથી કામ નથી લેતો તે પસ્તાય છે.

   ‘બેટા ! કર કેમ લેવો, કેટલો લેવો એ બધું તો એક શાસ્ત્ર છે; પણ તેનો મર્મ મારે એક જ વાતથી કહેવો છે, ભગવાન સૂર્યનારાયણ  દરરોજ પૃથ્વી પરથી રસને ચૂસે છે  અને એ જ રસને વરસાદરૂપે પૃથ્વી પર ઢોળ છે. રાજાએ સૂર્યનારાયણ પાસેથી કર લેવાની વિદ્યા શીખી લેવી જોઈએ.’

                        14

       ધર્મદૃષ્ટિથી યુદ્ધ કેવી રીતે કરવું ?

   ‘પિતામહ ! રાજાએ યુદ્ધ કર્યા વિના જ વિજય મેળવવો એમ તો તમે ઘણી વાર મને કહ્યું છે. પણ જેને યુદ્ધ કરવું જ પડે તેણે ધર્મદૃષ્ટિથી કેવી રીતે યુદ્ધ કરવું તે મને સમજાવો.’

    ‘યુધિષ્ઠિર ! રણમાં જે ક્ષત્રિયે ક્વચ ન પહેર્યું હોય તેની સામે ક્વચ પહેરીને યુદ્ધ ન કરવું; જે ધર્મથી યુદ્ધ કરે તેનીસામે ધર્મથી યુદ્ધ કરવું; શત્રુ જ્યારે સંકટ્માં આવી પડ્યો   હોય કે જીતાઈ ગયો હોય  ત્યારે તેના પર હલ્લો ન કરવો;  યુદ્ધમાં ઝેરી બાણો ન વાપરવાં; જેનું શસ્ત્ર ભાંગી ગયું હોય, જેના ધનુષ્યની દોરી તૂટી ગઈ હોય, ને જેના વાહનનો નાશ થયો હોય એવા શત્રુ પર પ્રહાર કરવો એ બરાબર નથી.

   ‘શત્રુ ઘાયલ થઈને પડ્યો હોય તો તેને એના દેશમાંપહોંચતો કરવો અથવા તો પોતાને ત્યાં રાખી તેને સાજો કરવો.

   યુધિષ્ઠિર ! શાસ્ત્રની તો એવી આજ્ઞા છે કે બંને સૈન્યો યુદ્ધ કરતાં હોય, ને તે વખતે જગતની શાંતિનો ઉપાસક એવો કોઈ બ્રાહ્મણ યુદ્ધ અટકાવવા માટે વચ્ચે આવીને ઊભો રહે, તો બંને સૈન્યોએ શસ્ત્રોને મ્યાન કરવાં.’

                       15

શત્રુને સજા કરીને વશ કરવો કે ક્ષમા આપીને ?

   ‘પિતામહ ! આપના કહેવામાં તોએવું આવ્યું કે શત્રુને વશ કરવા માટે ભય વગેરે બતાવવાં, ને કપટનો પણ આશરો લેવો પડે તો લેવો. મને પોતાને લાગે છે તે શત્રુ સાથે કપટ ન કરતાં તેને ક્ષમા જ આપવી.આ બાબતમાં આપનો અભિપ્રાય મારે જાણવો છે.’

  ‘બેટા ! સજ્જનનીસાતેહ ક્ષમાનો ઉપયોગ કરવો એ તો બરાબર છે, પણ દુર્જનને ક્ષમા આપવી એ યોગ્ય નથી. ક્યારે ક્ષમા આપવી, ને ક્યારે ક્ષમા ન આપવી તે બાબતમાં વિવેકની જરૂર છે. આવો એક વર્ગનો મત છે.

   ‘પણ ઘણા આચાર્યો એમ માને છે કે પિતા જેમ પુત્રને શાંતિથી સમજાવે છે ને વશ કરે છે, તેમ જ શત્રુને પણ શાંતિથી સમજાવીને સજા કર્યા વિના જ વશ કરવો. શત્રુને આ પ્રમાણે વશ કરવાનો માર્ગ ઘણો લાંબો છે, ને જલદી પરિણામ આપતો નથી. તેમ, બધા રાજાઓ એ માર્ગ લેવાનો અધિકારી પણ હોતા નથી. બાકી માર્ગ તો એ જ ઉત્તમ છે તેની કોનાથી ના કહી શકાય ?’

                           16

     રાજાએ વીરસમુદાય કેવી રીતે ઊભો કરવો ?

   ‘પિતામહ ! હજી એક પ્રશ્ન રહી જાય છે. વીર પુરુષોના સમુદાયે કેવી રીતે વર્તવું ? શું કરવાથી વીર પુરુષોના સમુદાયની વૃદ્ધિ થાય ? કેવા ઉપાયો લેવાથી તેમની અંદર ફાટફૂટ ન થાય ? શું કરવાથી તેઓ મિત્રોને મેળવી શકે ?’

   ‘બેટા ! રાજા જ્યારે લોભી બને છે ત્યારે તેના વીર પુરુષો કોપી ઊઠે છે, ને પરિણામે બંને નબળા પડે છે. રાજા જ્યારે લોભને વશ થઈને વીર પુરુષોને કશુંય આપતો નથી ત્યારે રાજા પરથી તેમનાં મન ઊતરી જાય છે અને તેઓ બધા સામા પક્ષમાં ભળી જાય છે.

   ‘વીર સમુદાયમાં જ્યારે અંદર અંદર ફાટફૂટ પડે છે ત્યારે તેમનો નાશ થાય છે; માટે તેમણે હંમેશાં એકમત રહેવું જોઈએ. આ માટે એકસંપની જરૂર છે. આવો એકસંપ એમ ને એમ ઊભો થતો નથી. તેની પાછળ તો આખા સમુદાયે પરસ્પરની સ્વાર્થ વિનાની સેવા કરવી પડે છે. એવી સેવા પર બંધાયેલો સમુદાય નાશ પામતો નથી. એક-બીજાને માટેઘસાવાના ધ્યેય વિનાના ઊભા થયેલા સમુદાયો ગમે તેવા મોટા ને બળવાન દેખાતા હોય તો પણ, તેમને તૂટતાં વાર લાગતી નથી.

   ‘પણ બેટા ! આવા સમુદાયના નાયકો બહુ ન્યાયી હોવા જોઈએ. આવા નાયકો તો પોતાના નિકટના સગાને પણ અપરાધ માટે શિક્ષા કરતાં અચકાતા નથી.

   ‘મહારાજ! ક્રોધ, અંદરોઅંદર ચડસાચડસી, ભય, દંડ, ખેંચતાણ ને મારામારી આ સઘળાં આવા સમુદાયને તોડી નાખે છે.

   ‘સમુદાયના નાયકોએ અંદરઅંદર કલહ ન ઊભો થાય તેવી સાવચેતી રાખવી. અંદરઅંદરની એકતા એ જ આવા સમુદાયને ટકાવી રાખે છે, માટે આવીએક્સંપીને કદી તૂટવા ન દેવી.’

                 મોક્ષધર્મ  

                      1 

                   વર્ણધર્મ                                           

     મહારાજ યુધિષ્ઠિર પૂછવા લાગ્યા : ‘પિતામહ.  આપે મને રાજધર્મ તો સમજાવ્યો. પણ પિતામહ , યુધિષ્ઠિર એકલો  રાજા જ નથી. એ તો ક્ષત્રિય છે, પાંડુનો પુત્ર છે, પાંચ ભાઈઓનો ભાઈ છે, દ્રૌપદીનો પતિ છે; પણ એથી યે વધારે તો એ માણસ છે. એટલા માટે હું માનવધર્મને ન સમજું ત્યાં સુધી માત્ર રાજધર્મ શા કામનો ?માટે, માનવધર્મ વિષે મારે તમને થોડુંએક પૂછવું છે. ચાર વર્ણો ને ચાર આશ્રમોના જુદાજુદા ધર્મો પણ તમે મને સમજાવો.’

    ‘બેટા ! આપણા ઋષિઓએ રાજધર્મને માનવધર્મથી છૂટો ગણ્યો જ નથી. વ્યવહારની અનુકૂળતા ખાતર આપણે રાજધર્મ, સેવકધર્મ, પિતા-પુત્રધર્મ એમ ધર્મના ભાગો કલ્પીએછીએ, પણ એ બધાયનો સમાવેશ માનવધર્મમાંછે જ.

   ‘માનવી  એક વ્યક્તિ છે અને સાથે સાથે સમાજનું એક અંગ પણ છે. આપણે માનવધર્મનો વિચાર કરવો હોય ત્યારે સમાજ અને વ્યક્તિ એબન્નેનો વિચાર કરવો જોઈએ.

    ‘આપણાઋષિઓએ સમાજનાચાર ભાગ કલ્પ્યા છે. આ ચાર ભાગોને વર્ણો કહેવામાં આવે છે. રાજધર્મમાં આપણે જોયું કે કોઈ પણ સમુદાયને ટકવું હોય તો સમુદાયે અંદર અંદર સંપ સાધવો જોઈએ. આપણે એ પણ જોયું કે સંપ સાધવા માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ સાધન પરસ્પરની સેવા છે. સેવાની આ વાત માનવસમુદાયને  પૂરેપૂરી લાગુ પડે છે, એટલા જ માટે આ ચાર વર્ણો સેવાના ધોરણ પર જકલ્પ્યા છે. જે વર્ણ, મુખ્યત્વે પોતાનાં બુદ્ધિ અને જ્ઞાનથી સમાજનીસેવા કરે તે બ્રાહ્મણ; જે વર્ણ, પોતાના બળ ને તેજથી સમાજની સેવા કરે તે ક્ષત્રિય; જે વર્ણ, પોતાની વ્યાપારી બુદ્ધિથી પ્રજાની સેવા કરે તે વૈશ્ય; અને જે, પોતાના શરીરની શક્તિથી સમાજની સેવા કરે તે શૂદ્ર.

  ‘પણ આખરે તો ચારે ય વર્ણો મનુષ્યો છે. ક્રોધ નકરવો, સત્ય બોલવું, અતિથિને માન આપવું, ક્ષમા રાખવી, પોતાની ધર્મપત્ની પર સ્નેહ રાખવો, પવિત્રતા જાળવવી, સરળતા રાખવી અને આશ્રિતોનું પોષણ કરવું-આ ધર્મો તમામ માણસોએ પાળવા  જેવા છે.  

  ‘ આ તો બધા માનવધર્મો થયા. આ માનવધર્મો ઉપરાંત બીજા વર્ણધર્મો છે. તે તે વર્ણના લોકો સમાજની સેવા વધારે સારી કરી શકે, એ રીતે આ ધર્મો નક્કી થયા છે. તહું

   ‘ઇંદ્રિયોનું દમન કરવું તેમ જ નિરંતર પોતાનો સ્વાધ્યાય કરવો, એ બ્રાહ્મણનો સનાતન ધર્મ છે. સ્વાધ્યાયની પાછળ લાગેલો બ્રાહ્મણ પોતાનાં બીજાં ગૌણ કર્મો  ન કરે તોપણ ચાલે.

   ‘પ્રજાનું પાલન કરવું, ચોરનો નાશ કરવો અને રણમાં ઘૂમવું એ ક્ષત્રિયોનો ધર્મ છે. જે ક્ષત્રિય શરીરે ઘાયલ થયા વિના રણમાંથી નાસી જાય તે ક્ષત્રિય નથી. રાજાએ તમામ વર્ણોને પોતપોતાના ધર્મમાં સ્થાપન કરવા જોઈએ. પ્રજાનું સર્વ  પ્રકારે પાલન કરવું એ રાજાનો મુખ્ય ધર્મ છે.

   ‘યજ્ઞો કરવા, ને નીતિથી ધન એકઠું કરવું એ વૈશ્યનો ધર્મ છે. વૈશ્યે વેપાર કર્યો હોય, તો મળેલા નફામાંથી સાતમો ભાગ પોતાના નિર્વાહ માટે લેવો.

   ‘આ ત્રણેય વર્ણની સેવા કરવી એ શૂદ્રનો ધર્મ છે.

  ‘યુધિષ્ઠિર ! ખરી રીતે જુદા  જુદા  ચાર વર્ણો હતા જ નહિ. પૃથ્વી પર પહેલાંપહેલાંઅર્ણ હતો પણ લોકોએજુદી જુદી પ્રકૃતિને લઈને જુદાં જુદાં કર્મો સ્વીકાર્યાં, એટલે તે તે કર્મોને લીધે  વર્ણ્વિભાગ બંધાયો. આ રીતે જુદાં જુદાં કામો કરનારા લોકો જુદા જુદા વર્ણોમાંવહેંચાઈ ગયા છે.’

                        2

      શું કરવાથી બ્રાહ્મણ થવાય ?

‘પિતામહ ! ખરી રીતે તો માણસમાત્રનો એક જ વર્ણ છે, ને એકસરખા અધિકાર છે. પણ પાછળથી કર્મભેદને લઈને વર્ણોથયા છે. શું કરવાથી પુરુષ બ્રાહ્મણ રહી શકે છે, અને શું કરવાથી પુરુષ ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર થઈ શકે છે તે મને સમજાવો.’

    ‘જેનામાં સત્ય, દાન, અહિંસા, અક્રૂરતા, લજ્જા, દયા અને તપ—આ ગુણો સહજ જોવામાં આવતા હોય તે બ્રાહ્મણ છે. બ્રાહ્મણ મનોદશા, ને એ મનોદશાને અનુકૂળ કર્મો, આ બે વસ્તુઓ માણસને બ્રાહ્મણ બનાવે છે. બ્રાહ્મણદેહ પણ આ બંને માટે વધારે અનુકૂળ છે. એ જ રીતે બીજા વર્ણોનું પણ સમજ.’

                       3

                આશ્રમધર્મ

  ‘પિતામહ ! તમે ચાર વર્ણોની ઉત્પત્તિ ને ધર્મો મને કહ્યા. એ જ પ્રમાણે ચાર આશ્રમો ને તેના ધર્મો મને કહો.’

   ‘માનવસમાજને વ્ય્વસ્થિત રાખવા માટે જેમ વર્ણવ્યવસ્થા છે તેમ જ, માનવી મોક્ષના ધ્યેય તરફ વધારે વેગથી જાય એટલા માટે ચાર આશ્રમો છે. જેમ વર્ણવ્યવસ્થા એક યા બીજે રૂપે આખાય જગતમાં ચાલુ છે,તેમ જ આશ્રમવ્યવસ્થા પણ એક યા બીજે રૂપે જગતમાં જોવામાંઆવે છે.

   ‘ગુરુકુળમાં રહીને અધ્યયન કરવું. એને બ્રહ્મચર્યાશ્રમ કહે છે. બ્રહ્મચારીએ શરીરની તેમ જ મનની પવિત્રતા રાખવી, ગુરુની આજ્ઞામાથે ચડાવવી, વ્રતાદિ કરવાં, ઇન્દ્રિયોને વશ રાખવી અને સ્વાધ્યાયમાં આળસ ન કરવું.

    ‘બીજો આશ્રમ તે ગૃહસ્થાશ્રમ, ગુરુ પાસે ભણ્યાએટલું જ બસ નથી.માણસને સંસારમાંથી ઘણુંયે ભણવું પડે છે ને આ ભણાવનાર તે સ્ત્રી છે. એવા તો કોઈ વિરલા જ હોય છે જેમને વ્યવહારના આ આચાર્ય પાસેથી ભણવું ન પડે. મોટા ભાગના પુરુષોને આ શાળામાં આવ્યે જ છૂટકો છે.

   ‘ગૃહસ્થનો પહેલો ધર્મ એ, કે તેણે બીજા આશ્રમોને મદદ કરવી. ગૃહસ્થ પોતાની પત્નીમાં જ પોતાની વાસનાને મર્યાદિત કરે, અને એમ કરતાં કરતાં એમાંથી છૂટી જાય. ગૃહસ્થ ભોગ ભોગવે છે, તે તેમાંથી છૂટવા માટે. નહિ કે તેની અંદર વધારે ઊંડા ઊતરવા માટે. માણસે ગુરુ પાસેથી જે જાણ્યું એને જીવનમાં ઉતારવા માટે આ ગૃહસ્થાશ્રમ છે.

   ‘ત્રીજો આશ્રમ વાનપ્રસ્થશ્રમ. જીવનમાં વેગની જરૂર છેતેમ આરામની પણ છે. ગૃહસ્થાશ્રમના વેગ પછી વાનપ્રસ્થાશ્રમનો આરામ જરૂરી છે. વાનપ્રસ્થ પોતાની શક્તિ લોકોનાકલ્યાણમાં વાળે.

   ‘ચોથોઆશ્રમ, સંન્યાસાશ્રમ. સંન્યાસ એટલે સર્વ પ્રકારના ધનનો ત્યાગ, સર્વ પ્રકારના સ્નેહનો ત્યાગ.સંન્યાસીને માટીનું ઢેફું  ને સોનાનો કટકો બન્ને સરખાં છે. આ દશા એ જીવનની સમતોલ દશા છે, બેટા ! આ છેલ્લો આશ્રમ.’

                       4

           માનવજીવનનું ધ્યેય

  ‘પિતામહ, આખોય માનવસમાજ ક્યાં જઈ રહ્યો છે ? માનવજીવનનું ધ્યેય શું ? આપ આ પ્રશ્નોનો ઉકેલ આપો.’

   ‘બેટા,ગભરા નહિ. પરમાત્માને પામવા એ જ જીવનનું ધ્યેય છે. કોઈક આને મોક્ષ કહે છે, કોઈકઆને બીજાં નામો આપે છે; પણ બધાંનો સાર આ એક જ છે. જગતના તમામ ધર્મોનું છેવટનું લક્ષ્ય આ છે.’

                       5

             ધર્મના પાયા : સત્ય

  ‘પિતામહ ! હવે આપ મને ધર્મનું –સત્યનું સ્વરૂપ સમજાવો.’

  ‘યુધિષ્ઠિર ! સત્ય તો તું મને સમજાવે કે હું તને સમજાવું ? તે તો સત્યને તારા જીવનમાં વણી લીધું છે. ખરું પૂછતાં આ જગત સત્યને આધારે જ ટકી રહ્યું છે. તને વધારે કહેવાની જરૂર નથી.’

   ———————————————-

                        6

                ધર્મનાપાયા :શીલ

   ‘કેટલક મુનિઓ કહે છે કે શીલ સત્યના કરતાં ય વધારે ઉપયોગી છે. પિતામહ ! આપ મને શીલ વિષે સમજાવો.’

   ‘બેટા ! ધર્મ, સત્ય, શીલ એ બધાં શબ્દો એકબીજાના પૂરક છે. એક વાર પ્રહ્લાદે ઈંદ્રને પોતાના શીલનું દાન કર્યું એટલે શીલ પ્રહ્લાદના શરીરમાંથી બહાર આવ્યું.

   પ્રહલાદે પૂછ્યું : ‘તું કોણ છે ?’

‘હું શીલ છું.તમે મને દાનમાં આપ્યું એટલે હું જાઉં છું..’

  ‘શીલના ગયા પછી થોડી વારે બીજું એક સત્ત્વ બહાર આવ્યું ને બોલ્યું: ‘ હું ધર્મ છું. જ્યાં શીલ હોય ત્યાં જ મારો વાસ છે, માટે હું પણ જાઉં છું.’

   ‘પછી થોડી વારે સત્ય બહાર આવ્યું ને બોલ્યું : ‘ હું સત્ય છું . જ્યાં ધર્મનો વાસ હોય ત્યાં જ હું રહું છું. માટે હું પણ જાઉં છું.’

  ‘ આ પ્રમાણે શીલ, સત્ય, ધર્મ, એ બધાં એક્સાથે જ રહે છે ને એકસાથે  જ જાય છે.’

  ‘શીલ એટલે શું તે સમજ્યો ? મન, વચન ને કર્મથી કોઈનો દ્રોહ ન કરવો, સર્વના પર દયા રાખવી ને પાત્ર હોય તેને દાન આપવું—આનું નામ શીલ.’                        

   ————————————————

                         7

                 ધર્મના પાયા : દમ

   ‘પિતામહ ! ધર્મમાં દમનું સ્થાન ક્યાં છે તે જાણવાની મને ઇચ્છા  છે.’

  ‘દમ, એટલે ઈંદ્રિયનિગ્રહ. એક વાર માણસ નક્કી કરે કે ઇંદ્રિયો પર કાબૂ રાખવાની જરૂર નથી, એટલે ધર્મા જેવી વસ્તુ ન રહે, અને ધર્મની સાથે સંબંધ રાખતા તમામ વ્યવહારો બંધ થઈ જાય. માટે જ કહું છું કે ધર્મનો આધાર દમ પર રહેલો છે.’

                        8

              ધર્મના પાયા :જપ

   ‘પિતામહ ! ધર્મનાં બહારનાં અંગો પણ જરૂરનાં તો ગણાય જ. આજે ઘણં લોકો આવાં બહિરંગોમાં ઘણો કાળ ગાળે છે. આવાં બહિરંગોમાં જપ મને ઉપયોગી લાગે છે. આપ તે વિષે મને સમજણ પાડો.’

   ‘જપ ગમે તેટલું ઉપયોગી સાધન હોય પણ તે બહારનું સાધન છે, એમ જાણ. આવું બહારનું સાધન મનને સ્થિર કરવામાંઘણું ઉપયોગી છે. જપ કરનારો માણસ જો શ્રદ્ધા વિના જપ કર્યા કરે તો તે જપ નકામો છે. જપ કરનારને જો જપ કર્યા પછી મનની પ્રસન્નતા ન થાય તો જપ વેઠ કર્યા બરાબર છે. જપ કરવો તો ઈશ્વરની કૃપા મેળવવા કરવો, દુન્યવી લાભ માટે ન કરવો.’ 

                      9

                  છ શત્રુઓ

  ‘પિતામહ ! માણસને પરમાત્મા તરફ જવામાં જે જે અંતરાયો હોય તેનું આપ મને સવિસ્તર જ્ઞાન આપો.’

   ‘બેટા,એકલો લોભા જ માણસના જીવનને પાયમાલ કરવા માટે બસ છે. લોભ જબધાં પાપનું મૂળ છે. લોભ એટલે દ્રવ્યનો લોભ, પદવીનો લોભ, સત્તાનો લોભ, પ્રતિષ્ઠાનો લોભ—આ બધાય લોભ માણસનો વિનાશ કરે છે. બાકીના પાંચ —કામ, ક્રોધ,મોહ, મદ, મત્સર એ લોભના જ ભાઈઓ છે.’

                     10

                 ધર્મનું રહસ્ય

  ‘પિતામહ ! જુદા જુદા આચાર્યો ધર્મનાં સ્વરૂપો જુદાં જુદાં કહે છે. આપ મને સહેલું એવું ધર્મનું  સ્વરૂપ સમજાવશો ?’

   ‘બેટા,હું તને પંડિતાઈની વાતો નહિ કરું. આજે એ કરવાનો વખત પણ નથી. હું તો તને ધર્મની એક જ  કસોટી આપું છું.

  ‘આચરણર જ ધર્મનું સાચું લક્ષણ છે. બીજાઓના જે આચરણને હું અયોગ્ય માનું, તે આચરણ મારે કરવું ન જોઈએ. આ, ધર્મની ઘણી સાદી છતાં ઉપયોગી વાતને તું ધ્યાનમાં રાખ.’

                     11

             ધર્મશાસ્ત્રોનો સાર

  ‘પિતામહ ! મને આપ ધર્મમાત્રનો સાર સમજાવો એમ ઈચ્છું છું.’

  ‘બેટા, દુનિયાની પંડિતાઈ, જ્ઞાન, સમજણ , સંસ્કૃતિ, સર્વનો સાર આ છે –ધર્મબુદ્ધિ એ જ મોટી વસ્તુ છે. આવી ધર્મબુદ્ધિ કેળવવી એ જ જીવનનું પરમ કર્તવ્ય છે, તમામ  શાસ્ત્રોનો સાર પણ એજ છે. ‘

 ————————————————–  

                ઉપસંહાર

  ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને આ પ્રમાણે ઉપ્દેશ આપી રહ્યા હતા એવામાં વ્યાસે કહ્યું : ‘હવે તમે યુધિષ્ઠિરને ઘેર જવાની રજા આપો.’

   તરત જ ભીષ્મ બોલ્યા :’રાજન ! હવે તું હસ્તિનાપુર પાછો જા. મારી પાછળ હું નવા સૂર્યને ઊગતો જોઉંછું. બેટા, જા, ભગવાન તારા કામમાં તને સહાય થાઓ.’

   ત્યાર પછી ઉત્તરાયણના સૂર્ય થયા, એટલે ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી, કુંતી, યુધિષ્ઠિર, પાંડવો, બ્રહ્મર્ષિઓ, રાજર્ષિઓ વગેરે સૌ ભીષ્મની બાણશય્યા પાસે એકઠા થયા.

   ભીષ્મ ધૃતરાષ્ટ્ર તરફ ફરીને બોલ્યા: રાજન ! તારે શોક કરવો નહિ; જે થવાનું હતું તે થઈ ગયું છે. કાળનેએ જ ગમતું હતું.’

 પછી શ્રી કૃષ્ણ તરફ વળીને બોલ્યા : ‘ભગવન ! આપને નમસ્કાર કરું છું. આપ આજના યુગ્પુરુષ છો, હવે હું મારા દેહને છોડું છું.’

  શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા :’ભીષ્મ ! હું તમને અનુજ્ઞા આપુંછું. તમારો અવધિ આવી રહ્યોછે. ઉત્તરાયણના સૂર્ય થયા છે. તમે સિધાવો.’

  ભીષ્મે  આસપાસ  એકઠા થયેલા તમામ લોકોને નમસ્કાર કરતાં કરતાં જણાવ્યું : ‘  હવે હું પ્રાણોનો ત્યાગ કરું છું.

   આટલું બોલી ભીષ્મે દેહને છોડ્યો.

—————————————————-  

Posted in miscellenous

ધર્મલાભ/ ડૉ.કુમારપાળ દેસાઈ

 ધર્મલાભ

  અંતિમ પ્રવાસ માટે કેટલી તૈયારી કરી ?

  બે દિવસના પ્રવાસમાં જતી વખતે કેટલી બધી તૈયારી કરીએ છીએ ! પ્રવાસમાં જેની જરૂર પડવાની છે એની કેટલીય ચીજવસ્તુઓ  એકઠી કરીને સાથે લઈએ છીએ. એને બરાબર ગોઠવીએ છીએ. પ્રવાસે નીકળતી વખતે  ટિકિટ લેવી પડે છે અને શક્ય એટલી અનુકૂળતાઓ ગોઠવીને પરિચિત વ્યક્તિ સાથે પ્રવાસ ખેડવા નીકળ્યા છીએ.

   જ્ઞાત પ્રવાસની આટલી બધી તૈયારી, પરંતુ  જિંદગીના અજ્ઞાત પ્રવાસની કેટલી તૈયારી ? કેવા પ્રદેશમાં એ પ્રવાસ ખેડવાનો છે એની કશી જાણ નથી. મૃત્યુ પછીની પરિસ્થિતિનો ઝાંખોય અંદાજ નથી. એમાં આવનારી પ્રતિકૂળતાઓની સહેજે ઝાંખી નથી. વળી સાથે કોઈ માર્ગદર્શક કે મદદગાર પણ નથી. એને એકલા જિંદગીનો અંતિમ પ્રવાસ ખેડવાનો છે, ત્યારે એને માટે એણે કેટલીતૈયારીઓ કરી છે ? આઅંતિમ પ્રવાસમાં કામ આવે એવું કેટલું ભાથું લઈને એ નીકળ્યો છે ? આ પ્રવાસ માટે એની પાસે કેટલી ભીતરી પ્રસન્નતા છે ?

   અરે ! જુઓ તો ખરા ! અંતિમ  પ્રવાસની ઘડી આવતાં એ કેટલો બધો અકળાઈ જાય છે ! પોતાના જીવનને એ જોશથી વળગી રહે છે. પોતાનાં સાધનો અને સંપત્તિને ચુસ્ત રીતે વળગીને એ બેસે છે. ‘હજી આટલું ભોગવી લઉં’ એમ વિચારીને જિજીવિષાને પ્રબળ કરતો જાય છે, ત્યારે  વિચારવું એ પડે કે જીવનનાપ્રવાસોની તૈયારી કરનાર માણસ એના મૃત્યુના અંતિમ પ્રવાસ માટે સજ્જતા કેળવવાનો કોઈ વિચાર કરે છે ખરો ? અંતે જે મુકામે પહોંચવાનું છે એ મુકામની એને જાણકારી છે ખરી ? એક વાર કાશ્મીરના પ્રવાસે ગયા અને મજા ન આવી તો બીજી વાર ખેડી શકાય છે, પણ આ અંતિમ મુકામે જવાનો પ્રવાસ તો એક જ વાર ખેડવાનો  હોય છે. એ પુન: ખેડી શકાતો નથી, ત્યારે એને માટે કેટલી તૈયારી કરી છે તે વિચારવું જોઈએ.

   ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ(ગુજરાતી વિશ્વકોશ)

(જન્મભૂમિ 3 ઑક્ટોબર, 2020)

——————————————————-

Posted in miscellenous

ગીતાધ્વનિ\અધ્યાય : 18

ગીતાધ્વનિ\અ6ંધ્યાય: 18

             ગુણપરિણામો અને ઉપસંહાર

અર્જુન બોલ્યા—

શું છે સંન્યાસનું તત્ત્વ ? ત્યાગનું તત્ત્વ શું વળી ?

બેઉને જાણવા ઇચ્છું, જુદાં પાડી કહો મને ?       1

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

છોડ સકામ કર્મોને જ્ઞાની સંન્યાસ તે લહે;

છોડે સર્વેય કર્મોના ફળને, ત્યાગ તે કહ્યો.      2

‘દોષરૂપ બધાં કર્મો—ત્યજો તે’ મુનિ કો કહે;

યજ્ઞ-દાન-તપો ક્યારે ન તજો’  અન્ય તો કહે.3

            ———

ત્યાગ સંબંધમાં તેથી મારા નિશ્ચયને સુણ:

ત્રણ પ્રકારનાં ભેદો ત્યાગના વર્ણવાય છે.     4

યજ્ઞ-દાન-તપો કેરાં કર્મો ન ત્યજવાં ઘટે;

અવશ્ય કરવાં, તે તો કરે પાવન સુજ્ઞને.    5

કરવાં તેય કર્મોને આસક્તિ-ફળને ત્યજી;

આ ઉત્તમ અભિપ્રાય મારો નિશ્ચિત આ વિશે.  6

નીમેલાં કર્મનો ક્યારે નહીં સંન્યાસ તો ઘટે,

મોહથી જો કરે ત્યાગ, તે ત્યાગ તામસી કહ્યો.   7

કર્મે છે દુ:ખ માટેજ કાયક્લેશ ભયે ત્યજે,

તે કરે રાજસ ત્યાગ, ન પામે ફળ ત્યાગનું.    8

રહીને નિયમે કર્મ કર્તવ્ય સમજી કરે,

અનાસક્ત ફળત્યાગી, જાણ તે ત્યાગ સાત્ત્વિક.   9

ક્ષેમ કર્મે નહીં રાગ, અક્ષેમે દ્વેષ તો નહીં;

તે ત્યાગી સત્ત્વમાં યુક્ત, જ્ઞાનવાન, અસંશયી.    10

શક્ય ના દેહધારીને સમૂળો ત્યાગ કર્મનો;

કર્મના ફળનો ત્યાગી, તે જ ત્યાગી ગણાય છે.     11

સારું, માઠું તથા મિશ્ર, વિવિધ કર્મનું ફળ;

અત્યાગી પામતા તેને, સંન્યાસીઓ કદી નહીં.   12

          ———-

સર્વ કર્મો તણી સિદ્ધિ થાય જે પાંચ કારણે;

કહ્યાં તે સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, તેને તું મુજથી સુણ.  13

અધિષ્ઠાન તથા કર્તા, ત્રીજું વિવિધ સાધનો,

ક્રિયા નાના પ્રકારોની, ને ભળે દૈવ પાંચમું.    14

કાયા-વાચ-મને જે જે કર્મને આદરે નર,–

અન્યાયી અથવા ન્યાયી,–તેના આ પાંચ હેતુઓ.   15

આવું છતાંય આપે જ કર્તા છે એમ જે જુએ,

સંસ્કારહીન, દુર્બુદ્ધિ, સત્ય તે દેખતો નથી.      16

“હું કરું છું ” એમ ના જેને, જેની લેપાય બુદ્ધિ ના,

સૌ લોકને હણે તોયે, હણે-બંધાય તે નહીં.     17

               —-

જ્ઞાન,, જ્ઞેય તથા જ્ઞાત,– કર્મનાં ત્રણ પ્રેરકો;

સાધનો કર્મ ને કર્તા,– કર્મનાં ત્રણ પોષકો.      18

જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા—ગુણોથી ત્રણ જાતનાં

વર્ણવ્યાં સાંખ્ય સિદ્ધાંતે, સુણ તેને યથાર્થ તું.   19

             —

જેથી દેખે બધાં ભૂતે એક અવ્યય ભાવને—

સળંગ ભિન્ન રૂપોમાં—જાણ તે જ્ઞાન સાત્ત્વિક.   20

જે જ્ઞાન સર્વ ભૂતોમાં નાના ભાવો જુદા જુદા

જાણતો ભેદને પાડી, –જાણ તે જ્ઞાન રાજસ.   21

આસક્તિયુક્ત જે કાર્ય, પૂર્ણ-શું એકમાં જુએ;

જેમાં ન તત્ત્વ કે હેતુ, – અલ્પ તે જ્ઞાન તામસી. 22

               —-

નીમેલું, વણઆસક્તિ, રાગદ્વેષ વિના કર્યું;

ફળની લાલસા છોડી, સાત્ત્વિક કર્મ તે કહ્યું.   23

મનમાં કામના સેવી, વા અહંકારથી કર્યું,

ઘણી જંજાળથી જેને, રાજસ કર્મ તે કહ્યું.    24

પરિણામ તથા હાનિ, હિંસા, સામર્થ્ય ના ગણી,

આદરે મોહથી જેને તામસ કર્મ તે કહ્યું.    25

              —

નિ:સંગી, નિરંકારી, ધૃતિ-ઉત્સાહથી ભર્યો,

યશાયશે નિર્વિકાર, કર્તા સાત્ત્વિક તે કહ્યો.    26

રાગી, ને ફળનો વાંછુ, લોભી, અસ્વચ્છ, હિંસક,

હર્ષશોકે  છવાયેલો, કર્તા રાજસ તે કહ્યો.     27

અયોગી, ક્ષુદ્ર, ગર્વિષ્ઠ, અકર્મી, શઠ, આળસુ,

શોગિયો, દીર્ઘસૂત્રી જે કર્તા તામસ તે કહ્યો.    28

બુદ્ધિ ને ધૃતિના ભેદો, ગુણોથી ત્રણ જાતના,

સંપૂર્ણ વર્ણવું તેને, સુણજે વિગતે જુદા.       29

પ્રવૃત્તિ શું, નિવૃત્તિ શું, કાર્યાકાર્ય, ભયાભય,

બંધા શું, મોક્ષ શું જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ સાત્ત્વિક.   30

 ધર્માધર્મ તણો ભેદ, તેમ કાર્ય-અકાર્યનો,

યથાર્થપણે જાણે, ગણી તે બુદ્ધિ રાજસી.      31

અજ્ઞાને આવરેલી જે ધર્મ માને અધર્મને,

બધું જ અવળું પેખે, ગણી તે બુદ્ધિ તામસી.  32

              —

મન-ઇંદ્રિય-પ્રાણોની ક્રિયાને જે ધરી રહે

ધૃતિ અનન્યયોગે જે, તેને સાત્ત્વિકી જાણવી.   33

ધર્મે, અર્થે તથા કામે જે વડે ધારણા રહે,

આસક્તિ ને ફલેચ્છાથી, ધૃતિ જે રાજસી ગણી.  34

જે વડે ભય ને શોક, નિદ્રા, ખેદ તથા મદ,

જે નછોડેય દુર્બુદ્ધિ, ધૃતિ તે તામસી ગણી.    35

              —–

સુખનાયે ત્રણે ભેદો હવે વર્ણવું, સાંભળ:

અભ્યાસે રાચતો જેમાં દુ:ખનો નાશ તે કરે.   36

ઝેર સમાન આરંભે, અંતે અમૃત-તુલ્ય જે,

પ્રસન્ન ચિત્તને લીધે મળે તે સુખ સાત્ત્વિક.     37

અમૃત-તુલ્ય આરંભે, અંતે ઝેર સમાન જે,

વિષયેંદ્રિય  સંયોગે મળે તે સુખ રાજસ     38

આરંભે, અંતમાંયે જે નિદ્રા-પ્રમાદ-આળસે

આત્માને મોહમાં નાંખે, તામસી સુખ તે ગણ્યું.  39

             —–

નથી કો સત્ત્વ પૃથ્વીમાં, સ્વર્ગે દેવો વિશેય કો,

જે હોય ગુણથી મુક્ત, જે આ પ્રકૃતિના ત્રણ.    40

બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, શૂદ્રોના જે  સ્વભાવથી

થયા ભિન્ન ગુણો, તેણે પાડ્યા છે ભેદ કર્મના.   41

શાંતિ, તપ, ક્ષમ,શૌચ, શ્રદ્ધા, નિગ્રહ, આર્જવ,

જ્ઞાન, વિજ્ઞાન—આ કર્મ બ્રાહ્મણોનું સ્વભાવથી.   42

શૌર્ય, તેજ, પ્રજારક્ષા, ભાગવું નહીં યુદ્ધથી,

દક્ષતા, દાન ને ધૈર્ય—ક્ષાત્રકર્મ સ્વભાવથી.     43

ખેતી, વેપાર, ગોરક્ષ—વૈશ્યકર્મ સ્વભાવથી;

સેવાભાવ ભર્યું કર્મ, –શૂદ્રોનું એ સ્વભાવથી.   44

માનવી પોતપોતાનાં કર્મે મગ્ન રહી તરે;

સ્વક્ર્મ આચરી જેમ મેળવે સિદ્ધિ, તે સુણ.    45

જેથી પ્રવર્તતાં ભૂતો, જેણે વિસ્તાર્યું આ બધું;

તેને સ્વકર્મથી પૂજી સિદ્ધિને મેળવે નર.     46

રૂડો સ્વધર્મ ઊણોયે સુસેવ્યા પરધર્મથી;

સ્વભાવે જ ઠરે કર્મ, તે કર્યે દોષ ના થતો.  47

સહજ કર્મમાંદોષ હોય તોયે ન છોડવું;

સર્વ કર્મે રહે દોષ, ધુમાડો જેમ અગ્નિમાં.  48

                 —-

આસક્ત નહીં જે ક્યાંય, જિતાત્મા, નિ:સ્પૃહી સદા,

પરં નિષ્કર્મની સિદ્ધિ તેને સંન્યાસથી મળે.    49

પામીને સિદ્ધિને યોગી, જે રીતે બ્રહ્મ મેળવે,

સુણ સંક્ષેપમાં તેને, — નિષ્ઠા જે જ્ઞાનની પરં.   50

પવિત્ર બુદ્ધિને રાખે, નીમે તે ધૃતિથી મન,

શબ્દાદિ વિષયો ત્યાગે, રાગદ્વેષ બધા હણે;   51

એકાંતે રહે  જમે થોડું, ધ્યાનયોગ સદા કરે,

જીતે કાયા-મનો-વાણી, દૃઢ વૈરાગ્યને ધરે;   52

બળ-દર્પ-અહંકાર-કામ- ક્રોધ ટળી ગયા

સંગ્રહ-મમતા છોડ્યાં, શાંત તે બ્રહ્મમાં મળે.  53

બ્રહ્મનિષ્ઠ, પ્રસન્નત્મા, શોચ કે કામના નહીં,

સમાન દૃષ્ટિનો પામે મારી પરમ ભક્તિને.   54

ભક્તિએ તત્ત્વથી જાણે, જેવો છું ને હું જેમ છું;

તત્ત્વે આમ મ’ને જાણી, તે મળે મુજમાં પછી.  55

મારો આશ્રિત તે કર્મો સર્વ નિત્ય કરે છતાં,

મારા અનુગ્રહે પામે અખંડ પદ શાશ્વત.       56

મ’ને અર્પી બધાં કર્મો મનથી, મત્પરાયણ,

મારામાં ચિત્તને રાખ બુદ્ધિયોગ વડે સદા.    57

મચ્ચિત્તે તરશે દુ:ખો સર્વે મારા અનુગ્રહે,

ન સુણીશ અહંકારે, નિશ્ચે પામીશ નાશ તો.  58

                —

જે અહંકારને સેવી માને છે કે ‘લડુંનહીં’,

મિથ્યા પ્રયત્ન તે તારો, પ્રકૃતિ પ્રેરશે તને.   59

બંધાયેલો સ્વકર્મોથી નિર્માયા જે સ્વભાવથી,

મોહથી ઇચ્છતો ના જે, અવશે તે કરીશ તું.   60

વસીને સર્વ ભૂતોનાં હ્રદયે પરમેશ્વર,                     

માયાથી ફેરવે સૌને, જાણે યંત્ર પરે ધર્યા.  61

તેને જ શરણે જા તું સર્વભાવથી, ભારત,

તેનો અનુગ્રહે લૈશ શાંતિ ને શાશ્વત પદ.   62

આવું આ સારમાં સાર જ્ઞાન મેં તુજને કહ્યું;

તેને પૂર્ણ વિચારીને કરા જેમ ગમે તને.   63

               —–

વળી, મારું પરં વેણ, સારમાં સાર, આ સુણ,

મ’ને અત્યંત વા’લો તું, તેથી તારું કહું હિત.  64

મન, ભક્તિ મ’ને અર્પ, મ’ને પૂજ, મ’ને નમ,

મ’ને જ પામશે નિશ્ચે, મારું વચન લે, પ્રિય !   65

છોડીને સઘળા ધર્મો, મારું જ શરણું ધર;

હું તને સર્વ પાપોથી છોડાવીશ, નચિંત થા.     66

             —-

તપ ના, ભક્તિ ના જેમાં, ના સેવા-શ્રવણે રુચિ;

નિંદતોયે મ’ને તેને કે’વું ના જ્ઞાન આ કદી.    67

જે આ જ્ઞાન મહા ગૂઢ આપશે મુજ ભક્તને,

પરાભક્તિ કરી મારી મ’ને નિશ્ચય પામશે.     68

તેથી અધિક ના કોઈ મારું પ્રિય કરે અહીં,

તેથી અધિક તો કોઈ મારો પ્રિય જગે નહીં.    69

શીખી વિચારશે જે આ ધર્મસંવાદ આપણો,

મારી ઉપાસના તેણે જ્ઞાનયજ્ઞ્ર કરી, ગણું.   70

જે શ્રદ્ધાવાન નિષ્પાપ માનવી  સુણશેય આ,

તેયે મુક્ત થઈ પામે લોકો જે પુણ્યવાનન.   71

              —–

પાર્થ, તે સાંભળ્યું શું આ બધું એકાગ્ર ચિત્તથી ?

અજ્ઞાન-મોહનો નાશ શું હવે તુજ કૈં થયો ?  72

અર્જુન બોલ્યા—

ટળ્યો મોહ, થયું ભાન, તમ અનુગ્રહે, પ્રભો !

થયો છું સ્થિર નિ:શંક, માનીશ તમ શીખને.   73

              ——

 સંજય બોલ્યા—

કૃષ્ણાર્જુન મહાત્માનો આવો સંવાદ અદ ભુત,

રોમ ઊભાં કરે તેવો, સાંભળ્યો મેં,મહીપતે.    74

કૃષ્ણ યોગેશ્વરે સાક્ષાત સ્વમુખે બોલતાં સ્વયં,

મેં આ યોગ પરંગૂઢ સુણ્યો વ્યાસ-અનુગ્રહે.   75

આ કૃષ્ણાર્જુન સંવાદ, મહા અદ ભુત, પાવન,

સ્મરી સ્મરી મ’ને તેનોહર્ષ થાય ફરી ફરી,    76

સ્મરી સ્મરીય તે રૂપ, હરિનું અતિ અદ ભુત,

મહા આશ્ચર્ય પામું ને હર્ષ થાય ફરી ફરી.     77

જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ  જ્યાં ધનુર્ધર અર્જુન,

ત્યાં વસે જય, ઐશ્વર્ય, લક્ષ્મી ને સ્થિર નીતિયે.  78

     ઓમ તત સત

Posted in miscellenous

ગીતાધ્વનિ\અધ્યાય:11

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:11

                    વિરાટદર્શન

અર્જુન બોલ્યા—

મારા અનુગ્રહાર્થે જે તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું

પરં ગૂઢ કહ્યું તેથી મારો એ મોહ તો ગયો.      1

ભૂતોના જન્મ ને નાશ મેં સવિસ્તર સાંભળ્યા,

એમ અક્ષય માહાત્મય, તમારા મુખેથી પ્રભુ !     2

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ, પરમેશ્વર !

ઈશ્વરી રૂપ જોવાને ઇચ્છું છું, પુરુષોત્તમ !      3

મારે તે રૂપને જોવું શક્ય જો મનતા, પ્રભુ !

તો, યોગેશ્વર, દેખાડો  નિજ અવ્યય રૂપ તે.    4

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

જો તું મારાં બધાં રૂપો, સેંકડો ને હજારથી;

બહુ પ્રકારનાં દિવ્ય, ઘણા આકાર-વર્ણનાં.     5

આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, અશ્વિનો, મરુતોય જો;

પૂર્વે ક્યારે ન દીઠેલાં એવાં આશ્ચર્ય જો ઘણાં.   6

જો મારા દેહમાં આજે એકસાથ અહીં રહ્યું.

ચરાચર જગત આખું ઇચ્છે જે અન્ય તેય જો.    7

મ’ને તારા જ આ નેત્રે  નહીં  જોઈ શકીશ તું

દિવ્ય દૃષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ.    8

               ——–

સંજય બોલ્યા—

આમ બોલી પછે કૃષ્ણ—મહાયોગેશ્વરે, નૃપ,

પરમ ઈશ્વરી રૂપ દેખાડ્યું પાર્થને નિજ.       9

ઘણાં મોઢાં, ઘણી આંખો, ઘણાં અદ ભુત રૂપમાં,

ઘણાં આભૂષણો દિવ્ય, ઘણાંક દિવ્ય આયુધો.   10

માળા-વસ્ત્ર ધર્યા દિવ્ય, અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની,

સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ વિશ્વવ્યાપક દેવ તે.      11

આકાશે સામટી દીપે હજારો સૂર્યની પ્રભા,

તે કદી એ મહાત્માના તેજ-શી થાય તો ભલે.   12

અનંત ભાતનું વિશ્વ આખુંયે એક ભાગમાં,

દેવાધિદેવના દેહે અર્જુને જોયું તે સમે.      13

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે હર્ષ રોમાંચગાત્રથી.

દેવને હાથ જોડીને   નમાવી શિરને વદ્યો:   14

               ———

અર્જુન બોલ્યા—

હે દેવ,  દેખું તમ દેહમાં સૌ

    દેવો તથા ભૂતસમૂહ નાના;

બ્રહ્મા વિરાજે કમલાસને આ,

     ને દિવ્ય સર્પો, ઋષિઓય સર્વે.   15

અનેક નેત્રો-મુખ-હાથ-પેટો,

     અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ;

દેખું નહીં અંત, મધ્ય-આદિ

      તમારું વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !     16

ધારી ગદા-ચક્ર-કિરીટ દીપો

     બધી દિશે તેજ તણા સમૂહે;

તપાવવા સૂરજ-અગ્નિ-જ્યોતિ

     જોવા તમે શક્ય ન, અપ્રમેય !     17

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેયતત્ત્વ,

       તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ;

અનાશ છો, શાશ્વત ધર્મપાળ,

       જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ.     18

અનાદિ મધ્યાન્ત, અનંત-શક્તિ;

      અનંત હાથો, શશિસૂર્યનેત્ર;

પેખું તમારે મુખ અગ્નિ ઝોળો,

      તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો.      19

આ વ્યોમપૃથ્વી તણું અંતરાળ

      દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યા;

તમારું આ અદ ભુત ઉગ્ર રૂપ

      દેખી ત્રિલોકી અકળાય, દેવ !   20

આ દેવસંઘો તમ માંહી પેસે,

       કો’ હાથ જોડી વીનવે ભયેથી;

‘સ્વસ્તિ’ ભણી સિદ્ધ-મહર્ષિ-સંઘો

      અનેક સ્તોત્રે તમને સ્તવે છે.     21

આદિત્ય, રુદ્રો, વસુ, વિશ્વદેવો,

       સાધ્યો, કુમારો, મરુતોય, પિત્રી,

ગંધર્વ, યક્ષો, અસુરોય, સિદ્ધો,

        આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે.     22

મોં-નેત્ર ઝાઝાં, વિકરાળ દાઢો,

       હાથો, પગો ને ઉદરોય ઝાઝાં;

વિરાટ આ રૂપ અમારું ભાળી,

       પામે વ્યથા લોક બધા અને હું.      23

વ્યોમે અડેલા, બહુ રંગવાળા,

      ખુલ્લાં મુખો, દીપ્ત વિષાળ ડોળા;

તેજે ભરેલા તમને નિહાળી,

      મૂંઝાઉં ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં.      24

જોતાં જ સર્વે પ્રલયાગ્નિ જેવાં

       મુખો તમારાં, વિકરાળ દાઢો,

દિશા ન સૂઝે, નહીં શાંતિ લાગે,

       પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !     25

વળી, બધા આ ધૃત્રરાષ્ટ્રપુત્રો,–

      ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે,–

આ ભીષ્મ, આ દ્રોણ જ, સૂત કર્ણ,-

      આ સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા,–    26

પેસે ત્વરાથી  મુખની તમારી

       બિહામણી ને વિકરાળ દાઢ્ર;

દાંતો તણાં અંતર માંહી કોઈ

       ચોંટ્યા દીસેચૂર્ણ બનેલ માથે.      27

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો,

      વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે;

ઝોળો ભર્યાં તેમ મુખે તમારાં

      દોડે બધા આ નરલોક વીરો.     28

જ્વાળા વિશે જેમ પતંગ પેસે

       વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે;

લોકો તમારાં મુખ માંહી તેમ

       નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે.     29

ગ્રસી બધેથી, બળતાં મુખોમાં

      જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો;

પ્રભો ! તપાવે કિરણો તમારાં 

        ભરી ત્રિલોકી અતિઉગ્ર તેજે.      30

છો કોણ, બોલો, વિકરાળ રૂપી?

        તમને નમું હું, પરમેશ, રીઝો;

પિછાણ ઇચ્છું નિજ, આદિદેવ,

       પ્રવૃત્તિ જાણી શકું ના તમારી.       31          

શ્રીભગવાન બોલ્યા —

છું કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી,

       સંહારવા લોક અહીં પ્રવર્ત્યો;

તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ

જે ખડા સૈનિક સામસામા.     32

તેથી, ખડો થા, યશ મેળવી લે,

     વેરી હણી ભોગવ રાજ્ય-રિદ્ધિ;

પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ તેને,

      નિમિત્ત થા માત્ર તું, સવ્ય્સાચી.    33

શું ભીષ્મ, કે દ્રોણ, જયદ્રથેય,

       કે કર્ણ કે અન્ય મહાન યોદ્ધા,–

મેં છે હણ્યા, માર તું, છોડ શોક,

       તું ઝૂઝ, જીતીશ રણે સ્વશત્રુ.     34

        ————

સંજય બોલ્યા—

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ,

     બે હાથ જોડી થથરે કિરીટી,

ફરી કરી વંદન, કૃષ્ણને તે,

      નમી, ડરી, ગદ ગદ કંઠ બોલે :    35

         ———

અર્જુન બોલ્યા—

છે યોગ્ય કે કીર્તનથી તમારાં,

      આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત સૌ;

નાસે ભયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં,

       સર્વે નમે સિદ્ધ તણા સમૂહો.   36

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન ?

      બ્રહ્મા તણાયે ગુરુ, આદિ કર્તા !

અનંતદેવેશ, જગન્નિવાસ !

     સત, અસત, તે પર, અક્ષરાત્મન !   37

પુરાણ છો પુરુષ, આદિદેવ,

       તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ;

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરંપદે છો,

      તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંત રૂપ !        38

તમે શશી, વા,વરુણાગ્નિ, ધર્મ,

       પ્રજાપતિ, બ્રહ્માપિતા તમે જ;

મારાં હજારો નમનો તમોને,

       નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે.      39

સામે નમું છું, નમું છુંય પીઠે,

      સૌ પાસ વંદું, પ્રભુ, સર્વરૂપ !

અપાર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,

       સર્વે બન્યા, સર્વ નિજે સમાવી.    40

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,

       ‘હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખા’-શાં,

ન જાણતાં આ મહિમા તમારો,

       પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથીયે.        41

બેઠા, ફર્યા સાથ,જમ્યાય, સૂતા,–

      એકાન્તમાં કે સઘળા સમક્ષ,

હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી—

      ક્ષમાકરો તે સહુ, અપ્રમેય !       42

તમે પિતા  સ્થાવર જંગમોના,

      તમે જ સૌના ગુરુરાજ પૂજ્ય;

ત્રિલોક્માંયે તમ તુલ્ય  કો ના,

       ક્યાંથી જ મોટો ? અનુપપ્રભાવી !   43

માટે હું સાષ્ટાંગ ક્સ્રું પ્રણામ,

      પ્રસન્ન થાઓ,સ્તવનીય ઈશ !

સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,

      પ્રિય પ્રિયા, તેમ મનેય સાંખો.      44

 હર્ષું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,

       છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારું;

મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળ રૂપ,

      પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !      45

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે

       એવા જ ઇચ્છું તમને હું જોવા;

ચતુર્ભુજ રૂપ ધરો ફરી તે,

      સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !      46

             ———–

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

રાજી થઈ મુજ યોગ દ્વારા,

     દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં;

અનંત, તેજોમય, આદિ, વિશ્વ

     પૂર્વે ન તારા વિણ દીઠ કોણે.    47

ન વેદ-પાઠે, નહીં યજ્ઞ-દાને,

      ન કર્મકાંડે, ન તપેય ઉગ્ર,

મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું

     તારા વિના કોઈ શકે નિહાળી.    48

મૂંઝા નહીં, મા ધર મૂઢભાવ,

       આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ;

નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,

     લે, તે જ આ રૂપ તું પેખ મારું.    49

          ——–

સંજય બોલ્યા—

 આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી

     સ્વરૂપને  દાખવ્યું વાસુદેવે;

ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે

     દીધો દિલાસો ભયભીતને તે.      50

          ———

અ‍ર્જુન બોલ્યા—

તમારું માનવી રૂપ સૌમ્ય આ જોઈને હવે

ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજભાવે થયો સ્થિર.   51

           ——

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

અતિ દુર્લભ આ મારા રૂપને નિહાળ્યું જે,

દેવોયે વાંછતા નિત્ય તે સ્વરૂપનું દર્શન.     52

ન વેદોથી, ન યજ્ઞોથી, નહીં દાને, તપે નહીં,

દર્શન શક્ય આ મારું, જેવું આજે તને થયું.    53

અનન્ય ભક્તિએ તોયે,આવી રીતે હું શક્ય છું

તત્ત્વથી જાણવો, જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો.    54

 મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,

દ્વેષહીન, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે.    55

 ———————————————–

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:11

                    વિરાટદર્શન

અર્જુન બોલ્યા—

મારા અનુગ્રહાર્થે જે તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું

પરં ગૂઢ કહ્યું તેથી મારો એ મોહ તો ગયો.      1

ભૂતોના જન્મ ને નાશ મેં સવિસ્તર સાંભળ્યા,

એમ અક્ષય માહાત્મય, તમારા મુખેથી પ્રભુ !     2

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ, પરમેશ્વર !

ઈશ્વરી રૂપ જોવાને ઇચ્છું છું, પુરુષોત્તમ !      3

મારે તે રૂપને જોવું શક્ય જો મનતા, પ્રભુ !

તો, યોગેશ્વર, દેખાડો  નિજ અવ્યય રૂપ તે.    4

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

જો તું મારાં બધાં રૂપો, સેંકડો ને હજારથી;

બહુ પ્રકારનાં દિવ્ય, ઘણા આકાર-વર્ણનાં.     5

આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, અશ્વિનો, મરુતોય જો;

પૂર્વે ક્યારે ન દીઠેલાં એવાં આશ્ચર્ય જો ઘણાં.   6

જો મારા દેહમાં આજે એકસાથ અહીં રહ્યું.

ચરાચર જગત આખું ઇચ્છે જે અન્ય તેય જો.    7

મ’ને તારા જ આ નેત્રે  નહીં  જોઈ શકીશ તું

દિવ્ય દૃષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ.    8

               ——–

સંજય બોલ્યા—

આમ બોલી પછે કૃષ્ણ—મહાયોગેશ્વરે, નૃપ,

પરમ ઈશ્વરી રૂપ દેખાડ્યું પાર્થને નિજ.       9

ઘણાં મોઢાં, ઘણી આંખો, ઘણાં અદ ભુત રૂપમાં,

ઘણાં આભૂષણો દિવ્ય, ઘણાંક દિવ્ય આયુધો.   10

માળા-વસ્ત્ર ધર્યા દિવ્ય, અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની,

સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ વિશ્વવ્યાપક દેવ તે.      11

આકાશે સામટી દીપે હજારો સૂર્યની પ્રભા,

તે કદી એ મહાત્માના તેજ-શી થાય તો ભલે.   12

અનંત ભાતનું વિશ્વ આખુંયે એક ભાગમાં,

દેવાધિદેવના દેહે અર્જુને જોયું તે સમે.      13

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે હર્ષ રોમાંચગાત્રથી.

દેવને હાથ જોડીને   નમાવી શિરને વદ્યો:   14

               ———

અર્જુન બોલ્યા—

હે દેવ,  દેખું તમ દેહમાં સૌ

    દેવો તથા ભૂતસમૂહ નાના;

બ્રહ્મા વિરાજે કમલાસને આ,

     ને દિવ્ય સર્પો, ઋષિઓય સર્વે.   15

અનેક નેત્રો-મુખ-હાથ-પેટો,

     અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ;

દેખું નહીં અંત, મધ્ય-આદિ

      તમારું વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !     16

ધારી ગદા-ચક્ર-કિરીટ દીપો

     બધી દિશે તેજ તણા સમૂહે;

તપાવવા સૂરજ-અગ્નિ-જ્યોતિ

     જોવા તમે શક્ય ન, અપ્રમેય !     17

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેયતત્ત્વ,

       તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ;

અનાશ છો, શાશ્વત ધર્મપાળ,

       જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ.     18

અનાદિ મધ્યાન્ત, અનંત-શક્તિ;

      અનંત હાથો, શશિસૂર્યનેત્ર;

પેખું તમારે મુખ અગ્નિ ઝોળો,

      તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો.      19

આ વ્યોમપૃથ્વી તણું અંતરાળ

      દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યા;

તમારું આ અદ ભુત ઉગ્ર રૂપ

      દેખી ત્રિલોકી અકળાય, દેવ !   20

આ દેવસંઘો તમ માંહી પેસે,

       કો’ હાથ જોડી વીનવે ભયેથી;

‘સ્વસ્તિ’ ભણી સિદ્ધ-મહર્ષિ-સંઘો

      અનેક સ્તોત્રે તમને સ્તવે છે.     21

આદિત્ય, રુદ્રો, વસુ, વિશ્વદેવો,

       સાધ્યો, કુમારો, મરુતોય, પિત્રી,

ગંધર્વ, યક્ષો, અસુરોય, સિદ્ધો,

        આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે.     22

મોં-નેત્ર ઝાઝાં, વિકરાળ દાઢો,

       હાથો, પગો ને ઉદરોય ઝાઝાં;

વિરાટ આ રૂપ અમારું ભાળી,

       પામે વ્યથા લોક બધા અને હું.      23

વ્યોમે અડેલા, બહુ રંગવાળા,

      ખુલ્લાં મુખો, દીપ્ત વિષાળ ડોળા;

તેજે ભરેલા તમને નિહાળી,

      મૂંઝાઉં ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં.      24

જોતાં જ સર્વે પ્રલયાગ્નિ જેવાં

       મુખો તમારાં, વિકરાળ દાઢો,

દિશા ન સૂઝે, નહીં શાંતિ લાગે,

       પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !     25

વળી, બધા આ ધૃત્રરાષ્ટ્રપુત્રો,–

      ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે,–

આ ભીષ્મ, આ દ્રોણ જ, સૂત કર્ણ,-

      આ સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા,–    26

પેસે ત્વરાથી  મુખની તમારી

       બિહામણી ને વિકરાળ દાઢ્ર;

દાંતો તણાં અંતર માંહી કોઈ

       ચોંટ્યા દીસેચૂર્ણ બનેલ માથે.      27

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો,

      વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે;

ઝોળો ભર્યાં તેમ મુખે તમારાં

      દોડે બધા આ નરલોક વીરો.     28

જ્વાળા વિશે જેમ પતંગ પેસે

       વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે;

લોકો તમારાં મુખ માંહી તેમ

       નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે.     29

ગ્રસી બધેથી, બળતાં મુખોમાં

      જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો;

પ્રભો ! તપાવે કિરણો તમારાં 

        ભરી ત્રિલોકી અતિઉગ્ર તેજે.      30

છો કોણ, બોલો, વિકરાળ રૂપી?

        તમને નમું હું, પરમેશ, રીઝો;

પિછાણ ઇચ્છું નિજ, આદિદેવ,

       પ્રવૃત્તિ જાણી શકું ના તમારી.       31          

શ્રીભગવાન બોલ્યા —

છું કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી,

       સંહારવા લોક અહીં પ્રવર્ત્યો;

તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ

જે ખડા સૈનિક સામસામા.     32

તેથી, ખડો થા, યશ મેળવી લે,

     વેરી હણી ભોગવ રાજ્ય-રિદ્ધિ;

પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ તેને,

      નિમિત્ત થા માત્ર તું, સવ્ય્સાચી.    33

શું ભીષ્મ, કે દ્રોણ, જયદ્રથેય,

       કે કર્ણ કે અન્ય મહાન યોદ્ધા,–

મેં છે હણ્યા, માર તું, છોડ શોક,

       તું ઝૂઝ, જીતીશ રણે સ્વશત્રુ.     34

        ————

સંજય બોલ્યા—

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ,

     બે હાથ જોડી થથરે કિરીટી,

ફરી કરી વંદન, કૃષ્ણને તે,

      નમી, ડરી, ગદ ગદ કંઠ બોલે :    35

         ———

અર્જુન બોલ્યા—

છે યોગ્ય કે કીર્તનથી તમારાં,

      આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત સૌ;

નાસે ભયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં,

       સર્વે નમે સિદ્ધ તણા સમૂહો.   36

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન ?

      બ્રહ્મા તણાયે ગુરુ, આદિ કર્તા !

અનંતદેવેશ, જગન્નિવાસ !

     સત, અસત, તે પર, અક્ષરાત્મન !   37

પુરાણ છો પુરુષ, આદિદેવ,

       તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ;

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરંપદે છો,

      તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંત રૂપ !        38

તમે શશી, વા,વરુણાગ્નિ, ધર્મ,

       પ્રજાપતિ, બ્રહ્માપિતા તમે જ;

મારાં હજારો નમનો તમોને,

       નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે.      39

સામે નમું છું, નમું છુંય પીઠે,

      સૌ પાસ વંદું, પ્રભુ, સર્વરૂપ !

અપાર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,

       સર્વે બન્યા, સર્વ નિજે સમાવી.    40

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,

       ‘હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખા’-શાં,

ન જાણતાં આ મહિમા તમારો,

       પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથીયે.        41

બેઠા, ફર્યા સાથ,જમ્યાય, સૂતા,–

      એકાન્તમાં કે સઘળા સમક્ષ,

હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી—

      ક્ષમાકરો તે સહુ, અપ્રમેય !       42

તમે પિતા  સ્થાવર જંગમોના,

      તમે જ સૌના ગુરુરાજ પૂજ્ય;

ત્રિલોક્માંયે તમ તુલ્ય  કો ના,

       ક્યાંથી જ મોટો ? અનુપપ્રભાવી !   43

માટે હું સાષ્ટાંગ ક્સ્રું પ્રણામ,

      પ્રસન્ન થાઓ,સ્તવનીય ઈશ !

સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,

      પ્રિય પ્રિયા, તેમ મનેય સાંખો.      44

 હર્ષું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,

       છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારું;

મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળ રૂપ,

      પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !      45

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે

       એવા જ ઇચ્છું તમને હું જોવા;

ચતુર્ભુજ રૂપ ધરો ફરી તે,

      સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !      46

             ———–

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

રાજી થઈ મુજ યોગ દ્વારા,

     દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં;

અનંત, તેજોમય, આદિ, વિશ્વ

     પૂર્વે ન તારા વિણ દીઠ કોણે.    47

ન વેદ-પાઠે, નહીં યજ્ઞ-દાને,

      ન કર્મકાંડે, ન તપેય ઉગ્ર,

મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું

     તારા વિના કોઈ શકે નિહાળી.    48

મૂંઝા નહીં, મા ધર મૂઢભાવ,

       આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ;

નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,

     લે, તે જ આ રૂપ તું પેખ મારું.    49

          ——–

સંજય બોલ્યા—

 આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી

     સ્વરૂપને  દાખવ્યું વાસુદેવે;

ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે

     દીધો દિલાસો ભયભીતને તે.      50

          ———

અ‍ર્જુન બોલ્યા—

તમારું માનવી રૂપ સૌમ્ય આ જોઈને હવે

ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજભાવે થયો સ્થિર.   51

           ——

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

અતિ દુર્લભ આ મારા રૂપને નિહાળ્યું જે,

દેવોયે વાંછતા નિત્ય તે સ્વરૂપનું દર્શન.     52

ન વેદોથી, ન યજ્ઞોથી, નહીં દાને, તપે નહીં,

દર્શન શક્ય આ મારું, જેવું આજે તને થયું.    53

અનન્ય ભક્તિએ તોયે,આવી રીતે હું શક્ય છું

તત્ત્વથી જાણવો, જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો.    54

 મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,

દ્વેષહીન, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે.    55

 ———————————————–

               અધ્યાય:11

                    વિરાટદર્શન

અર્જુન બોલ્યા—

મારા અનુગ્રહાર્થે જે તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું

પરં ગૂઢ કહ્યું તેથી મારો એ મોહ તો ગયો.      1

ભૂતોના જન્મ ને નાશ મેં સવિસ્તર સાંભળ્યા,

એમ અક્ષય માહાત્મય, તમારા મુખેથી પ્રભુ !     2

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ, પરમેશ્વર !

ઈશ્વરી રૂપ જોવાને ઇચ્છું છું, પુરુષોત્તમ !      3

મારે તે રૂપને જોવું શક્ય જો મનતા, પ્રભુ !

તો, યોગેશ્વર, દેખાડો  નિજ અવ્યય રૂપ તે.    4

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

જો તું મારાં બધાં રૂપો, સેંકડો ને હજારથી;

બહુ પ્રકારનાં દિવ્ય, ઘણા આકાર-વર્ણનાં.     5

આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, અશ્વિનો, મરુતોય જો;

પૂર્વે ક્યારે ન દીઠેલાં એવાં આશ્ચર્ય જો ઘણાં.   6

જો મારા દેહમાં આજે એકસાથ અહીં રહ્યું.

ચરાચર જગત આખું ઇચ્છે જે અન્ય તેય જો.    7

મ’ને તારા જ આ નેત્રે  નહીં  જોઈ શકીશ તું

દિવ્ય દૃષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ.    8

               ——–

સંજય બોલ્યા—

આમ બોલી પછે કૃષ્ણ—મહાયોગેશ્વરે, નૃપ,

પરમ ઈશ્વરી રૂપ દેખાડ્યું પાર્થને નિજ.       9

ઘણાં મોઢાં, ઘણી આંખો, ઘણાં અદ ભુત રૂપમાં,

ઘણાં આભૂષણો દિવ્ય, ઘણાંક દિવ્ય આયુધો.   10

માળા-વસ્ત્ર ધર્યા દિવ્ય, અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની,

સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ વિશ્વવ્યાપક દેવ તે.      11

આકાશે સામટી દીપે હજારો સૂર્યની પ્રભા,

તે કદી એ મહાત્માના તેજ-શી થાય તો ભલે.   12

અનંત ભાતનું વિશ્વ આખુંયે એક ભાગમાં,

દેવાધિદેવના દેહે અર્જુને જોયું તે સમે.      13

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે હર્ષ રોમાંચગાત્રથી.

દેવને હાથ જોડીને   નમાવી શિરને વદ્યો:   14

               ———

અર્જુન બોલ્યા—

હે દેવ,  દેખું તમ દેહમાં સૌ

    દેવો તથા ભૂતસમૂહ નાના;

બ્રહ્મા વિરાજે કમલાસને આ,

     ને દિવ્ય સર્પો, ઋષિઓય સર્વે.   15

અનેક નેત્રો-મુખ-હાથ-પેટો,

     અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ;

દેખું નહીં અંત, મધ્ય-આદિ

      તમારું વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !     16

ધારી ગદા-ચક્ર-કિરીટ દીપો

     બધી દિશે તેજ તણા સમૂહે;

તપાવવા સૂરજ-અગ્નિ-જ્યોતિ

     જોવા તમે શક્ય ન, અપ્રમેય !     17

તમે પરં અક્ષર, જ્ઞેયતત્ત્વ,

       તમે મહા આશ્રય વિશ્વનું આ;

અનાશ છો, શાશ્વત ધર્મપાળ,

       જાણું તમે સત્ય અનાદિ દેવ.     18

અનાદિ મધ્યાન્ત, અનંત-શક્તિ;

      અનંત હાથો, શશિસૂર્યનેત્ર;

પેખું તમારે મુખ અગ્નિ ઝોળો,

      તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો.      19

આ વ્યોમપૃથ્વી તણું અંતરાળ

      દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યા;

તમારું આ અદ ભુત ઉગ્ર રૂપ

      દેખી ત્રિલોકી અકળાય, દેવ !   20

આ દેવસંઘો તમ માંહી પેસે,

       કો’ હાથ જોડી વીનવે ભયેથી;

‘સ્વસ્તિ’ ભણી સિદ્ધ-મહર્ષિ-સંઘો

      અનેક સ્તોત્રે તમને સ્તવે છે.     21

આદિત્ય, રુદ્રો, વસુ, વિશ્વદેવો,

       સાધ્યો, કુમારો, મરુતોય, પિત્રી,

ગંધર્વ, યક્ષો, અસુરોય, સિદ્ધો,

        આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે.     22

મોં-નેત્ર ઝાઝાં, વિકરાળ દાઢો,

       હાથો, પગો ને ઉદરોય ઝાઝાં;

વિરાટ આ રૂપ અમારું ભાળી,

       પામે વ્યથા લોક બધા અને હું.      23

વ્યોમે અડેલા, બહુ રંગવાળા,

      ખુલ્લાં મુખો, દીપ્ત વિષાળ ડોળા;

તેજે ભરેલા તમને નિહાળી,

      મૂંઝાઉં ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં.      24

જોતાં જ સર્વે પ્રલયાગ્નિ જેવાં

       મુખો તમારાં, વિકરાળ દાઢો,

દિશા ન સૂઝે, નહીં શાંતિ લાગે,

       પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !     25

વળી, બધા આ ધૃત્રરાષ્ટ્રપુત્રો,–

      ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે,–

આ ભીષ્મ, આ દ્રોણ જ, સૂત કર્ણ,-

      આ સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા,–    26

પેસે ત્વરાથી  મુખની તમારી

       બિહામણી ને વિકરાળ દાઢ્ર;

દાંતો તણાં અંતર માંહી કોઈ

       ચોંટ્યા દીસેચૂર્ણ બનેલ માથે.      27

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો,

      વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે;

ઝોળો ભર્યાં તેમ મુખે તમારાં

      દોડે બધા આ નરલોક વીરો.     28

જ્વાળા વિશે જેમ પતંગ પેસે

       વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે;

લોકો તમારાં મુખ માંહી તેમ

       નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે.     29

ગ્રસી બધેથી, બળતાં મુખોમાં

      જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો;

પ્રભો ! તપાવે કિરણો તમારાં 

        ભરી ત્રિલોકી અતિઉગ્ર તેજે.      30

છો કોણ, બોલો, વિકરાળ રૂપી?

        તમને નમું હું, પરમેશ, રીઝો;

પિછાણ ઇચ્છું નિજ, આદિદેવ,

       પ્રવૃત્તિ જાણી શકું ના તમારી.       31          

શ્રીભગવાન બોલ્યા —

છું કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી,

       સંહારવા લોક અહીં પ્રવર્ત્યો;

તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ

જે ખડા સૈનિક સામસામા.     32

તેથી, ખડો થા, યશ મેળવી લે,

     વેરી હણી ભોગવ રાજ્ય-રિદ્ધિ;

પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ તેને,

      નિમિત્ત થા માત્ર તું, સવ્ય્સાચી.    33

શું ભીષ્મ, કે દ્રોણ, જયદ્રથેય,

       કે કર્ણ કે અન્ય મહાન યોદ્ધા,–

મેં છે હણ્યા, માર તું, છોડ શોક,

       તું ઝૂઝ, જીતીશ રણે સ્વશત્રુ.     34

        ————

સંજય બોલ્યા—

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ,

     બે હાથ જોડી થથરે કિરીટી,

ફરી કરી વંદન, કૃષ્ણને તે,

      નમી, ડરી, ગદ ગદ કંઠ બોલે :    35

         ———

અર્જુન બોલ્યા—

છે યોગ્ય કે કીર્તનથી તમારાં,

      આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત સૌ;

નાસે ભયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં,

       સર્વે નમે સિદ્ધ તણા સમૂહો.   36

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન ?

      બ્રહ્મા તણાયે ગુરુ, આદિ કર્તા !

અનંતદેવેશ, જગન્નિવાસ !

     સત, અસત, તે પર, અક્ષરાત્મન !   37

પુરાણ છો પુરુષ, આદિદેવ,

       તમે જ આ વિશ્વનું અંત્યધામ;

જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય, પરંપદે છો,

      તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંત રૂપ !        38

તમે શશી, વા,વરુણાગ્નિ, ધર્મ,

       પ્રજાપતિ, બ્રહ્માપિતા તમે જ;

મારાં હજારો નમનો તમોને,

       નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે.      39

સામે નમું છું, નમું છુંય પીઠે,

      સૌ પાસ વંદું, પ્રભુ, સર્વરૂપ !

અપાર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,

       સર્વે બન્યા, સર્વ નિજે સમાવી.    40

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,

       ‘હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખા’-શાં,

ન જાણતાં આ મહિમા તમારો,

       પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથીયે.        41

બેઠા, ફર્યા સાથ,જમ્યાય, સૂતા,–

      એકાન્તમાં કે સઘળા સમક્ષ,

હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી—

      ક્ષમાકરો તે સહુ, અપ્રમેય !       42

તમે પિતા  સ્થાવર જંગમોના,

      તમે જ સૌના ગુરુરાજ પૂજ્ય;

ત્રિલોક્માંયે તમ તુલ્ય  કો ના,

       ક્યાંથી જ મોટો ? અનુપપ્રભાવી !   43

માટે હું સાષ્ટાંગ ક્સ્રું પ્રણામ,

      પ્રસન્ન થાઓ,સ્તવનીય ઈશ !

સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,

      પ્રિય પ્રિયા, તેમ મનેય સાંખો.      44

 હર્ષું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,

       છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારું;

મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળ રૂપ,

      પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !      45

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે

       એવા જ ઇચ્છું તમને હું જોવા;

ચતુર્ભુજ રૂપ ધરો ફરી તે,

      સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !      46

             ———–

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

રાજી થઈ મુજ યોગ દ્વારા,

     દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં;

અનંત, તેજોમય, આદિ, વિશ્વ

     પૂર્વે ન તારા વિણ દીઠ કોણે.    47

ન વેદ-પાઠે, નહીં યજ્ઞ-દાને,

      ન કર્મકાંડે, ન તપેય ઉગ્ર,

મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું

     તારા વિના કોઈ શકે નિહાળી.    48

મૂંઝા નહીં, મા ધર મૂઢભાવ,

       આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ;

નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,

     લે, તે જ આ રૂપ તું પેખ મારું.    49

          ——–

સંજય બોલ્યા—

 આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી

     સ્વરૂપને  દાખવ્યું વાસુદેવે;

ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે

     દીધો દિલાસો ભયભીતને તે.      50

          ———

અ‍ર્જુન બોલ્યા—

તમારું માનવી રૂપ સૌમ્ય આ જોઈને હવે

ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજભાવે થયો સ્થિર.   51

           ——

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

અતિ દુર્લભ આ મારા રૂપને નિહાળ્યું જે,

દેવોયે વાંછતા નિત્ય તે સ્વરૂપનું દર્શન.     52

ન વેદોથી, ન યજ્ઞોથી, નહીં દાને, તપે નહીં,

દર્શન શક્ય આ મારું, જેવું આજે તને થયું.    53

અનન્ય ભક્તિએ તોયે,આવી રીતે હું શક્ય છું

તત્ત્વથી જાણવો, જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો.    54

 મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,

દ્વેષહીન, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે.    55

 ———————————————–

Posted in miscellenous

ગીતાધ્વનિ\અધ્યાય:13

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:13

           ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ વિચાર

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

ક્ષેત્ર એ નામથી જ્ઞાની ઓળખે આ શરીરને;

ક્ષેત્રને જાણનારો જે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ તે કહે.       1

વળી મ’ને જ ક્ષેત્રજ્ઞ જાણજે  સર્વ ક્ષેત્રમાં;

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞનું જ્ઞાન, તેને હું જ્ઞાન માનું છું.    2

            ——

જે તે ક્ષેત્ર, તથા જેવું, જ્યાંથી તેમાં વિકાર જે,

ક્ષેત્રજ્ઞ જે અને જેવો,સંક્ષેપે સુણ તે કહું.        3

વિવિધ મંત્રથી ગાયું ઋષિઓએ અનેકધા,

ઠરાવ્યું બ્રહ્મસૂત્રોમાં સુનિશ્ચિત પ્રમાણથી.      4

        ——-

મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, પ્રકૃતિ—આઠ એ;

ઇંન્દ્રિયો દશ ને એક , વિષયો પાંચ તેમના;     5

ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખો, દુ:ખો, ધૃતિ, સંઘાત, ચેતના;

વિકારો સાત આ ક્ષેત્ર તને સંક્ષેપમાં કહ્યું.       6

            ——-

નિર્માનતા, અહિંસા, ને અદંભ, આર્જવ, ક્ષમા,

ગુરુભક્તિ તથા શૌચ, સ્થિરતા, આત્મનિગ્રહ;   7

વિષયો પ્રતિ વૈરાગ્ય, નિરહંકારતા, તથા

જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુ:ખ-દોષોનું દર્શન;   8

નિર્મોહતા, અનાસક્તિ પુત્ર-પત્ની-ગૃહાદિમાં,

સારામાઠા પ્રસંગોમાં  ચિત્તની સમતા સદા;     9

અનન્ય યોગથી મારી ભક્તિ અવ્યભિચારિણી,

એકાન્તવાસમાં પ્રેમ, ના ગમે દાયરા વિશે;    10

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિષ્ઠા,તત્ત્વજ્ઞાન-વિચારણા;

આ લક્ષણે કહે જ્ઞાન, તેથી અજ્ઞાન ઊલટું.      11       

          ——-

હવે હું વર્ણવું જ્ઞેય, જે જાણ્યે મુક્તિ ભોગવે;

અનાદિ તે પરંબ્રહ્મ, છે ન કહેવાય, ના નથી;     12

સર્વત્ર હાથ ને પાય,સર્વત્ર શિર ને મુખ;

સર્વત્ર આંખા ને કાન, સર્વને આવરી રહ્યું;      13

નિરિંદ્રિય છતાં ભાસે સર્વે ઇંદ્રિયોના ગુણો;

નિર્ગુણ, ગુણભોક્તાયે, ભર્તા તોયે અસક્ત તે;   14

બહાર-માંહ્ય ભૂતોની, ચાલતુ ને અચંચળ,

સૂક્ષ્મ તેથી જણાયે ના, સમીપે, દૂરમાં વળી;      15

અખંડ તોય ભૂતોમાં જાણે ખંડપણે રહ્યું;

ભૂતોને જન્મ દે, પોષે, ગળેયે તેમ જ્ઞેય તે;     16

જ્યોતિઓનુંય તે જ્યોતિ, પર તે અંધકારથી;

જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાનગમ્ય, સર્વનાં હ્રદયે વસ્યું.     17

             ——–

ક્ષેત્ર, જ્ઞાન તથા જ્ઞેય, આમ સંક્ષેપમાં કહ્યાં;

મારો જે ભક્ત આ જાણે, તે પામે મુજ ભાવને.    18

           ——-

બંને અનાદિ છે જાણ, પ્રકૃતિ તેમ પુરુષ;

પ્રકૃતિથી થતા જાણ વિકારો ને ગુણો બધા;    19

કાર્ય, કારણ, કર્ત્તુત્વ, તે સૌ પ્રકૃતિ કારણે;

સુખદુ:ખ તણા ભોગ તે તો પુરુષકારણે.      20

પ્રકૃતિમાં રહ્યો સેવે પ્રકૃતિગુણ પૂરુષ;

આસક્તિ ગુણમાં તેથી સદ સદ યોનિમાં પડે.    21

સાક્ષીમાત્ર, અનુજ્ઞાતા, ભર્તા, ભોક્તા, મહેશ્વર,

કહ્યો તે પરમાત્માયે, દેહે પુરુષ જે પરં.       22

જાણે પુરુષ  જે આમ, પ્રકૃતિયે ગુણો સહ,

સર્વ કર્મો કરે તોયે તે ફરી જ્ન્મતો નથી.    23

          ——–

ધ્યાનથી આપને કોઈ આપથી આપમાં જુએ;

સાંખ્યયોગ વડે કોઈ, કોઈ તો કર્મયોગથી.     24

ને કો ન જાણતાં આમ અન્યથી સુણીને ભજે,

શ્રવણે રાખતા શ્રદ્ધા તેઓએ મૃત્યુને તરે.      25

            ——–

જ કાંઈ ઊપજે લોકે સત્ત્વ સ્થાવર-જંગમ,

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞના યોગે, જાણ તું ઊપજે બધું.     26

           ———

સમાન સર્વ ભૂતોમાં રહેલા પરમેશ્વર,

અવિનાશી વિનાશીમાં, તે દેખે તે જ દેખતો.   27

સમ્સર્વત્ર વ્યાપેલા ઈશને દેખનાર તે

ન હણે આપથી આપ, તેથી પામે પરંગતિ.     28

પ્રકૃતિથી જ સૌ કર્મો સદા સર્વત્ર થાય છે;

આત્મા તો ન કરે કાંઈ, આ દેખે તે જ દેખતો.   29

ભૂતોના વેગળા ભાવ એકમાં જ રહ્યા જુએ;

તેથી જ સર્વ વિસ્તાર; ત્યારે બ્રહ્મદશા મળે.      30

              ———-

અવ્યયી પરમાત્માને નથી આદિ, નથી ગુણો;

તેથી દેહે રહે તોયે તે અકર્તા અલિપ્ત રહે.    31

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે;

આત્માયે તેમ સર્વત્ર વસી દેહે અલિપ્ત રહે.    32

              ——–

પ્રકાશે એકલો સૂર્ય, જેમ આ જગને બધા;

ક્ષેત્રજ્ઞેય પ્રકાશે છે, તેમ આ ક્ષેત્રને બધા.     33

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ જે જાણે જ્ઞાનચક્ષુથી,

ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષેય, તે પામે છે પરંગતિ.    34

Posted in miscellenous

ગીતાધ્વનિ\સમશ્લોકી અનુવાદ\અધ્યાય:14

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

   

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:14

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:14

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:14

                ત્રિગુણ નિરૂપણ

 શ્રીભગવાન બોલ્યા—

જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જે જ્ઞાન, તે ફરી તુજને કહું,

જે જાણી મુનિઓ સર્વે પામ્યા સિદ્ધિ અહીં પરં.    1

આ જ્ઞાન આશરી જેઓ પામે મુજ સમાનતા,

સર્વકાળે ન તે જન્મે, પ્રલયે ન વ્યથા ખમે.     2

          ———-

મારું ક્ષેત્ર મ્હદ બ્રહ્મ, તેમાં હું બીજ થાપું છું;

તે થકી સર્વ ભૂતોની લોકે ઉત્પત્તિ થાય છે.    3

સર્વ યોનિ વિશે જે જે વ્યકતિઓ જન્મ પામતી,

તેનું ક્ષેત્ર મહદ બ્રહ્મ,પિતા હું બીજદાયક.     4

            ———

તમ, રજ તથા સત્ત્વ,– ગુણો પ્રકૃતિથી થયા;

તે જ અવ્યય દેહીને બાંધે છે દેહને વિશે.     5

તેમાં નિર્મળ તે સત્ત્વ, દોષહીન,પ્રકાશક;

તે બાંધે છે કરાવીને આસક્તિ જ્ઞાનને સુખે.    6

તૃષ્ણા-આસક્તિથી જન્મ્યો રાગ, તે જ રજોગુણ;

દેહીને બાંધતો તે તો આસક્ત કર્મમાં કરી.    7

મોહમાં નાંખતો સૌને ઊઠે અજ્ઞાનથી તમ;

દેહીને બાંધતો તે તો નિદ્રા-પ્રમાદ=આળસે.   8

            ——–

 સુખમાં જોડતો સત્ત્વ, કર્મમાં જોડતો રજ;

ને ઢાંકી જ્ઞાનને જોડે પ્રમાદે તો તમોગુણ.   9

          ———-

રજ-તમ દબાવીને સત્ત્વ ઉપર આવતો;

રજોગુણ તમો-સત્ત્વ, તમ તે રજ-સત્ત્વને.  10

જ્યારે આ દેહમાં દીસે પ્રકાશ સર્વ ઇંદ્રિયે,

ને જ્ઞાન પ્રગટે ત્યારે વધેલો સત્ત્વ જાણવો.   11

કર્મ પ્રવૃત્તિ, આરંભ, લોભ, અશાંતિ, ને સ્પૃહા,

રજોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં.   12

પ્રવૃત્તિ ના, પ્રકાશે ના, દીસેપ્રમાદ, મૂઢતા;

તમોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં.   13

સત્ત્વની વૃદ્ધિ વેળાએ દેહી છોડે શરીર જો;

ઉત્તમ જ્ઞાનવાનોના નિર્મળ લોક મેળવે.     14

કર્મસંગી વિશે જન્મે, તમમાં લય પામતાં.  

મૂઢ યોનિ વિશે જન્મે, તમમાં લય પામતાં.   15

            ——–

કહ્યું છે પુણ્ય કર્મોનું ફળ સાત્ત્વિક નિર્મળ;

રજનું ફળ છે દુ:ખ, અજ્ઞાન તમનું ફળ.    16

સત્ત્વથી ઊપજે જ્ઞાન, રજથી લોભ ઊપજે;

પ્રમાદ, મોહ, અજ્ઞાન, ઊપજે તમથી સહુ.    17

        ——–

ચડે છે સાત્ત્વિકો ઊંચે, રાજસો મધ્યમાં રહે;

હીનવૃત્તિ તમોધર્મી, તેની થાય અધોગતિ.    18

ગુણો વિના ન કર્તા કો, જ્યારે દ્રષ્ટા પિછાણતો.

ત્રિગુણાતીતને જાણે , તે પામે મુજ ભાવને.    19

દેહ સાથે ઊઠેલા આ ત્રિગુણો જે તરી જતો;

જન્મ=મૃત્યુ-જરા-દુ:ખે છૂટ્ર્ર તે મોક્ષ ભોગવે.    20

અર્જુન બોલ્યા—

ક્યાં લક્ષણથી દેહી ત્રિગુણાતીત થાય છે?

હોય આચાર શો તેનો ? કેમ તે ત્રિગુણો તરે ?   21

              ———

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

જ્ઞાન, પ્રવૃત્તિ ને મોહ –તેના ધર્મો શરીરમાં

ઊઠે તો ન કરે દ્વેષ, શમે તો ન કારે સ્પૃહા.     22

જે ઉદાસીન-શો વર્તે ગુણોથી ચળતો નહીં.

વર્તે ગુણો જાણીને, રહે સ્થિર ડગે નહીં.     23

સમ દુ:ખેસુખે , સ્વસ્થ, સમલોષ્ટાશ્મકાંચન !

સમ પ્રિયાપ્રિયે, ધીર, સમ નિંદા-વખાણમાં  24

સમ માનાપમાને જે, સમ જે શત્રુમિત્રમાં;

સૌ કર્મારંભ છોડેલો, ગુણાતીત ગણાય તે.   25

અવ્યભિચાર ભાવે જે ભક્તિયોગે મ’ને ભજે;

તે આ ગુણો કરી પાર, બ્રહ્મને પાત્ર થાય છે.  26

                 ——–

અમૃત-અક્ષર-બ્રહ્મ, ને એકાંતિક જે સુખ;

તેમ શાશ્વત ધર્મો જે, સૌનો આધાર હું જ છું.   27

———————————————–

Posted in miscellenous

ગીતધ્વનિ\અધ્યાય: 10

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:10

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

               અધ્યાય:10

                વિભૂતિવર્ણન

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

ફરી સાંભળ આ મારું પરમ વેણ, અર્જુન,

જે કહું પ્રેમથી તારા હિતની કામના કરી.    1

              ——–

મારા ઉદ ભવને જાણે ન દેવો કે મહર્ષિઓ,

કેમ જે હું જ છું આદિ સૌ દેવો ને મહર્ષિનો.   2

જે જાણે હું અજન્મા છું ને અનાદિ, મહેશ્વર;

મોહહીન થયેલો તે છૂટે છે સર્વ પાપથી.     3

             ———-

બુદ્ધિ, જ્ઞાન, ક્ષમા, સત્ય, અમોહ, શાંતિ, નિગ્રહ,

જન્મ-મૃત્યુ, સુખો-દુ:ખો, ભય-નિર્ભયતા તથા   4

અહિંસા, સમતા, તુષ્ટિ, તપ, દાન, યશાયશ,–

હુંથી જ ઊપજે ભાવો સૌ ભૂતોના જુદા જુદા.    5

પૂર્વે મહર્ષિઓ સાત, ચાર જે મનુઓ થયા—

જેમની આ પ્રજા લોકે — જન્મ્યા સંકલ્પથી મુજ.   6

જે જાણે તત્ત્વથી આવાં મારાંયોગ-વિભૂતિને,

અડગયોગ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો.      7

          ——

હું જ છું  મૂળ સર્વેનું પ્રવર્તે મુજથી બધું;

એવું  જાણી મ’ને જ્ઞાની ભજતા ભક્તિભાવથી.    8

ચિત્ત-પ્રાણ હું-માં પ્રોતા, બોધ દેતા પરસ્પર;

કે’તા મારી કથા નિત્ય સુખ-સંતોષ પામતા.     9

એવા અખંડયોગીને ભજતા પ્રીતથી મ’ને—

આપું તે બુદ્ધિનો યોગ, જેથી આવી મળે મ’ને.   10

રહેલો આત્મભાવે હું તેજ્સ્વી જ્ઞાનદીપથી

કરુણાભાવથી તેના અજ્ઞાનતમને હણું.       11

અર્જુન બોલ્યા—

 પરંબ્રહ્મ, પરંધામ, છો પવિત્ર તમે પરં,

આત્મા,શાશ્વત ને દિવ્ય, અજન્મા, આદિ ને વિભુ:  12

વર્ણવે ઋષિઓ સર્વે તથા દેવર્ષિ નારદ;

અસિત, દેવલ, વ્યાસ,–તમેયે મુજને કહો;       13

તે સર્વે માનું છું સત્ય, જે તમે મુજને કહો;

તમારું રૂપ જાણે ના દેવો કે દાનવો, પ્રભુ !       14

તમે જ આપને આપે જાણતા,પુરુષોત્તમ !

ભૂતેશ, ભૂતકર્તા હે, દેવદેવ, જગત્પતે !        15

સંભળાવો મ’ને સર્વે  દિવ્ય આત્મવિભૂતિઓ;

જે વિભૂતિ વડે વ્યાપ્યા આ બધા લોકને તમે.   16

યોગેશ, તમને કેવા જાણું ચિંતનમાં સદા ?

શા શા ભાવો વિશે મારે તમને ચિંતવા ઘટે ?    17

યોગ-વિભૂતિ વિસ્તારે ફરીથી નિજનાં કહો;

સુણી નથી ધરાતો હું તમારાં વચનામૃત.       18

               ——–

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

ભલે, લે વર્ણવું મુખ્ય મારી દિવ્ય વિભૂતિઓ;

મારા વિસ્તારને કે’તાં અંત કૈં આવશે નહીં.     19

હું જ આત્મા રહ્યો સર્વે ભૂતોનાં હ્રદયો વિશે;

આદિ, મધ્ય તથા અંત, હું જ છું ભૂતમાત્રનાં   20

આદિત્યોનો હું છું વિષ્ણુ, સૂર્ય હું જ્યોતિઓ તણો;

મરીચિ મરુતોનો હું, નક્ષત્રોનો હું ચંદ્રમા.       21

સામવેદ હું વેદોનો, દેવોનો ઇંદ્રરાજ છું;

ચેતના સર્વ ભૂતોની, મન હું ઇંદ્રિયો તણું.     22

 હું જ શંકર રુદ્રોનો,કુબેર યક્ષરાક્ષસે;

વસુઓનો હું છું અગ્નિ, મેરુ હું પર્વતો તણો.    23

પુરોહિતો તણો મુખ્ય મ’ને, જાણ બૃહસ્પતિ;

સેનાનીઓ તણો સ્કંદ, પુષ્કરોનો હું સાગર.    24

ઓમ એકાક્ષર વાણીનો, મહર્ષિઓ તણો ભૃગુ;

જપયજ્ઞ હું યજ્ઞોનો, સ્થાવરોનો હિમાલય.      25

પીંપળ સર્વે વૃક્ષોનો,  દેવર્ષિનો હું નારદ;

ચિત્રરથ  હું ગંધર્વે, સિદ્ધે કપિલદેવ હું     26

ઉચ્ચૈ:શ્રવા હું અશ્વોનો, –અમૃતેઊપજ્યો હતો;

ઐરાવત ગજોનો હું, નરોનો હું નરાધિપ.    27

આયુધોનું હું છું વજ્ર, ગાયોની કામધેનુ હું;

જન્મહેતુ હું કંદર્પ, સર્પોનો છું હું વાસુકિ.      28

અનંત સર્વ નાગોનો, વરુણ યાદસો તણો;

પિત્રીનો અર્યમા હું છું, યમ સંયમકારનો.     29

પ્રહ લાદ સર્વ દૈત્યોનો, કાળ છું ઘડિયાળનો;

વનેચરો તણો સિંહ, પંખીઓનો ખગેશ્વર.      30

વાયુ હું વેગવાનોનો, રામ હું શસ્ત્રવાનનો;

મગર સર્વ મચ્છોનો, ગંગાજી હું નદી તણી.     31

આદિ, મધ્ય તથા અંત હું સર્વે સૃષ્ટિઓ તણું;

અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાની, વાદ પ્રવચનો તણો.     32

અકાર અક્ષરોનો હું , સમાસોનો હું દ્વંદ્વ છું;

સ્ર્ષ્ટા વિશ્વમુખી છું ને હું જ છું કાળ અક્ષય.     33

મૃત્યુ હું સર્વનો હર્તા, ભવિષ્યનો હું ઉદ ભવ;

સ્ત્રીની શ્રી, કીર્તિ ને વાણી, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ, ક્ષમા. 34

સામોનો હું બૃહત્સામ, ગાયત્રી સર્વ છંદની;

માર્ગશીર્ષ હું માસોનો; ઋતુઓનો વસંત હું.       35

ઠગોની દ્યુતવિદ્યા છું, તેજસ્વીઓનું તેજ હું;

સત્ત્વવાનો તણું સત્ત્વ, જય ને વ્યવસાય છું.    36

હું વાસુદેવ વૃષ્ણિનો, પાંડવોનો ધનંજય;

મુનિઓનો હું છું વ્યાસ, શુક્ર હું કવિઓ તણો.    37

દંડ હું દંડધારીનો, નીતિ હું જયવાંછુની;

હું છું મૌન જ ગુહ્યોનું, જ્ઞાનીઓનું છું જ્ઞાન હું.   38

બીજ જે સર્વ ભૂતોનું જાણજે તેય હું જ છું;

હું-વિનાનું નથી લોકે કોઈ ભૂત ચરાચર.     39

           ———

ન આવે ગણતાં છેડો મારી દિવ્ય વિભૂતિનો;

દિશા માત્ર કહ્યો મેં તો આ વિસ્તાર વિભૂતિનો.   40

જે કોઈ સત્ત્વમાં કાંઈ લક્ષ્મી, વીર્ય, વિભૂતિ વા,

જાણ તું સઘળું મારા તેજના અંશથી થયું.     41

અથવા,લાભ શો તારે જાણી વિસ્તારથી ઘણા;

એક જ અંશથી મારા આખું વિશ્વ ધરી રહ્યો.   42

Posted in miscellenous

ગીતાધ્વનિ\અધ્યાય: નવમો

ગીતાધ્વનિ\ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

 અધ્યાય:નવમો

          જ્ઞાનનો સાર

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

તને નિષ્પાપને મારું સારમાં જ્ઞાન આ

કહું વિજ્ઞાનની સાથે, જે જાણ્યે  દોષથી છૂટે.    1

શ્રેષ્ઠ વિદ્યા, પરંસાર, આ છે પવિત્ર ઉત્તમ;

અનુભવાય પ્રત્યક્ષ , સુકર, ધર્મ્ય અક્ષય.     2

જે મનુષ્યો અશ્ર્દ્ધાથી માને આ ધર્મને નહીં;

તે ફરે મૃત્યુસંસારે, મ’ને તે પામતા નહીં.     3

         ———-

અવ્યક્ત રૂપ હું-થી જ ફેલાયું સર્વ આ જગત;

હું-માં રહ્યાં બધાં ભૂતો, હું તે માંહી રહ્યો નથી.   4

નથીયે કો હું-માં ભૂતો, જો મારો યોગ ઈશ્વરી;

ભૂતાધાર, ન ભૂતોમાં, ભૂત-સર્જક-રૂપ હું.     5

સર્વગામી મહા વાયુ નિત્ય આકાશમાં રહે;

તેમ સૌ ભૂત મારામાં રહ્યાં છે, એમ જાણજે.    6

           ———–

કલ્પના અંતમાં ભૂતો મારી પ્રકૃતિમાં ભળે;

આરંભ કલ્પનો થાતાં સર્જું તે સર્વને ફરી;     7

નિજ પ્રકૃતિ આધારે સર્જું છું હું ફરી ફરી;

સર્વ આ ભૂતનો સંઘ બળે પ્રકૃતિને વશ.     8

પણ તે કોઈયે કર્મ મુજને બાંધતાં નથી;

કાં જે રહ્યો ઉદાસી-શો કર્મે આસક્તિહીન હું    9

પ્રકૃતિ પ્રસવે સૃષ્ટિ મારી અધ્યક્ષતા વડે;

તેના કારણથી થાય જગનાં પરિવર્તનો.     10

            ———

અવજાણે મ’ને મોઢો માનવી દેહને વિશે;

ન જાણતા પરંભાવ મારો ભૂત મહેશ્વરી.     11

વૃથા આશા, વૃથા કર્મો, વૃથા જ્ઞાન કુબુદ્ધિનાં;

રાક્ષસી-આસુરી જેઓ સેવે પ્રકૃતિ મોહિની.     12

મહાત્માઓ મ’ને જાણી ભૂતોનો આદિ અવ્યય;

અનન્ય મનથી સેવે દૈવી પ્રકૃતિ આશર્યા.      13

કીર્તિ મારી સદા ગાતા, યત્નવાન, વ્રતે દૃઢ,

ભક્તિથી મુજને વંદી ઉપાસે નિત્ય યોગથી.    14

જ્ઞાનયજ્ઞેય કો ભક્તો સર્વવ્યાપી મ’ને ભજે;

એકભાવે, પૃથગ્ભાવે, બહુ રીતે ઉપાસતા.     15

હું છું ક્રતુ, હું છું યજ્ઞ, હું સ્વધા, હું વનસ્પતિ;

મંત્ર હું, ધૃત હું શુદ્ધ, અગ્નિ હું, હું જ આહુતિ:   16

હું જ આ જગનો ધાતા, પિતા, માતા,પિતામહ;

જ્ઞેય, પવિત્ર ઓંકાર, ઋગ, યજુર, સામવેદ હું.    17

પ્રભુ, ભર્તા, સુહ્રદ, સાક્ષી, નિવાસ, શરણું, ગતિ;

ઉત્પત્તિ, પ્રલય, સ્થાન, નિધાન, બીજ, અવ્યય.    18

તપું હું, જળને ખેંચું, મેઘને વરસાવું હું;

અમૃત હું, હું છું મૃત્યુ, સત ને અસતેય હું.      19

     પી સોમ નિષ્પાપ થઈ ત્રિવેદી

          યજ્ઞો વડે સ્વર્ગનિવાસ યાચે;

  ને મેળવી પુણ્ય સુરેન્દ્રલોક,

          ત્યાં દેવના વૈભવ દિવ્ય માણે.    20

      તે ભોગવી સ્વર્ગ વિશાળ એવું,

           પુણ્યો ખૂટ્યે મર્ત્ય વિશે પ્રવેશે;

    સકામ તે વૈદિક કર્મમાર્ગી,

          આ રીતે ફેરા ભવના ફરે છે,    21

              ———

અનન્ય ચિત્તથી જેઓ કરે મારી ઉપાસના,

તે નિત્યયુક્ત ભકતોનો યોગક્ષેમ ચલાવું હું.    22

તેમ જે ભક્ત શ્રદ્ધાથી ઉપાસે અન્ય દેવને,

વિધિપૂર્વક ના તોયે, તેયે મ’ને જ પૂજતા.     23

કાં જે હું સર્વ યજ્ઞોનો ભોક્તા ને પ્રભુ છું વળી;

પરંતુ તે પડે, કાં જે ન જાણે તત્ત્વથી મ’ને.     24

દેવપૂજક દેવોને, પિતૃના પિતૃને મળે;

ભૂતપૂજક ભૂતોને, મારા ભક્ત મ’ને મળે.   25

       ———-

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં જે આપે ભક્તિથી મ’ને,

ભક્તિએ તે અપાયેલું આરોગું યત્નવાનનું.    26

જે કરે, ભોગવે વા જે, જે હોમે, દાન જે કરે;

આચરે તપને વા જે, કર અર્પણ તે મ’ને.   27

કર્મનાં બંધનો આમ તોડીશ સુખ-દુ:ખદા;

સંન્યાસયોગથી યુક્ત મ’ને પામીશ મુક્ત થૈ.  28

સમ હું સર્વ ભૂતોમાં, વા’લા-વેરી મ’ને નથી;

પણ જે ભક્તિથી સેવે , તેમાં હું , મુજ માંહી તે.  29

               ——

મોટોય કો દુરાચારી એકચિત્તે ભજે મ’ને;

સાધુ જ તે થયો માનો, કાં જે નિશ્ચય્માં ઠર્યો.     30

શીઘ્ર તે થાય ધર્માત્મા, પામે શાશ્વત શાંતિને;

પ્રતિજ્ઞા કરું છું મારા ભક્તનો નાશ ના કદી.    31

સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો તથા શૂદ્રો, જીવો પાપીય યોનિના,

જો મારો આશરો લે તો, તેયે પામે પરંગતિ.    32

પવિત્ર બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રી ભક્તની વાત શી પછી ?

દુ:ખી અનિત્ય આ લોક  પામેલો ભજ  તું મ’ને.   33

 મન-ભક્તિ મને અર્પ, મ’ને પૂજ, મ’ને નમ:

મ’ને જ પામશે આવા યોગથી, મત્પરાયણ.    34

Posted in miscellenous

ગીતાધ્વનિ\અધ્યાય: આઠમો

ગીતધ્વનિ\ગીતાનોસમશ્લોકી અનુવાદ

અધ્યાય:8

                 યોગીનો દેહત્યાગ

અર્જુન બોલ્યા—

શું તે બ્રહ્મ ? શું અધ્યાત્મ ? શું કર્મ, પુરુષોત્તમ ?

અધિભૂત કહે શાને ? શું, વળી, અધિદૈવ છે ?    1

અધિયજ્ઞ અહીં દેહે કોણ ને કેમ છે રહ્યો ?

તમને અંતવેળાએ યતિએ કેમ જાણવો ?       2

          ——–

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

અક્ષર તે પરબ્રહ્મ, અધ્યાત્મ તો  સ્વભાવ જે;

ભૂતો સૌ ઉપજાવે તે વિસર્ગ કર્મ જાણવું.      3

ક્ષર ને જીવના ભાવો અધિભૂતાધિદૈવ તે;

અધિયજ્ઞ હું પોતે જ દેહીના દેહમાં અહીં.     4

મ’ને જ સ્મરતો અંતે છોડી જાય શરીર જે,

મારો જ ભાવ તે પામે, તેમાં સંશય ના કશો.   5

જે જેયે સ્મરતો ભાવ છોડી જાય શરીરને,

તેને તેને જ તે પામે સદા તે ભાવથી ભર્યો.     6

માટે અખંડ તું મારી સ્મૃતિને રાખતો લડ;

મનબુદ્ધિ મ’ને અર્પ્યે મ’ને નિ:શંક પામશે.     7

            ——-

અભ્યાસયોગમાં યુક્ત મન બીજે ભમે નહીં,

અખંડચિંતને પામે પરંપુરુષ દિવ્ય તે.      8

    પુરાણ, સર્વજ્ઞ, જગન્નિયંતા,

          સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ સહુના વિધાતા;

આદિત્યવર્ણ, તમથીય પાર,

          અચિંત્યરૂપ સ્મરતો સદા જે.    9

પ્રયાણકાળે સ્થિર ચિત્ત રાખી,

         લૈ ભક્તિ સાથે બળ યોગનુંયે;

ભવાં વચે પ્રાણ્સુરીત આણી,

          યોગી પરપૂરુષ દિવ્ય પામે.     10

જેને અક્ષર કહે ‘અક્ષર’  વેદવેત્તા,

         જેમાં વિરાગી યતિઓ પ્રવેશે;

જે કાજ રાખે વ્રત બ્રહ્મચર્ય,

        કહું તને તે પદ સારરૂપે.      11

 રોકીને ઇંદ્રિયદ્વારો, રૂંધીને હ્રદયે મન,

સ્થાપીને તાળવે પ્રાણ, રાખીને યોગ-ધારણા;     12

ઓમ(3) એકાક્ષરી બ્રહ્મ ઉચ્ચારી સ્મરતો મ’ને,

જે જાય દેહને છોડી, તે પામે છે પરંગતિ.     13

સતત એક ચિત્તે જે સદા સંભારતો મ’ને,

તે નિત્યયુક્ત યોગીને સે’જે હું પ્રાપ્ત થાઉં છું.   14

મ’ને પોં’ચી મહાત્માઓ, પામેલા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિને,

વિનાશી, દુ:ખનું ધામ,પુનર્જન્મ ધરે નહીં.      15

બ્રહ્માના લોક પર્યંત આવાગમન સર્વને;

પરંતુ મુજને પામી પુનર્જન્મ રહે નહીં.       16

             ———

હજાર યુગનો દા’ડો હજાર યુગની નિશા;

બ્રહ્માના દિનરાત્રીના વિદ્વાનો એમ જાણતા.   17

અવ્યક્તથી બધી વ્યક્તિ નીકળે દિન ઊગતાં;

રાત્રી થતાં ફરી પામે તે જ અવ્યક્તમાં લય.   18

તે જ આ ભૂતનો સંઘ ઊઠી ઊઠી મટી જતો,

પરાધીનપણે રાત્રે; નીકળે દિન ઊગતાં,       19

તે અવ્યક્ત થકી ઊંચો બીજો અવ્યક્ત ભાવ છે;

તે શાશ્વત નહીં નાશે, ભૂતો સૌ નાશ પામતાં.  20

કહ્યો અક્ષર, અવ્યક્ત, કહી તેને પરંગતિ;

જે પામ્યે ન ફરે ફેરા, –તે મારું ધામ છે પરં.   21

પરંપુરુષ તે પ્રાપ્ત થાય અનન્ય ભક્તિથી—

જેના વિશે રહે ભૂતો, જેનો વિસ્તાર આ બધો.    22

            ——–

જે કાળે છોડતાં દેહ યોગી પાછાફરે નહીં;

જે કાળે ફરે પાછા, તે કાળ કહું છું હવે.     23

અગ્નિજ્યોતે, દિને, શુક્લે, છ માસે ઉત્તરાયણે,

તેમાં જે બ્રહ્મવેત્તાઓ જાય તે બ્રહ્મ પામતા.   24

ધુમાડે, રાત્રિએ, કૃષ્ણે, છ માસે દક્ષિણાયને,

તેમાં યોગી ફરે પાછો પામીને ચંદ્રજ્યોતિને.    25

શુક્લ-કૃષ્ણ ગણી આ બે ગતિ વિશ્વે સનાતન;

એકથી થાય ના ફેરા,બીજીથી ફરતો વળી.     26

           ———

આવા બે માર્ગ જાણે તે યોગી મોહે પડે નહીં;

તે માટે તું સદાકાળ યોગયુક્ત બની રહે.       27

    વેદો તણાં, યજ્ઞ-તપો તણાંયે,

           દાનો તણાં પુણ્ય ફળો કહ્યાં જે;

તે સર્વ આ જ્ઞાન વડે વટાવી,

        યોગી લહે આદિ મહાન ધામ.       28

Posted in miscellenous

ગીતાધ્વનિ\અધ્યાય: છઠ્ઠો

ગીતધ્વનિ\ ગીતાનો સમશ્લોકી અનુવાદ

અધ્યાય: છઠ્ઠો

              ચિત્તનિરોધ

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

ફળનો આશરો છોડી કરે કર્તવ્યકર્મ જે,

તે સંન્યાસી તથા યોગી, ન જે નિર્યજ્ઞ, નિષ્ક્રિય.    1

સંન્યાસ જે કહે લોકે, તેને તું યોગ જાણજે;

વિના સંકલ્પને છોડ્યે યોગી થાય ન કોઈયે.      2

યોગમાં ચઢવા કાજે કારણ કર્મ તો કહ્યું;

યોગે સિદ્ધ થયેલાને કારણ શાંતિ તો કહ્યું.      3

જ્યારે વિષયભોગે કે કર્મે આસક્ત થાય ના,

સર્વ સંકલ્પસંન્યાસી, યોગસિદ્ધ થયો ગણો.

              ——–

આપને તારવો આપે, આપને ન ડુબાડવો;

આપ જ આપનો બંધુ, આપ જ શત્રુ આપનો.   5

જીતે જે આપને આપ, તે આત્મા આત્મનો સખા;

જો અજિતેલ આત્મા તો વર્તે આત્મા જ શત્રુ-શો.   6

શાંતચિત્તે જિતાત્માનો પરમાત્મા સમાધિમાં,

ટાઢે-તાપે સુખે-દુ:ખે, માનાપમાનમાં રહે.       7

 જ્ઞાનવિજ્ઞાનથી તૃપ્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ, જિતેંદ્રિય,

યુક્ત તેથી કહ્યો યોગી, સમલોષ્ટાશ્મકાંચન.    8

વા’લા, વેરી, સખા, મધ્ય, ઉદાસી, દ્વેષ્ય ને સગા,

સાદુ-અસાધુમાં જેને સમબુદ્ધિ, વિશેષ તે.     9

                ——-

આશા-પરિગ્રહો છોડી, મનબુદ્ધિ કરી વશ,

યોગીએ યોજવો આત્મા એકાંતે, નિત્ય, એકલા.   10

શુદ્ધ સ્થળે ક્રમે નાંખી દર્ભ, ચર્મ અને પટ,

ન બહુ ઊંચું કે નીચું સ્થિર આસન વાળવું.      11

કરીને મન એકાગ્ર, રોકી ચિત્તેંદ્રિયક્રિયા.

બેસીને આસને યોગ યોજવો આત્મશુદ્ધિનો.  12

કાયા, મસ્તક ને ડોક સીધાં, નિશ્ચળ ને સ્થિર;

રાખવી દૃષ્ટિ નાસાગ્રે, આસપાસ ન ભાળવું.   13

શાંતવૃત્તિ, ભયે મુક્ત, વૃતસ્થ, મત્પરાયણ,

મનને સંયમે રાખી મુજમાં ચિત્ત જોડવું.      14

આપને યોજતો યોગી નિત્ય આમ, મનોજયી

પામે છે મોક્ષ દેનારી શાંતિ જે મુજમાં રહી.     15

           ———

નહીં અત્યંત આહારે, ન તો કેવળ લાંઘણે,

ઊંઘ્યે, જાગ્યેય ના ઝાઝે, યોગની સાધના થતી.    16

યોગ્ય વિહાર-આહાર, યોગ્ય પ્રવૃત્તિ કર્મમાં,

યોગ્ય જાગૃતિ ને નિદ્રા તો સીધે યોગ દુ:ખહા.   17

             ——-

નિયમે પૂર્ણ રાખેલું ચિત્ત આત્મા વિશે ઠરે,

નિ:સ્પૃહ કામનાથી સૌ, ત્યારે તે યુક્ત જાણવો.    18

વાયુહીન સ્થળે જેમ હાલે ના જ્યોત દીપની,

સંયમી આત્મયોગીના ચિત્તની ઉપમા કહી.      19

           ———

યોગાભ્યાસે નિરોધેલું જ્યાં લે ચિત્ત વિરામને,

જ્યાં પેખી આત્મથી આત્મા પામે સંતોષ આત્મમાં;   20

જ્યાં રહ્યું સુખ અત્યંત, બુદ્ધિગ્રાહ્ય, અતીંદ્રિય,

તે જાણે, ને રહી તેમાં તત્ત્વથી તે ચળે નહીં;       21

જે મળ્યે અન્ય કો લાભ ન માને તે થકી વધુ;

જેમાં રહી ચળે ના તે મોટાંયે દુ:ખથી કદી.      22

દુ:ખના યોગથી મુક્ત એવો તે યોગ જાણવો;

પ્રસન્ન ચિત્તથી એવો યોગ નિશ્ચય યોજવો.       23

             ——–

સંકલ્પે ઊઠતા કામો સંપૂર્ણ સઘળા ત્યજી,

મનથી ઇંદ્રિયોને સૌ બધેથી નિયમે કરી,      24

ધીરે ધીરે થવું શાંત ધૃતિને વશ બુદ્ધિથી,

આત્મામાં મનને રાખી , ચિંતવવું ન કાંઈયે.    25

જ્યાંથી જ્યાંથી ચળી જાય મન ચંચળ, અસ્થિર,

ત્યાં ત્યાંથી નિયમે લાવી આત્મમાં કારવું વશ.    26

પ્રશાંત-મન, નિષ્પાપ, બ્રહ્મરૂપ થયેલ આ

શાંત-વિકાર યોગીને મળે છે સુખ ઉત્તમ.      27

          ———–

આમ નિષ્પાપ  તે યોગી આત્માને યોજતો સદા,

સુખેથી બ્રહ્મ સંબંધી અત્યંત સુખ ભોગવે.   28

યોગે થયેલ યુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદૃષ્ટિનો

દેખે સૌ ભૂતમાં આત્મા ને સૌ ભૂતોય આત્મમાં.  29

જે સર્વત્ર મ’ને દેખે, સર્વને મુજમાં વળી,

તેને વિયોગ ના મારો, મ’ને તેનોય ના થતો.    30

જે ભજે એકનિષ્ઠાથી સર્વ ભૂતે રહ્યા મ’ને,

વર્તતાં સર્વ રીતેયે તે યોગી મુજમાં રહ્યો.       31

આત્મ્સમાન સર્વત્ર જે દેખે સમબુદ્ધિથી,

જે આવે સુખ કે દુ:ખ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ માનવો.   32

             ——

અર્જુન બોલ્યા—

સમત્વ્બુદ્ધિનો યોગ તમે જે આ કહ્યો મ’ને,

તેની ન સ્થિરતા દેખું,  કાં જે ચંચળ તો મન.    33

મન ચંચળ, મસ્તાની,અતિશે બળવાન તે,

તેનો નિગ્રહ તે માનું વાયુ-શો કપરો ઘણો.       34

        ——–

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

મન ચંચળ તો, સાચે,રોકવું કપરું અતિ,

તોયે અભ્યાસ-વૈરાગ્યે તેને ઝાલવું શક્ય છે.    35

આત્મસંયમ ના હોય, તો માનું યોગ દુર્લભ;

પ્રયત્નથી જિતાત્માને ઉપાયે શક્ય પામવો.     36

           ——–

અર્જુન બોલ્યા—

અયતિ પણ શ્રદ્ધાળુ, યોગથી ભ્રષ્ટ ચિત્તનો,

યોગસિદ્ધિ ન પામેલો, તેવાની ગતિ શી થતી?   37

પામે નાશ નિરાધાર છૂટી કો વાદળી સમો,

બંનેથી તે થઈ ભ્રષ્ટ, ભૂલેલો બ્રહ્મમાર્ગને ?   38

મારો સંશય આ, કૃષ્ણ, સંપૂર્ણ ભાંગવો ઘટે,

નથી આપ વિના કોઈ જે આ સંશયને હણે.    39

             ——–

શ્રીભગવાન બોલ્યા—

અહીં કે પરલોકેયે તેનો નાશ નથી કદી;

બાપુ, કલ્યાણ માર્ગે કો દુર્ગતિ પામતો નથી.    40

પામી તે પુણ્ય લોકોને, વસીને દીર્ઘકાળ ત્યાં,

શુચિ શ્રીમાનને ઘેર જન્મ લે યોગભ્રષ્ટ તે;      41

 વા બુદ્ધિમાન યોગીને કુળે જ જન્મ તે ધરે;

ઘણો દુર્લભ તો આવો પામવો જન્મ આ જગે.    42       ત્યાં તે જ બુદ્ધિનો યોગ મેળવે પૂર્વજન્મનો;

ને ફરી સિદ્ધિને માટે કરે આગળ યત્ન તે.       43

પૂર્વના તે જ અભ્યાસે ખેંચાય અવશેય તે,

યોગ જિજ્ઞાસુયે તેથી શબ્દની પાર જાય તે.    44

ખંતથી કરતો યત્ન દોષોથી મુક્ત તે થઈ,

ઘણા જન્મે થઈ સિદ્ધ યોગી પામે પરંગતિ.    45

            ——–

તપસ્વીથી ચડે યોગી, જ્ઞાનીઓથીય તે ચડે,

કર્મીઓથી ચડે યોગી, તેથી યોગી તું, પાર્થ,થા. 46

યોગીઓમાંય સર્વેમાં જે શ્રદ્ધાળુ મ’ને ભજે,

મારામાં ચિત્તને પ્રોઈ, તે યોગી શ્રેષ્ઠ મેં ગણ્યો.   47

Posted in miscellenous
વાચકગણ
  • 559,236 hits

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 274 other followers

તારીખીયું
નવેમ્બર 2020
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  
સંગ્રહ
ઓનલાઈન મિત્રો